Młoda parafia w starej wsi - 40 lat parafii i 660 lat Lubieni

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 5.11.2026

Spis treści

Lubienia w trzech datach: 1363, 1984, 1986

Historia Lubieni obejmuje ponad 660 lat, a parafia w Lubieni istnieje nieco ponad 40 lat. Wieś powstała w 1363 roku z nadania biskupa Bodzanty (Wikipedia, hasło Lubienia). Parafię Podwyższenia Krzyża Świętego erygował bp Edward Materski 1 stycznia 1984 roku, a kościół poświęcono 9 września 1986 roku (Diecezja Radomska). W 2026 roku parafia ma 42 lata, a wieś 663.

Pochodzę ze Starachowic i od lat czytam o kopalniach rudy żelaza w Staropolskim Okręgu Przemysłowym. Lubienia wyróżnia się na tym tle. Kopalnię miała już w 1816 roku, a własnego kościoła doczekała się dopiero w 1986. Jedna wieś łączy tu średniowieczne nadanie, przemysł XIX wieku i parafię ze schyłku PRL. Poniższa tabela zbiera najważniejsze daty i źródło każdej z nich.

Rok	Wydarzenie	Źródło
1363	Bp Bodzanta nadaje ziemię nad rzeką Lubienią pod wieś na prawie średzkim	Wikipedia, hasło Lubienia
1440	Bp Zbigniew Oleśnicki wystawia przywilej na miasto „Lubyenya”	Wikipedia, hasło Lubienia
1816	Rusza rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef”	Wikipedia, hasło Lubienia
1858	W Lubieni rodzi się Antoni Julian Nowowiejski	Wikipedia, biogram
1980	Tymczasowa kaplica w domu, początek duszpasterstwa na miejscu	Diecezja Radomska
1984	1 stycznia: erekcja parafii z terenu parafii Krynki	Diecezja Radomska
1986	9 września: poświęcenie kościoła	Diecezja Radomska

Kiedy powstała Lubienia?

Lubienia powstała w 1363 roku. Biskup Bodzanta nadał wtedy ziemię nad rzeką Lubienią pod lokację wsi na prawie średzkim (Wikipedia, hasło Lubienia, stan z października 2026). Nazwa wsi pochodzi od rzeki. Nie należy jej mylić z Lubenią na Podkarpaciu ani z Lubniem.

Kiedy powstała parafia w Lubieni?

Parafia w Lubieni powstała 1 stycznia 1984 roku. Bp Edward Materski wydzielił ją wtedy z parafii Krynki (Diecezja Radomska, opis parafii). Dziś parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni należy do diecezji radomskiej. Te trzy daty najlepiej pokazują, jak różny jest wiek wsi, parafii i kościoła:

• 1363 to rok nadania ziemi pod wieś i początek historii Lubieni.
• 1 stycznia 1984 to data erekcji parafii, czyli jej formalnego ustanowienia przez biskupa.
• 9 września 1986 to dzień poświęcenia kościoła przez bp. Edwarda Materskiego.
• Między nadaniem wsi a erekcją parafii minęło 621 lat. Przez cały ten czas mieszkańcy należeli do parafii w Krynkach.

Jak powstała wieś Lubienia?

Lubienia powstała z decyzji biskupów krakowskich, w których dobrach leżała. W 1363 roku bp Bodzanta nadał ziemię pod wieś na prawie średzkim. W 1440 roku bp Zbigniew Oleśnicki wystawił przywilej miejski, którego nigdy nie zrealizowano. Do 1788 roku Lubienia była wójtostwem w dobrach biskupich (Wikipedia, hasło Lubienia).

1363: nadanie biskupa Bodzanty na prawie średzkim

Bodzanta był biskupem krakowskim. Nie chodzi tu o arcybiskupa gnieźnieńskiego o tym samym imieniu, który żył w tym samym stuleciu. Nadanie z 1363 roku dotyczyło ziemi nad rzeką Lubienią. Dziś to okolice drogi krajowej nr 9 w powiecie starachowickim.

Czym było prawo średzkie?

Prawo średzkie to odmiana prawa niemieckiego wzorowana na prawie miasta Środa Śląska. W średniowiecznej Polsce lokowano na nim wsie i miasta. W praktyce lokacja porządkowała wieś: określała obowiązki osadników, wydzielała grunty i ustanawiała zarząd, często w formie wójtostwa. Hasło Wikipedii o Lubieni nie podaje szczegółów tej lokacji, więc nie będę ich dopowiadał.

Dlaczego Lubienia nie została miastem w 1440 roku?

Dostępne źródła nie podają przyczyny. Wiadomo tylko, że przywilej bp. Zbigniewa Oleśnickiego z 1440 roku na miasto „Lubyenya” nigdy nie wszedł w życie (Wikipedia, hasło Lubienia). Takich niezrealizowanych lokacji było w dawnej Polsce więcej. Dokument istniał, ale miasto nie powstało.

Do kogo należała Lubienia do 1788 roku?

Do 1788 roku Lubienia należała do biskupów krakowskich i była wójtostwem w ich dobrach. Dziesięcinę oddawano kościołowi w Krynkach (Wikipedia, hasło Lubienia). Najważniejsze fakty z tego okresu:

• Właściciel: biskupi krakowscy, którzy wydali zarówno nadanie z 1363 roku, jak i przywilej z 1440 roku.
• Ustrój wsi: wójtostwo, czyli zarząd sprawowany przez wójta w imieniu właściciela.
• Kościół: dziesięcinę pobierała parafia w Krynkach, z której wiele wieków później wydzielono parafię w Lubieni.
• Cezura: rok 1788 zamyka okres wójtostwa w dobrach biskupich.
• Dalsza lektura: „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego” (t. V, 1884) ma hasło Lubienia z XIX-wiecznym opisem wsi.

Ruda, powstanie i szkoła: Lubienia w XIX i XX wieku

W XIX wieku Lubienia stała się wsią górniczą. W 1816 roku uruchomiono tu rządową kopalnię rudy żelaza „Józef”, w 1858 roku urodził się tu późniejszy biskup płocki Antoni Julian Nowowiejski, a w 1864 roku pod wsią walczyli powstańcy styczniowi (Wikipedia, hasła Lubienia i Antoni Julian Nowowiejski).

Co wydobywano w Lubieni? Kopalnia „Józef” i ZGH „Zębiec”

W Lubieni wydobywano rudę żelaza. Rządowa kopalnia „Józef” ruszyła w 1816 roku, a w 1965 roku działała jako Zakład Górniczo-Hutniczy „Zębiec” (Wikipedia, hasło Lubienia). Lubienia była więc jednym z wielu miejsc, z których ruda trafiała do hut Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Ta historia jest mi bliska, bo podobne kopalnie znam ze Starachowic.

Kto urodził się w Lubieni? Bł. abp Antoni Julian Nowowiejski

Najbardziej znanym rodakiem Lubieni jest bł. abp Antoni Julian Nowowiejski, urodzony tu 11 lutego 1858 roku. Był biskupem płockim w latach 1908-1941. Zmarł 28 maja 1941 roku w niemieckim obozie Soldau w Działdowie. Jan Paweł II beatyfikował go 13 czerwca 1999 roku w gronie 108 męczenników (Wikipedia, hasło Antoni Julian Nowowiejski). Nie należy go mylić z kompozytorem Feliksem Nowowiejskim.

17 stycznia 1864: potyczka oddziału „Rębajły”

17 stycznia 1864 roku powstańcy Karola Kality „Rębajły” starli się pod Lubienią z wojskiem rosyjskim (Wikipedia, hasło Lubienia). Był to epizod powstania styczniowego w rejonie świętokrzyskim.

Szkoła w Lubieni: od 1924 roku do patrona z 2005 roku

Murowaną szkołę w Lubieni zbudowano w latach 1924-1926. W 2005 roku szkoła podstawowa otrzymała imię Jana Pawła II (Wikipedia, hasło Lubienia). XIX i XX wiek w skrócie:

• 1816: rusza rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef”.
• 11 lutego 1858: w Lubieni rodzi się Antoni Julian Nowowiejski.
• 17 stycznia 1864: potyczka oddziału Karola Kality „Rębajły” z wojskiem rosyjskim.
• 1924-1926: budowa murowanej szkoły.
• 1965: kopalnia działa jako ZGH „Zębiec”.
• 2005: szkoła podstawowa otrzymuje imię Jana Pawła II.

Jak powstała parafia w Lubieni?

Parafia w Lubieni powstała w kilku etapach. W 1980 roku urządzono w domu tymczasową kaplicę. W 1983 roku ks. Krzysztof Orzeł rozpoczął budowę kościoła. 1 stycznia 1984 roku bp Edward Materski erygował parafię z terenu parafii Krynki, a 9 września 1986 roku poświęcił kościół (Diecezja Radomska; Wikipedia).

Kaplica w domu: duszpasterstwo od 1980 roku

Według opisu parafii na stronie Diecezji Radomskiej duszpasterstwo na miejscu zaczęło się w 1980 roku. Ks. Zbigniew Kowalczyk, wikariusz z Krynek, urządził wtedy tymczasową kaplicę w domu. Wcześniej mieszkańcy chodzili na nabożeństwa do kościoła w Krynkach.

Z jakiej parafii powstała parafia Lubienia?

Parafia Lubienia powstała z parafii Krynki. Erygował ją bp Edward Materski 1 stycznia 1984 roku (Diecezja Radomska). Krynki łączą się z Lubienią od wieków. Już przed 1788 rokiem tamtejszy kościół pobierał dziesięcinę z Lubieni.

Kto zbudował kościół w Lubieni?

Kościół w Lubieni zbudował ks. Krzysztof Orzeł w latach 1983-1986 (Wikipedia, hasło parafii). Działkę pod świątynię podarowali Franciszek i Józefa Jańcowie. Jednonawowy kościół wzniesiono z czerwonego kamienia i cegły (Diecezja Radomska). Opis wnętrza i wyposażenia znajdziesz w tekście przewodnik po kościele w Lubieni.

Kto był proboszczem w Lubieni od 1984 roku?

Od 1984 roku parafią kierowało czterech proboszczów. Ich listę podaje Wikipedia na podstawie Rocznika Diecezji Radomskiej z lat 2007 i 2018:

1. ks. kan. Krzysztof Orzeł, w latach 1984-2017, budowniczy kościoła.
2. ks. Sławomir Rak, w latach 2017-2020.
3. ks. Zbigniew Kowalczyk, w latach 2020-2022, w spisie Wikipedii z dopiskiem „jun.”.
4. ks. Dariusz Zając, od 2022 roku, obecny proboszcz według strony Diecezji Radomskiej.

Ks. Krzysztof Orzeł był proboszczem przez 33 lata. To ponad trzy czwarte dotychczasowej historii parafii.

Kto należy do parafii?

Do parafii należą wierni mieszkający na jej terenie. Według Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 roku parafia jest z zasady terytorialna (kan. 518), a własnego proboszcza wyznacza miejsce zamieszkania (kan. 107 §1). W Lubieni to mieszkańcy ośmiu miejscowości, od Działek po Przymiarki.

Parafia to określona wspólnota wiernych, utworzona na stałe w Kościele partykularnym. Biskup diecezjalny powierza pieczę nad nią proboszczowi jako jej własnemu pasterzowi (parafraza). Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 515 §1, 1983

Parafia terytorialna według Kodeksu Prawa Kanonicznego

Kan. 518 stanowi, że parafia obejmuje z zasady wszystkich wiernych danego terytorium. Kan. 102 rozróżnia dwa rodzaje zamieszkania. Stałe zamieszkanie nabywa się przez pobyt z zamiarem pozostania na stałe albo przez faktyczny pobyt trwający pięć lat. Tymczasowe zamieszkanie wymaga zamiaru pozostania co najmniej trzy miesiące albo faktycznego pobytu przez trzy miesiące. Katechizm opisuje parafię od strony duszpasterskiej:

Parafia jest miejscem, w którym wszyscy wierni mogą gromadzić się na niedzielną Eucharystię. Wprowadza lud chrześcijański w zwyczajny wyraz życia liturgicznego (parafraza). Katechizm Kościoła Katolickiego, pkt 2179, wyd. polskie 1994

Jakie miejscowości należą do parafii Lubienia?

Według Wikipedii do parafii Lubienia należy osiem miejscowości. Opis na stronie Diecezji Radomskiej wymienia siedem z nich i pomija Kutery:

• Lubienia, siedziba parafii, z kościołem przy ul. Iłżeckiej 41.
• Działki, wymienione w obu źródłach.
• Henryk, wymieniony w obu źródłach.
• Klepacze, wymienione w obu źródłach.
• Komorniki, wymienione w obu źródłach.
• Kutery, podane przez Wikipedię i pominięte w opisie diecezji z 2017 roku.
• Młynek, wymieniony w obu źródłach.
• Przymiarki, wymienione w obu źródłach.

Co zrobić, gdy mieszkasz na granicy parafii?

Najpierw zapytaj w kancelarii parafii, na której terenie mieszkasz. Mieszkańcy Kuterów i domów na granicy z Krynkami powinni to sprawdzić przed chrztem, ślubem albo zamówieniem dokumentów. W praktyce kolejność wygląda tak:

1. Ustal adres zamieszkania, bo to on wyznacza własną parafię zgodnie z kan. 107 §1.
2. Zapytaj w kancelarii parafii w Lubieni, czy Twoja ulica lub przysiółek należy do jej terenu.
3. Gdy ulica należy do innej parafii, zgłoś się do tamtejszej kancelarii.
4. Jeśli chrzest lub ślub ma się odbyć poza własną parafią, zapytaj proboszcza o zgodę.

Ten opis przedstawia ogólne zasady prawa kanonicznego i nie zastępuje informacji z kancelarii parafialnej.

Ile lat ma parafia, a ile wieś?

W 2026 roku parafia w Lubieni ma 42 lata, a wieś 663 lata. W tytule użyłem okrągłych rocznic. 40-lecie parafii przypadło 1 stycznia 2024 roku, a 660 lat od nadania bp. Bodzanty minęło w 2023 roku (Diecezja Radomska; Wikipedia, hasło Lubienia). Kościół poświęcony w 1986 roku ma 40 lat.

Co liczymy	Punkt wyjścia	Okrągła rocznica	Wiek w 2026 roku
Wieś Lubienia	1363, nadanie bp. Bodzanty	660 lat w 2023	663 lata
Parafia	1 stycznia 1984, erekcja	40 lat w 2024	42 lata
Kościół	9 września 1986, poświęcenie	40 lat w 2026	40 lat

Kiedy był jubileusz 40-lecia parafii?

40-lecie parafii przypadło 1 stycznia 2024 roku, w rocznicę erekcji z 1984 roku. Nie znalazłem źródła opisującego obchody tego jubileuszu, dlatego nie podaję ich programu. Więcej powiedzą o nich mieszkańcy i ogłoszenia parafialne z tamtego czasu.

Ile lat ma Lubienia w 2026 roku?

W 2026 roku Lubienia ma 663 lata, licząc od nadania z 1363 roku. Liczby w tym tekście trzeba co roku aktualizować. Oto najważniejsze proporcje:

• Wieś jest prawie 16 razy starsza od parafii: 663 lata wobec 42.
• Przez 621 lata wierni z Lubieni należeli do parafii w Krynkach.
• Kopalnia „Józef” powstała 168 lat przed erekcją parafii.
• Bł. abp Antoni Julian Nowowiejski urodził się 126 lat przed powstaniem parafii w swojej rodzinnej wsi.

Tradycje młodej parafii

Najlepiej opisane tradycje parafii w Lubieni to harcerska Droga Krzyżowa, Betlejemskie Światło Pokoju, Roraty z Godzinkami i nabożeństwa majowe. Relacjonowała je dawna strona parafii, działająca pod tym adresem w latach 2018-2023. Opisy pochodzą z lat 2018-2021 i pokazują ówczesny stan, a nie dzisiejszy program parafii.

Czy w Lubieni jest harcerska Droga Krzyżowa?

Tak, przynajmniej do 2019 roku. Według dawnej strony parafii z kwietnia 2019 roku 12 kwietnia odbyła się XVIII Harcerska Droga Krzyżowa w kościele w Lubieni. Wzięli w niej udział seniorzy z Harcerskiego Kręgu Seniorów „Łysica - Żubry”, harcerze 82 DH „Kubuś” i mieszkańcy. Po nabożeństwie odbyło się spotkanie „przy pączku”. O nabożeństwach wielkopostnych pisze tekst Wielki Post w Lubieni: Droga Krzyżowa i Gorzkie Żale.

Betlejemskie Światło Pokoju 2018: „Światło, które łączy”

23 grudnia 2018 roku harcerze 82 DH „Kubuś” przekazali Betlejemskie Światło Pokoju władzom gminy Brody i mieszkańcom. Akcja odbyła się pod hasłem „Światło, które łączy” (dawna strona parafii, grudzień 2018).

Roraty, nabożeństwa majowe i Koło Różańcowe

Według dawnej strony parafii z listopada 2019 roku w Adwencie odprawiano Roraty w dni powszednie, a wcześniej śpiewano Godzinki. Więcej piszę o tym w tekście Roraty i Godzinki w Lubieni. W maju 2020 roku strona zapraszała na nabożeństwa majowe. W grudniu 2021 roku wspominała o wspólnocie, której poświęciłem osobny tekst: Koło Różańcowe w Lubieni. Opisane tradycje w skrócie:

• Harcerska Droga Krzyżowa: XVIII edycja w 2019 roku, z udziałem 82 DH „Kubuś” i Kręgu „Łysica - Żubry”.
• Betlejemskie Światło Pokoju: przekazanie władzom gminy Brody w grudniu 2018 roku.
• Roraty z Godzinkami: poranne nabożeństwa adwentowe opisane w 2019 roku.
• Nabożeństwa majowe: odprawiane w dni powszednie i niedziele według ogłoszeń z 2020 roku.
• Koło Różańcowe: wspólnota modlitewna wspomniana w 2021 roku.

Czy te tradycje trwają do dziś?

Tego nie wiadomo. Ostatnie dostępne relacje pochodzą z lat 2019-2021, a parafia nie ma dziś własnej strony z ogłoszeniami. Aktualny program nabożeństw sprawdzisz w gablocie przy kościele, w ogłoszeniach odczytywanych w niedzielę albo w kancelarii parafialnej.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie odpusty obchodzi parafia Lubienia?

Parafia w Lubieni obchodzi dwa odpusty: Podwyższenia Krzyża Świętego 14 września oraz św. Jana Nepomucena 21 maja. 21 maja jest też w parafii dniem adoracji Najświętszego Sakramentu (Diecezja Radomska).

Kiedy obchodzi się wspomnienie bł. Antoniego Juliana Nowowiejskiego?

Wspomnienie bł. abp. Antoniego Juliana Nowowiejskiego przypada 12 czerwca. Tego dnia Kościół w Polsce wspomina też innych męczenników II wojny światowej, których Jan Paweł II beatyfikował 13 czerwca 1999 roku.

Czy w Lubieni jest pamiątka po abp. Nowowiejskim?

Źródła, z których korzystam, nie wspominają o tablicy, kaplicy ani innym upamiętnieniu błogosławionego w Lubieni. Wiadomo tylko, że urodził się w tej wsi w 1858 roku. Jeśli takie miejsce istnieje, najlepiej zapytać o nie w parafii albo w szkole.

Kto zaprojektował kościół w Lubieni?

Kościół zaprojektowała arch. Zofia Łotkowska z Radomia razem z P. Franczakiem. Źródła podają tylko inicjał jego imienia (Diecezja Radomska; Wikipedia). Projekt zrealizowano w latach 1983-1986 jako jednonawową świątynię z czerwonego kamienia i cegły.

Do jakiej diecezji i dekanatu należy parafia w Lubieni?

Parafia należy do diecezji radomskiej i dekanatu starachowickiego południowego (Starachowice-Południe). Lubienia leży w gminie Brody, w powiecie starachowickim, w województwie świętokrzyskim. Przez wieś przebiega droga krajowa nr 9.

Gdzie sprawdzić aktualne godziny Mszy w Lubieni?

Aktualne godziny Mszy sprawdzisz w gablocie przy kościele (ul. Iłżecka 41, Lubienia, 27-230 Brody), w ogłoszeniach parafialnych albo w kancelarii. Opis na stronie Diecezji Radomskiej podaje godziny w tekście z 2017 roku i mogą one być nieaktualne. Przed przyjazdem z daleka zapytaj na miejscu o bieżący porządek nabożeństw.

Czy ta strona jest oficjalną stroną parafii?

Nie. Parafialubienia.pl to niezależny przewodnik po historii wsi, kościele i tradycjach religijnych. Nie przyjmuje intencji, ofiar ani zgłoszeń. Sprawy duszpasterskie i dokumenty załatwisz w kancelarii parafialnej.

Źródła i literatura

1. Diecezja Radomska: Lubienia - parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, opis parafii (tekst z 2017 roku, stan strony z października 2026).
2. Wikipedia: Lubienia (województwo świętokrzyskie), dostęp październik 2026.
3. Wikipedia: Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni, na podstawie Rocznika Diecezji Radomskiej 2007 i 2018, dostęp październik 2026.
4. Wikipedia: Antoni Julian Nowowiejski, dostęp październik 2026.
5. Kodeks Prawa Kanonicznego (1983), kan. 102, 107, 515, 518, przekład polski, Pallottinum.
6. Katechizm Kościoła Katolickiego, pkt 2179, wydanie polskie, Pallottinum 1994.
7. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. V, Warszawa 1884, hasło Lubienia.
8. Dawna strona parafii pod adresem parafialubienia.pl w Internet Archive, zrzuty z lat 2018-2021.
9. Zdjęcie wyróżniające: Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.