Wójtostwo w dobrach biskupów krakowskich - Lubienia do 1788 roku

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 7.11.2026

Spis treści

Wójtostwo Lubienia w skrócie: wieś biskupów krakowskich do 1788 roku

Wójtostwo Lubienia to ponad cztery stulecia historii wsi lokowanej na prawie niemieckim. W 1363 roku biskup krakowski Bodzanta nadał ziemię nad rzeką Lubienią pod wieś na prawie średzkim. Do 1788 roku Lubienia była wójtostwem w dobrach biskupów krakowskich, a dziesięcinę oddawała kościołowi w Krynkach (Wikipedia, hasło Lubienia, stan na październik 2026).

Pochodzę ze Starachowic. Od lat czytam o dawnych kopalniach rudy i osadach Staropolskiego Okręgu Przemysłowego, a Lubienia ciągle mnie zaskakuje. Kościół stoi tu od lat 80. XX wieku, ale sama wieś ma ponad 660 lat. Ten tekst dotyczy najdłuższego rozdziału jej dziejów, czyli czasów, gdy właścicielem ziemi był biskup krakowski. Szerszy obraz znajdziesz w artykule Lubienia: historia wsi od 1363 roku.

Daty, które porządkują cały okres:

• 1363 - bp Bodzanta nadaje ziemię nad rzeką Lubienią pod wieś na prawie średzkim.
• 1440 - bp Zbigniew Oleśnicki wystawia przywilej na miasto „Lubyenya”, którego nigdy nie zrealizowano.
• do 1788 - Lubienia jest wójtostwem w dobrach biskupów krakowskich, a dziesięcina trafia do kościoła w Krynkach.
• 1816 - w Lubieni rusza rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef”, co pokazuje, że ziemia jest już w rękach państwa.
• 1984 - z terenu parafii Krynki powstaje parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni (Diecezja Radomska).

Czym było wójtostwo we wsi na prawie niemieckim?

Wójtostwo to dziedziczny urząd zarządcy wsi lokowanej na prawie niemieckim. Wójt miał własne uposażenie w ziemi, pobierał część czynszów od osadników i przewodniczył sądowi ławniczemu. Lubienia, nadana w 1363 roku na prawie średzkim, była według hasła Wikipedii wójtostwem w dobrach biskupów krakowskich aż do 1788 roku.

Kim był wójt we wsi średniowiecznej?

Wójt był pośrednikiem między panem ziemi a gromadą. Zwykle był też zasadźcą, czyli człowiekiem, który sprowadził osadników, wytyczył pola i w zamian dostał urząd dla siebie i swoich spadkobierców. Pan ziemi, w Lubieni biskup krakowski, nie zarządzał wsią na co dzień. Robił to wójt.

Wójtostwo w Lubieni jest dla mnie przede wszystkim słowem z hasła o wsi. Nie znamy imienia żadnego wójta lubieńskiego ani treści jego przywileju. Dlatego dalej opisuję ogólny model, który podręczniki historii ustroju przypisują wsiom na prawie niemieckim. To nie jest opis konkretnego dokumentu z Lubieni.

Wójt a sołtys: czym różnią się te nazwy?

Wójt i sołtys pełnili w dawnej wsi niemal tę samą funkcję. Różniła się głównie nazwa. W większości polskich wsi urząd nazywano sołectwem, a słowo wójtostwo częściej spotyka się w miastach i w części wsi. Źródło o Lubieni używa jednak właśnie nazwy wójtostwo.

Najczęstsza pułapka jest współczesna. Dawny wójt nie ma nic wspólnego z dzisiejszym wójtem gminy Brody, czyli organem samorządu wybieranym w wyborach. Tabela pokazuje różnice:

Cecha	Wójt we wsi na prawie niemieckim	Sołtys w dawnej wsi	Wójt gminy (dziś)
Jak obejmował urząd	dziedzicznie, często jako zasadźca	dziedzicznie lub z nadania pana	w wyborach bezpośrednich
Komu podlegał	panu ziemi (w Lubieni biskupowi krakowskiemu)	panu ziemi	mieszkańcom i prawu samorządowemu
Zakres	jedna wieś	jedna wieś	cała gmina, wiele sołectw
Sąd	przewodniczył sądowi ławniczemu	przewodniczył sądowi ławniczemu	nie sprawuje władzy sądowniczej
Uposażenie	łany wójtowskie, część czynszów i kar	łany sołtysie, część czynszów i kar	wynagrodzenie z budżetu gminy

Dziedziczny urząd, sąd ławniczy i uposażenie wójta

W typowych przywilejach lokacyjnych, które omawiają podręczniki historii ustroju, wójt dostawał wyraźnie opisane korzyści. Wójt w Lubieni mógł mieć podobne, ale żadne znane mi źródło tego nie potwierdza.

• Łany wójtowskie - wójt dostawał ziemię wolną od czynszu, w wielu przywilejach był to co szósty łan wsi.
• Udział w czynszach - wójt zatrzymywał część opłat zbieranych od kmieci na rzecz pana.
• Sąd ławniczy - wójt przewodniczył sądowi, w którym ławnicy wybrani spośród mieszkańców rozstrzygali drobne sprawy wsi.
• Część kar sądowych - przywileje często przyznawały wójtowi trzecią część kar nałożonych przez ten sąd.
• Dodatkowe uprawnienia - w niektórych wsiach wójt mógł prowadzić młyn, karczmę albo jatki, zależnie od przywileju.

Skąd wójtostwo w Lubieni? Nadanie bpa Bodzanty z 1363 roku

Wójtostwo w Lubieni zaczyna się od nadania z 1363 roku. Biskup krakowski Jan Bodzanta, rządzący diecezją w XIV wieku, przekazał wtedy ziemię nad rzeką Lubienią pod założenie wsi na prawie średzkim (Wikipedia, hasło Lubienia). To najstarsza znana data w dziejach miejscowości.

W 1363 roku biskup krakowski Bodzanta nadał ziemię nad rzeką Lubienią pod wieś na prawie średzkim; do 1788 roku Lubienia pozostawała wójtostwem w dobrach biskupów krakowskich. Parafraza za: Wikipedia, hasło „Lubienia (województwo świętokrzyskie)”, stan na październik 2026

Szczegóły samego dokumentu i jego tła opisałem osobno w tekście o nadaniu bpa Bodzanty z 1363 roku. Tu zostaję przy tym, co nadanie oznaczało dla ustroju wsi.

Co to jest prawo średzkie?

Prawo średzkie to odmiana prawa niemieckiego (magdeburskiego), wzorowana na rozwiązaniach miasta Środa Śląska. W Małopolsce stosowano je przy lokacji wielu miast i wsi. Dla osadników oznaczało czytelne, zapisane reguły zamiast obyczaju zależnego od woli pana.

W ogólnym modelu lokacji na prawie niemieckim powtarzają się te elementy:

• Wolnizna - osadnicy dostawali kilka lat zwolnienia z czynszu, by zdążyć karczować las i zagospodarować pola.
• Czynsz - po wolniźnie płacili panu stały czynsz w pieniądzu lub w naturze, ustalony w przywileju.
• Dziedziczne użytkowanie - gospodarstwo przechodziło na potomków, co dawało rodzinom poczucie stabilności.
• Własne sądownictwo - drobne sprawy rozstrzygał sąd ławniczy pod przewodnictwem wójta, a nie sam pan.
• Pomiar w łanach - ziemię dzielono na łany, czyli jednostki miary, od których liczono powinności.

Ziemia nad rzeką Lubienią

Wieś wzięła nazwę od rzeki Lubieni, nad którą biskup wydzielił grunt. Takie nazewnictwo było w średniowieczu bardzo częste: rzeka była punktem orientacyjnym i granicą. Wędrując okolicą, łatwo zrozumieć ten wybór. Woda, las i dolina wyznaczały, gdzie można było zbudować zagrody.

Czego nie wiemy o lokacji?

Nie znamy wielu podstawowych faktów z 1363 roku, i lepiej to powiedzieć wprost, niż wypełniać luki domysłami. Dostępne źródła nie podają:

• imienia ani nazwiska pierwszego zasadźcy i wójta Lubieni,
• liczby łanów wymierzonych pod wieś i pod wójtostwo,
• wysokości czynszu i długości wolnizny,
• liczby pierwszych rodzin osadników ani skąd przybyli,
• przynależności Lubieni do konkretnego klucza w dobrach biskupich.

Dlaczego Lubienia nie została miastem?

Lubienia nie została miastem, choć miała na to szansę. W 1440 roku biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki wystawił przywilej na miasto „Lubyenya”, ale lokacji miejskiej nigdy nie przeprowadzono (Wikipedia, hasło Lubienia). Przyczyn źródło nie podaje, więc nie będę ich zgadywał. Wieś pozostała wójtostwem w dobrach biskupich.

Kto chciał zrobić z Lubieni miasto?

Zrobić z Lubieni miasto chciał bp Zbigniew Oleśnicki, biskup krakowski i jedna z najważniejszych postaci polskiej polityki XV wieku. Przywilej z 1440 roku to dla mnie najciekawszy dokument w dziejach wsi. Pokazuje, że biskup widział w tym miejscu potencjał na ośrodek targowy. Historię tego dokumentu opisuję w tekście o tym, jak wyglądał przywilej bpa Oleśnickiego z 1440 roku.

Czy Lubienia miała prawa miejskie?

Nie. Lubienia dostała przywilej na miasto, ale z dostępnych źródeł nie wynika, że kiedykolwiek była miastem. Sam przywilej był zgodą pana na lokację, a zamiar trzeba było jeszcze wcielić w życie. Lokacja miejska wymagała zwykle kilku rzeczy:

1. Pan wystawiał przywilej określający prawo miejskie, granice i uposażenie wójta miejskiego.
2. Zasadźca sprowadzał mieszczan, rzemieślników i kupców chętnych do osiedlenia.
3. Wytyczano rynek, ulice i działki pod domy mieszczan.
4. Miasto uzyskiwało prawo do targów, a często także do jarmarków.
5. Powstawały instytucje miejskie, przede wszystkim rada i ława.

W Lubieni nie ma śladu, że któryś z tych etapów doszedł do skutku. Zostaje tylko zapis „Lubyenya”, który przypomina, że wieś przez chwilę miała być miastem.

Jak wyglądało życie w dobrach biskupów krakowskich?

Dobra biskupów krakowskich były przez ponad cztery stulecia, od 1363 do 1788 roku, ramą życia Lubieni. Biskup był panem ziemi, wójt zarządzał wsią, a dziesięcina trafiała do kościoła w Krynkach (Wikipedia, hasło Lubienia). Szczegółowych danych o powinnościach mieszkańców Lubieni nie mamy, więc opisuję ogólny model wsi biskupiej.

Dziesięcina dla kościoła w Krynkach

Dziesięcina to świadczenie na rzecz Kościoła, pierwotnie dziesiąta część plonów, później często zamieniana na opłatę w zbożu lub pieniądzu. Mieszkańcy Lubieni oddawali ją kościołowi w Krynkach. Chodzi o Krynki w okolicy Brodów, dziś w diecezji radomskiej, a nie o Krynki w województwie podlaskim. Ta zależność od Krynek okazała się zaskakująco trwała, o czym piszę niżej.

Biskup jako pan feudalny: władza świecka duchownego

Biskup krakowski miał nad Lubienią dwa rodzaje władzy i łatwo je pomylić. Jako właściciel dóbr był panem feudalnym: pobierał czynsze i decydował o przywilejach. Jako pasterz diecezji sprawował władzę duchowną nad parafiami. To dwie różne role tej samej osoby.

• Władza świecka - biskup jako właściciel ziemi nadał grunt w 1363 roku i wystawił przywilej miejski w 1440 roku.
• Władza duchowna - biskup jako ordynariusz odpowiadał za sieć parafii, w tym za parafię w Krynkach.
• Zarząd codzienny - dobrami biskupimi zarządzali urzędnicy biskupa, a we wsi wójt.
• Dochody - czynsze z dóbr utrzymywały biskupstwo, a dziesięcina utrzymywała konkretny kościół parafialny.

Jakie obowiązki mieli mieszkańcy wsi biskupich?

Mieszkańcy wsi biskupich płacili czynsze i dziesięcinę, a z czasem, jak w całej Rzeczypospolitej, często dochodziła do tego pańszczyzna. Dla Lubieni nie znam liczb, więc nie podam dni pańszczyzny ani kwot czynszu. Wiem tylko, że ta sama okolica i ta sama parafia macierzysta towarzyszyły wsi przez stulecia.

Kiedy przechodzę przez Lubienię, staram się o tym pamiętać. Spokojna wieś przy drodze krajowej nr 9 przez ponad 400 lat była częścią wielkiego organizmu gospodarczego biskupstwa krakowskiego.

Co zmieniło się po 1788 roku?

Po 1788 roku Lubienia przestała być wójtostwem w dobrach biskupów krakowskich (Wikipedia, hasło Lubienia). Data ta zbiega się w czasie ze śmiercią bpa Kajetana Sołtyka i z obradami Sejmu Czteroletniego, który zajął się dobrami biskupstwa krakowskiego. W 1816 roku działała już w Lubieni rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef”.

Dlaczego wójtostwo skończyło się w 1788 roku?

Hasło o Lubieni podaje sam rok 1788, ale nie wyjaśnia, co dokładnie wtedy zaszło. Najbardziej prawdopodobnym tłem jest kontekst epoki opisywany w ogólnych opracowaniach dziejów biskupstwa krakowskiego:

• w 1788 roku zmarł biskup krakowski Kajetan Sołtyk, ostatni ordynariusz zarządzający tymi dobrami w dawnym kształcie,
• w tym samym roku rozpoczął obrady Sejm Czteroletni, który zajął się dobrami biskupstwa krakowskiego,
• dawne dobra biskupie przeszły pod zarząd państwa, a Lubienia stała się wsią należącą do skarbu,
• po rozbiorach i wojnach napoleońskich te dobra trafiły do Królestwa Polskiego jako własność rządowa.

Jak przebiegało to w samej Lubieni, źródło nie opisuje. Dlatego traktuję te punkty jako kontekst epoki, a nie jako opis wydarzeń we wsi.

Od dóbr biskupich do kopalni Józef (1816)

W 1816 roku w Lubieni rusza rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef” (Wikipedia, hasło Lubienia). Słowo „rządowa” mówi wiele: ziemia, którą przez ponad cztery wieki zarządzał biskup, należy teraz do państwa. Lubienia wchodzi w świat Staropolskiego Okręgu Przemysłowego, czyli rud, hut i kuźnic. Tę samą historię znam ze Starachowic. W XX wieku kopalnię prowadziły ZGH „Zębiec” (od 1965 roku), o czym piszę w tekście ZGH Zębiec i kopalnia w Lubieni.

Okres	Właściciel ziemi	Kto zarządzał wsią	Przynależność kościelna	Gospodarka
1363-1788	biskupi krakowscy	wójt (wójtostwo)	dziesięcina dla kościoła w Krynkach	rolnictwo, czynsze
od 1816	państwo (dobra rządowe)	administracja rządowa	parafia Krynki	kopalnia rudy żelaza „Józef”
od 1965	państwo	gmina	parafia Krynki	ZGH „Zębiec”
od 1984	-	gmina Brody	własna parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego	-

Ślady dawnej zależności: od Krynek do parafii z 1984 roku

Parafia Krynki była kościelnym centrum Lubieni od czasów biskupich aż do XX wieku. Dopiero 1 stycznia 1984 roku bp Edward Materski erygował parafię pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni, wydzieloną z terenu parafii Krynki (Diecezja Radomska). Zależność zapisana w dziesięcinie przetrwała więc w praktyce kościelnej o prawie dwa stulecia dłużej niż samo wójtostwo.

Parafię w Lubieni erygował 1 stycznia 1984 roku biskup Edward Materski z terenu parafii Krynki; kościół poświęcono 9 września 1986 roku. Parafraza za: Diecezja Radomska, opis parafii Lubienia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, tekst z 2017 roku

Krynki jako parafia macierzysta

Krynki pełniły dla Lubieni rolę parafii macierzystej: tam oddawano dziesięcinę, a później zapewne także chrzczono, udzielano ślubów i grzebano zmarłych. Ten ostatni wniosek wynika z samej zasady przynależności parafialnej, a nie z konkretnego dokumentu. Pierwsze kroki ku samodzielności zrobiono w 1980 roku. Ks. Zbigniew Kowalczyk, wikariusz z Krynek, urządził wtedy tymczasową kaplicę w domu (Diecezja Radomska).

Gdzie widać tę ciągłość dzisiaj?

Ciągłość widać w kilku miejscach i każde z nich łączy dawne wójtostwo z dzisiejszą wsią:

• Nazwa - wieś nadal nosi imię rzeki, nad którą biskup Bodzanta wydzielił grunt w 1363 roku.
• Granice parafii - parafia z 1984 roku obejmuje miejscowości wydzielone z terenu Krynek: Lubienię, Działki, Henryk, Klepacze, Komorniki, Kutery, Młynek i Przymiarki (Wikipedia, hasło parafii).
• Diecezja - Lubienia należy dziś do diecezji radomskiej, a nie krakowskiej, co samo w sobie pokazuje, jak zmieniła się mapa Kościoła.
• Instytucje wsi - murowana szkoła z lat 1924-1926 to jedna z pierwszych dużych inwestycji po czasach dworskich i górniczych; jej dzieje opisuje tekst o tym, jak powstawała szkoła w Lubieni.

Kontrast 660 lat wsi i 40 lat parafii

Lubienia jest wsią starą i parafią młodą. Licząc od 1363 roku, wieś ma ponad 660 lat. Parafia istnieje od 1984 roku, a kościół z czerwonego kamienia i cegły zbudowano w latach 1983-1986. Ten kontrast najlepiej tłumaczy, dlaczego w Lubieni trudno szukać zabytków z czasów biskupich. Przez stulecia życie religijne mieszkańców toczyło się w Krynkach.

Gdzie szukać źródeł do dziejów wójtostwa?

Źródła do dziejów wójtostwa Lubienia najlepiej zacząć od Słownika geograficznego Królestwa Polskiego, a hasło Wikipedii traktować jako punkt wyjścia. Dokumenty z epoki trzeba szukać w archiwach państwowych i kościelnych, przede wszystkim w Archiwum Państwowym w Kielcach i w Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie, gdzie trafiała dokumentacja dawnego biskupstwa.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego: od czego zacząć?

Zacznij od hasła „Lubienia” w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, wydawanym w Warszawie w latach 1880-1902. Litera L przypada na tom V z 1884 roku. Słownik jest zdigitalizowany i dostępny bezpłatnie w internecie. To XIX-wieczne kompendium, więc jego ustalenia warto porównać z nowszą literaturą.

Archiwa w Kielcach i Krakowie

Kwerenda archiwalna wymaga cierpliwości. Z mojego doświadczenia z lekturą źródeł do dziejów regionu dobrze sprawdza się taka kolejność:

1. Przeczytaj hasło Wikipedii i spisz z przypisów wszystkie publikacje, na które się powołuje.
2. Sprawdź hasło w Słowniku geograficznym i zanotuj wymienione tam nazwy, daty i właścicieli.
3. Przejrzyj wyszukiwarkę zasobów Archiwum Państwowego w Kielcach pod kątem akt z XIX wieku i dóbr rządowych.
4. Napisz do Archiwum Kurii Metropolitalnej w Krakowie z pytaniem o akta dóbr biskupich i wizytacje parafii Krynki.
5. Zapytaj w kancelarii parafii w Krynkach i w Lubieni, gdzie przechowywane są dawne księgi metrykalne.

Jak szukać pod dawnymi nazwami?

Szukaj pod wszystkimi formami nazwy, bo dawni pisarze zapisywali ją różnie. Przykładem jest forma „Lubyenya” z przywileju z 1440 roku. Przy kwerendzie sprawdzaj kilka wariantów:

• Lubienia - forma współczesna, pod którą występuje hasło Wikipedii.
• Lubyenya - zapis z przywileju bpa Oleśnickiego z 1440 roku.
• Lubienie lub Lubiena - formy, jakie mogą pojawić się w łacińskich i staropolskich aktach z powodu odmiany i pisowni.
• Krynki - nazwa parafii macierzystej, pod którą w aktach kościelnych mogą kryć się mieszkańcy Lubieni.
• Kopalnia „Józef” - nazwa, pod którą Lubienia występuje w dokumentacji górniczej z XIX wieku.

Najczęściej zadawane pytania

Czy dzisiejszy wójt gminy Brody ma związek z dawnym wójtostwem Lubieni?

Nie. Dawne wójtostwo było dziedzicznym urzędem we wsi na prawie niemieckim, podległym biskupowi krakowskiemu. Dzisiejszy wójt to organ samorządu gminnego wybierany w wyborach. Łączy je tylko nazwa.

Ile lat ma Lubienia?

Licząc od nadania bpa Bodzanty z 1363 roku, Lubienia ma ponad 660 lat. Parafia jest znacznie młodsza, istnieje od 1 stycznia 1984 roku. Kościół poświęcono 9 września 1986 roku (Diecezja Radomska).

Czy w Lubieni zachowały się zabytki z czasów biskupich?

Dostępne źródła nie wskazują zachowanych budowli z tamtego okresu. Kościół w Lubieni jest współczesny, zbudowany w latach 1983-1986 według projektu arch. Zofii Łotkowskiej i P. Franczaka. Śladami czasów biskupich są przede wszystkim daty w dokumentach i sama nazwa wsi.

Skąd pochodzi nazwa Lubienia?

Nazwa wsi wiąże się z rzeką Lubienią, nad którą w 1363 roku biskup wydzielił ziemię pod osadę. Nazywanie wsi od rzek było w średniowieczu bardzo częste. W przywileju z 1440 roku nazwa występuje w formie „Lubyenya”.

Czy chodzi o Krynki na Podlasiu?

Nie. Parafia macierzysta Lubieni to Krynki w okolicy Brodów, w dzisiejszym województwie świętokrzyskim i diecezji radomskiej. Krynki w województwie podlaskim to zupełnie inna miejscowość. Przy wyszukiwaniu źródeł zawsze dodawaj do nazwy powiat lub diecezję.

Kim był biskup Bodzanta?

Jan Bodzanta był biskupem krakowskim w XIV wieku i jako właściciel dóbr biskupich w 1363 roku nadał ziemię nad rzeką Lubienią pod wieś na prawie średzkim. W dziejach Lubieni to pierwsza postać znana z imienia. Nie należy go mylić z innymi osobami noszącymi to samo staropolskie imię.

Gdzie dziś leży Lubienia?

Lubienia leży w gminie Brody, w powiecie starachowickim, w województwie świętokrzyskim, przy drodze krajowej nr 9. Należy do dekanatu starachowickiego południowego w diecezji radomskiej. Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego stoi przy ul. Iłżeckiej 41.

Źródła i literatura

1. Wikipedia: Lubienia (województwo świętokrzyskie), stan na październik 2026 (daty 1363, 1440, 1788, 1816, 1965).
2. Diecezja Radomska: Lubienia, parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, tekst opisu z 2017 roku (erekcja z terenu parafii Krynki, budowa i poświęcenie kościoła).
3. Wikipedia: Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni, oparte na Roczniku Diecezji Radomskiej 2007 i 2018.
4. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. F. Sulimierski, B. Chlebowski, W. Walewski, Warszawa 1880-1902, hasło „Lubienia”, tom V (1884).
5. Archiwum Państwowe w Kielcach, zasób archiwalny i wyszukiwarka zespołów.
6. Zdjęcie wyróżniające: Panek, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.