Lubienia, która miała być miastem - przywilej bpa Oleśnickiego z 1440 roku

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 8.11.2026

Spis treści

Przywilej bpa Oleśnickiego z 1440 roku miał zrobić z Lubieni miasto o nazwie „Lubyenya”. Wystawił go biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki, bo wieś leżała w dobrach biskupstwa krakowskiego. Lokacji nigdy nie przeprowadzono. Lubienia, nadana w 1363 roku przez bpa Bodzantę na prawie średzkim, do dziś jest wsią w gminie Brody (Wikipedia, hasło Lubienia, 2026).

Pochodzę ze Starachowic i od lat czytam kalendaria wsi Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Każda ma jakąś ciekawostkę. W Lubieni jest nią ta jedna linijka: miasto, które istniało tylko na pergaminie. Poniżej rozkładam ją na części: co to był za dokument, kto go wystawił, co działo się przed nim i po nim, i gdzie szukać więcej.

Co to był przywilej?

Przywilej to dokument, w którym władca albo właściciel ziemski nadawał określone prawa osobie, grupie ludzi lub miejscowości. Przywilej lokacyjny pozwalał założyć wieś lub miasto na wskazanym prawie, na przykład średzkim. Przywilej szlachecki, jak koszycki z 1374 roku, dawał uprawnienia całemu stanowi. Lubienia otrzymała w 1440 roku dokument pierwszego rodzaju (Encyklopedia PWN, hasła przywilej i lokacja).

W wynikach wyszukiwania te dwa znaczenia ciągle się mieszają. Kto wpisze „przywilej 1440”, dostanie głównie szkolne notatki o prawach szlachty. Tymczasem dokument dla Lubieni nie miał nic wspólnego z polityką sejmikową: dotyczył jednej miejscowości i jej przyszłego ustroju.

Przywilej lokacyjny a przywilej szlachecki

Najprościej porównać oba typy w tabeli. Różnią się wystawcą, adresatem i tym, co realnie zmieniały.

Cecha	Przywilej lokacyjny	Przywilej szlachecki
Wystawca	Właściciel ziemi: król, biskup, klasztor, możny	Król, zwykle w zamian za zgodę szlachty na podatek lub następstwo tronu
Adresat	Jedna wieś lub jedno miasto, często przez zasadźcę	Cały stan szlachecki
Treść	Prawo, na którym osada działa, granice, czynsze, wolnizna	Zwolnienia podatkowe, gwarancje sądowe, udział we władzy
Przykład	Lubienia 1363 (wieś) i 1440 (niedoszłe miasto)	Koszyce 1374, Czerwińsk 1422, Nihil novi 1505
Skutek w Lubieni	Wieś powstała, miasto nie	Brak bezpośredniego związku

Z tabeli wynika jedno: o losie Lubieni decydowały przywileje lokacyjne, a nie szlacheckie. Typowy przywilej lokacyjny zawierał kilka stałych elementów:

• Prawo osady - wskazanie wzorca prawnego, na przykład średzkiego lub magdeburskiego.
• Zasadźca - osoba, która sprowadzała osadników i w zamian dostawała dziedziczne wójtostwo lub sołectwo.
• Wolnizna - kilka lub kilkanaście lat zwolnienia od czynszów dla nowych osadników.
• Czynsze i daniny - opłaty, które osada płaciła właścicielowi po upływie wolnizny.
• Granice i uposażenie - opis gruntów, łąk, lasów i wód należących do osady.
• W przypadku miasta - prawo do targu, rynku i samorządu z radą i ławą.

Jaki był pierwszy przywilej szlachecki?

Za pierwszy generalny przywilej dla całej szlachty uznaje się przywilej koszycki z 1374 roku, wydany przez Ludwika Węgierskiego w zamian za zgodę na tron dla jednej z jego córek. Wcześniej, w 1355 roku, ten sam władca wydał przywilej budziński, ale miał on węższy zakres (Encyklopedia PWN). Oba dotyczyły stanu, a nie konkretnej wsi.

Kto wystawił przywilej dla Lubieni w 1440 roku?

Przywilej na miasto „Lubyenya” wystawił w 1440 roku biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki, ponieważ Lubienia leżała w dobrach biskupów krakowskich. Dokument miał przekształcić wieś, nadaną w 1363 roku przez bpa Bodzantę na prawie średzkim, w miasto. Według kalendarium wsi przywileju nigdy nie zrealizowano i Lubienia pozostała wsią (Wikipedia, hasło Lubienia, stan na październik 2026).

W 1440 roku biskup Zbigniew Oleśnicki wystawił przywilej na miasto Lubyenya, którego nigdy nie zrealizowano. Parafraza kalendarium z hasła „Lubienia (województwo świętokrzyskie)”, Wikipedia, stan na październik 2026

Zbigniew Oleśnicki: biskup krakowski i kardynał

Zbigniew Oleśnicki (1389-1455) był biskupem krakowskim od 1423 roku aż do śmierci. W 1439 roku otrzymał nominację kardynalską, jako pierwszy Polak w tej godności. Przez lata należał do najbardziej wpływowych ludzi w Królestwie. Jego sylwetkę streszcza krótka lista:

• Urząd - biskup krakowski w latach 1423-1455, czyli także w chwili wystawienia przywileju dla Lubieni.
• Godność - kardynał, nominowany w 1439 roku, rok przed dokumentem dla Lubieni.
• Polityka - członek rady królewskiej za Władysława Jagiełły, Władysława Warneńczyka i na początku panowania Kazimierza Jagiellończyka.
• Gospodarka - zarządzał rozległymi dobrami biskupstwa krakowskiego, w których leżała Lubienia.
• Rozróżnienie - nie mylić z jego bratankiem, Zbigniewem Oleśnickim młodszym (1430-1493), arcybiskupem gnieźnieńskim i prymasem.

Dlaczego to biskup, a nie król, decydował o Lubieni?

Decydował biskup, bo był właścicielem ziemi. W średniowiecznej Polsce lokację przeprowadzał pan gruntu: w dobrach królewskich król, w dobrach kościelnych biskup lub klasztor, w prywatnych możny. Lubienia należała do biskupstwa krakowskiego, więc to Oleśnicki mógł postanowić o założeniu tu miasta.

„Lubyenya”: zapis nazwy w dokumencie

Forma „Lubyenya” to średniowieczna pisownia tej samej nazwy. Litera „y” często zastępowała wtedy dzisiejsze „i”, a ortografia polska nie była jeszcze ustalona. Kto szuka w starych wydawnictwach, musi więc sprawdzać kilka wariantów zapisu, nie tylko współczesny. Treści samego dokumentu nie przytaczam, bo żadne ze źródeł, z których korzystam, jej nie podaje.

Od wsi do niedoszłego miasta: lata 1363 i 1440

Lubienia jako wieś pojawia się w 1363 roku, gdy biskup krakowski Jan Bodzanta nadał ziemię nad rzeką Lubienią pod wieś na prawie średzkim. Przywilej z 1440 roku miał dodać do tej wsi drugie piętro: ustrój miejski. Między tymi datami minęło 77 lat (Wikipedia, hasło Lubienia, 2026).

Szerzej o samym akcie piszę w tekście nadanie bpa Bodzanty z 1363 roku. Tu zbieram tylko to, co potrzebne do zrozumienia roku 1440.

Nadanie bpa Bodzanty z 1363 roku

Nadanie z 1363 roku to najstarsza znana data w dziejach Lubieni. Wieś wzięła nazwę od rzeki Lubieni, nad którą wytyczono jej grunty. Kalendarium podaje cztery elementy tego aktu:

1. Wystawca - biskup krakowski Jan Bodzanta.
2. Przedmiot - ziemia nad rzeką Lubienią przeznaczona pod nową wieś.
3. Prawo - średzkie, czyli odmiana prawa niemieckiego.
4. Skutek - powstanie wsi, która istnieje do dziś, w 2026 roku od 663 lat.

Czym było prawo średzkie?

Prawo średzkie to odmiana prawa niemieckiego (magdeburskiego) wzorowana na rozwiązaniach miasta Środa Śląska, charakteryzująca się stałymi czynszami zamiast nieokreślonych powinności, dziedzicznym urzędem wójta lub sołtysa i własnym sądownictwem osady. W Małopolsce i na Śląsku stosowano je zarówno przy lokacji wsi, jak i miast (Encyklopedia PWN, hasło prawo średzkie).

Ile lat minęło między wsią a przywilejem miejskim?

Minęło 77 lat: od 1363 do 1440 roku. To mniej więcej trzy pokolenia osadników. Wieś zdążyła się zagospodarować, zanim biskup zaczął myśleć o mieście. Na osi czasu wygląda to tak:

• 1363 - bp Jan Bodzanta nadaje ziemię pod wieś na prawie średzkim.
• 1440 - bp Zbigniew Oleśnicki wystawia przywilej na miasto „Lubyenya”.
• Po 1440 - lokacja miejska nie dochodzi do skutku, Lubienia pozostaje wsią.
• Do 1788 - Lubienia jest wójtostwem w dobrach biskupów krakowskich.
• 2026 - mija 663 lata od nadania z 1363 roku i 586 lat od przywileju miejskiego.

Dlaczego Lubienia nie została miastem?

Źródła potwierdzają tylko, że przywilej bpa Zbigniewa Oleśnickiego z 1440 roku nie został zrealizowany. Nie podają przyczyn. W Polsce późnego średniowiecza nieudane lokacje zdarzały się często, gdy brakowało osadników, kapitału lub rynku zbytu, ale w przypadku Lubieni to tylko możliwe tło, a nie udokumentowane wyjaśnienie (Wikipedia, hasło Lubienia, 2026).

Co wiadomo na pewno?

Wiadomo niewiele i lepiej powiedzieć to wprost. Oto, co da się ustalić, i czego ustalić się nie da:

• Data dokumentu - rok 1440.
• Wystawca - biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki.
• Nazwa planowanego miasta - „Lubyenya”.
• Wynik - przywilej nie został zrealizowany, a Lubienia nigdy nie miała praw miejskich.
• Niewiadome - przyczyny porażki, nazwisko ewentualnego zasadźcy i los oryginału dokumentu.

Nieudane lokacje w Polsce: zjawisko, nie wyjątek

Lubienia nie była wyjątkiem. Historycy osadnictwa opisują wiele przywilejów miejskich, które zostały na papierze, zarówno w dobrach duchownych, jak i świeckich. Poniżej typowe przyczyny takich porażek. To hipotezy ogólne, nie wyjaśnienie losów Lubieni:

1. Brak chętnych osadników - miasto potrzebowało rzemieślników i kupców, a nie tylko rolników.
2. Konkurencja pobliskich ośrodków - jeśli w okolicy działał już targ, nowy rynek nie miał klientów.
3. Słaby szlak handlowy - bez ruchu kupieckiego targ szybko pustoszał.
4. Brak kapitału zasadźcy - wytyczenie rynku i działek kosztowało, a zasadźca ryzykował własne pieniądze.
5. Zmiana planów właściciela - biskup mógł skierować środki gdzie indziej.
6. Opór dotychczasowych mieszkańców - zmiana ustroju oznaczała nowe obowiązki.

Krótko: w 1440 roku biskup chciał tu mieć miasto, Lubienia została wsią, a nikt nie zapisał dlaczego.

Wójtostwo w dobrach biskupów krakowskich do 1788 roku

Do 1788 roku Lubienia była wójtostwem w dobrach biskupów krakowskich, a dziesięcinę oddawała kościołowi w Krynkach. Te dwie informacje z kalendarium wsi opisują jej położenie przez prawie cztery stulecia po nieudanej lokacji: wieś biskupia, zarządzana przez wójta, związana kościelnie z Krynkami (Wikipedia, hasło Lubienia, 2026).

Ten okres rozwijam osobno w tekście o tym, jak działało wójtostwo w dobrach biskupów krakowskich.

Kim był wójt we wsi biskupiej?

Wójt był zarządcą wsi z ramienia właściciela. W osadach na prawie niemieckim urząd ten zwykle przechodził z ojca na syna. Do jego typowych zadań należały:

• Sądownictwo - przewodniczył sądowi wiejskiemu w drobnych sprawach.
• Czynsze - zbierał opłaty od kmieci i przekazywał je właścicielowi.
• Porządek - pilnował granic, dróg i wspólnych gruntów.
• Uposażenie - miał własne łany, często karczmę lub młyn.
• Kontakt z dworem - reprezentował wieś wobec biskupich urzędników.

Nazwisk wójtów Lubieni źródła, z których korzystam, nie podają, więc ich nie wymieniam.

Dziesięcina dla kościoła w Krynkach

Dziesięcina z Lubieni należała do kościoła w Krynkach. Dziesięcina to danina na rzecz Kościoła, pierwotnie dziesiąta część plonów. Ten związek okazał się trwały: kiedy w 1984 roku powstała parafia w Lubieni, wydzielono ją właśnie z terenu parafii Krynki (Diecezja Radomska, opis parafii).

Która Lubienia? Jak odróżnić wieś w gminie Brody od podobnych nazw

Lubienia z przywileju z 1440 roku to wieś w gminie Brody, w powiecie starachowickim, w województwie świętokrzyskim. Kościół parafialny ma adres ul. Iłżecka 41, 27-230 Brody. Nazwa wsi pochodzi od rzeki Lubieni, nad którą bp Bodzanta nadał ziemię w 1363 roku (Diecezja Radomska; Wikipedia, 2026).

Gdzie leży Lubienia z przywileju z 1440 roku?

Leży w gminie Brody w powiecie starachowickim. Zestawiam dane, które pozwalają ją jednoznacznie zidentyfikować:

• Gmina - Brody.
• Powiat - starachowicki.
• Województwo - świętokrzyskie.
• Poczta dla adresu kościoła - 27-230 Brody.
• Parafia - Podwyższenia Krzyża Świętego, dekanat starachowicki południowy, diecezja radomska.
• Rzeka, od której wzięła nazwę - Lubienia.

Szerszy obraz wsi, od średniowiecza po XX wiek, daje tekst historia Lubieni od 1363 roku. Jest tam też wątek górniczy, bo w 1816 roku ruszyła tu rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef”.

Jak wyszukiwać, żeby nie pomylić miejscowości?

Zacznij od dopisania do nazwy „gmina Brody” albo „świętokrzyskie”. Nazwy na „Lub-” są w Polsce częste, a wyszukiwarka chętnie podsuwa na przykład miasto Lubień Kujawski. Kilka prostych zasad:

1. Dopisuj gminę lub województwo do każdego zapytania.
2. Pełną listę miejscowości o tej nazwie sprawdzaj w Państwowym Rejestrze Nazw Geograficznych, który prowadzi Główny Urząd Geodezji i Kartografii.
3. W starych źródłach szukaj także zapisu „Lubyenya”.
4. Odróżniaj wieś od rzeki Lubieni, która nosi tę samą nazwę.
5. W źródłach kościelnych szukaj powiązania z Krynkami i biskupstwem krakowskim.

Gdzie przeczytać o przywileju z 1440 roku?

O przywileju z 1440 roku najszybciej przeczytasz w haśle „Lubienia (województwo świętokrzyskie)” w polskiej Wikipedii, a głębiej w dwóch klasycznych wydawnictwach: Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego (t. V, 1884) i Liber beneficiorum Jana Długosza (wyd. 1863-1864). Sygnatury ani miejsca przechowywania oryginału nie podaję, bo moje źródła ich nie wskazują.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. V

Słownik geograficzny to podstawowa encyklopedia miejscowości dawnych ziem polskich, wydawana w XIX wieku. Tom V ukazał się w 1884 roku i obejmuje hasła na literę „L”. Skany udostępnia bezpłatnie serwis ICM Uniwersytetu Warszawskiego. Przy lekturze:

• Szukaj hasła „Lubienia” i jego wariantów pisowni.
• Zwracaj uwagę na ówczesny podział administracyjny, inny niż dzisiejszy.
• Sprawdzaj, na jakie starsze źródła powołuje się autor hasła.
• Traktuj opis jako stan wiedzy z XIX wieku, nie najnowsze ustalenia.

Liber beneficiorum Jana Długosza

Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis to spis uposażeń kościołów diecezji krakowskiej, który Jan Długosz sporządził w XV wieku, a który wydano drukiem w Krakowie w latach 1863-1864 (t. I-III). Dla dziejów Lubieni ma znaczenie z dwóch powodów: opisuje dobra biskupie i dziesięciny parafii. Zaglądając do niego, zacznij od opisu parafii w Krynkach i sprawdź, czy i w jakiej formie pojawia się tam Lubienia.

Czy Wikipedia wystarczy jako źródło?

Nie, Wikipedia to dobry punkt wyjścia, ale nie ostatnie słowo. Hasło o Lubieni podaje daty 1363, 1440 i 1788, lecz do pracy szkolnej czy artykułu lepiej dotrzeć do przypisów i wydawnictw źródłowych. Moja kolejność lektury wygląda tak:

1. Wikipedia - szybki przegląd dat i odnośniki.
2. Słownik geograficzny, t. V - opis wsi w XIX wieku.
3. Liber beneficiorum - dobra i dziesięciny w XV wieku.
4. Opis parafii na stronie Diecezji Radomskiej - dzieje parafii po 1980 roku.
5. PRNG - urzędowa nazwa i położenie miejscowości dziś.

Stara wieś, młoda parafia: od 1440 do 1984 roku

Lubienia jest wsią od XIV wieku, ale własną parafię ma dopiero od 1 stycznia 1984 roku. Erygował ją bp Edward Materski z terenu parafii Krynki, a kościół Podwyższenia Krzyża Świętego poświęcił 9 września 1986 roku (Diecezja Radomska, opis parafii). Między przywilejem z 1440 roku a erekcją parafii minęły 544 lata.

Parafię w Lubieni erygował 1 stycznia 1984 roku bp Edward Materski z terenu parafii Krynki. Parafraza opisu parafii pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni, Diecezja Radomska, tekst z 2017 roku

Od kiedy Lubienia ma własną parafię?

Od 1 stycznia 1984 roku. Duszpasterstwo na miejscu zaczęło się jednak kilka lat wcześniej. Kolejne kroki wyglądały tak:

1. 1980 - tymczasowa kaplica w domu, urządzona przez ks. Zbigniewa Kowalczyka, wikariusza z Krynek.
2. 1983 - ks. Krzysztof Orzeł rozpoczyna budowę kościoła.
3. 1 stycznia 1984 - erekcja parafii przez bp. Edwarda Materskiego.
4. 9 września 1986 - poświęcenie kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego.
5. Od 2022 - proboszczem jest ks. Dariusz Zając.

Co łączy dawne Krynki i dzisiejszą parafię?

Łączy je ciągłość, która przetrwała ponad pół tysiąclecia. Najpierw dziesięcina z Lubieni szła do kościoła w Krynkach, potem wikariusz z Krynek urządził w Lubieni kaplicę, a w końcu nową parafię wydzielono z parafii Krynki. Ten kontrast starej wsi i młodej parafii opisuję w tekście 40 lat parafii i 660 lat Lubieni.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie przywileje otrzymała szlachta od władców Polski?

Najczęściej wymienia się przywileje: koszycki (1374), czerwiński (1422), jedlneńsko-krakowski (1430 i 1433), cerekwicko-nieszawskie (1454) oraz konstytucję Nihil novi (1505). Każdy poszerzał prawa stanu szlacheckiego, zwykle w zamian za zgodę na podatek albo następstwo tronu. Przywilej dla Lubieni z 1440 roku to inny rodzaj dokumentu: miał ustanowić miasto.

Czy Lubienia kiedykolwiek miała prawa miejskie?

Nie. Przywilej z 1440 roku na miasto „Lubyenya” nie został zrealizowany i Lubienia pozostała wsią. Dziś to wieś w gminie Brody w powiecie starachowickim, w województwie świętokrzyskim.

Ile lat ma Lubienia?

Pierwsze znane nadanie ziemi pod wieś pochodzi z 1363 roku, od bpa Jana Bodzanty. W 2026 roku mija więc 663 lata od tej daty. Okrągłe 660 lat przypadło na rok 2023.

Czy zachował się oryginał przywileju z 1440 roku?

Źródła, z których korzysta ten przewodnik, nie podają miejsca przechowywania oryginału ani jego sygnatury. Kto szuka dokumentu, powinien zacząć od wydawnictw źródłowych do dziejów diecezji krakowskiej i od archiwów kościelnych. Pomocne mogą być przypisy w Słowniku geograficznym.

Czy Zbigniew Oleśnicki z 1440 roku to ten sam, który był prymasem?

Nie. Przywilej dla Lubieni wystawił Zbigniew Oleśnicki starszy (1389-1455), biskup krakowski i kardynał. Prymasem i arcybiskupem gnieźnieńskim był jego bratanek, Zbigniew Oleśnicki młodszy (1430-1493), który w 1440 roku był jeszcze dzieckiem.

Co działo się w Lubieni po 1788 roku?

Wieś weszła w epokę górniczą. W 1816 roku ruszyła tu rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef”, a od 1965 roku kopalnia działała jako ZGH „Zębiec”. Więcej o tym okresie mówią dzieje górnicze Lubieni i ZGH „Zębiec”.

Skąd wzięła się nazwa Lubienia?

Wieś wzięła nazwę od rzeki Lubieni, nad którą bp Bodzanta nadał w 1363 roku ziemię pod osadę. W dokumencie z 1440 roku nazwa ma średniowieczną formę „Lubyenya”. Rzeka i wieś noszą więc tę samą nazwę, co przy wyszukiwaniu bywa mylące.

Źródła i literatura

1. Wikipedia: Lubienia (województwo świętokrzyskie), stan na październik 2026.
2. Diecezja Radomska: Lubienia, parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, tekst opisu z 2017 roku, dostęp październik 2026.
3. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. V, Warszawa 1884, hasło Lubienia.
4. Jan Długosz, Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis, t. I-III, Kraków 1863-1864.
5. Główny Urząd Geodezji i Kartografii: Państwowy Rejestr Nazw Geograficznych (geoportal.gov.pl), 2026.
6. Encyklopedia PWN: hasła przywilej, lokacja, prawo średzkie, Zbigniew Oleśnicki, 2026.
7. Zdjęcie wyróżniające: Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.