ZGH Zębiec - kopalnia rudy żelaza od 1965 roku

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 7.11.2026

Spis treści

Czym były ZGH Zębiec?

ZGH Zębiec, czyli Zakłady Górniczo-Hutnicze „Zębiec”, to nazwa, pod którą od 1965 roku działała kopalnia rudy żelaza w Lubieni w gminie Brody, w powiecie starachowickim. Wydobycie w tym miejscu zaczęło się w 1816 roku, kiedy ruszyła rządowa kopalnia „Józef”. Obie daty podaje hasło o Lubieni w polskiej Wikipedii, sprawdzone w październiku 2026 roku.

Od lat zajmuję się historią Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Lubienia ciągle mnie zaskakuje, bo górnictwo jest tu tylko jedną warstwą. Wieś ma ponad 660 lat. Kopalnia działała tu prawie przez półtora wieku, zanim w 1984 roku powstała parafia. Ten tekst zbiera wszystkie potwierdzone fakty o zakładzie. Szczegóły znajdziesz w artykule o tym, jak działały kopalnie Józef i Zębiec w Lubieni.

Co oznacza skrót ZGH?

ZGH to skrót od „Zakłady Górniczo-Hutnicze”. W PRL tak nazywano przedsiębiorstwa państwowe, które zajmowały się wydobyciem rud i ich wstępną obróbką. Nazwa mówi więc o charakterze zakładu, a nie o tym, że w Lubieni stała huta. Źródła, z których korzystam, nie opisują w Lubieni żadnego pieca hutniczego.

• Z jak Zakłady: skrót oznacza przedsiębiorstwo, a nie jeden szyb czy jedno wyrobisko.
• G jak Górnicze: tę część potwierdzają źródła o Lubieni, bo w 1816 roku ruszyła tu kopalnia rudy żelaza „Józef”.
• H jak Hutnicze: to element nazwy typowej dla epoki. Nie świadczy o tym, że w Lubieni wytapiano żelazo.
• „Zębiec”: nazwa własna zakładu, którą Wikipedia podaje przy roku 1965.
• ZGH w innych regionach: ten sam skrót noszą też inne firmy, na przykład ZGH Bolesław, które z Lubienią nie mają nic wspólnego.

Od kiedy działała kopalnia Zębiec?

Pod nazwą ZGH „Zębiec” kopalnia figuruje od 1965 roku, ale samo wydobycie w Lubieni zaczęło się w 1816 roku. Między tymi datami jest prawie 150 lat górnictwa rudy żelaza w jednej wsi. To kawał historii jak na osadę, którą wcześniej znano głównie z rolnictwa i z biskupiego wójtostwa.

Czego źródła nie podają o ZGH Zębiec?

Dostępne źródła nie podają wielkości wydobycia, liczby pracowników, głębokości szybów ani daty zamknięcia zakładu. W internecie krążą takie liczby, ale nie znalazłem do nich wiarygodnego przypisu, więc ich tu nie powtarzam. Lepiej zostawić lukę niż ją wypełnić legendą.

Według hasła o Lubieni w polskiej Wikipedii w 1816 roku ruszyła tu rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef”, a w 1965 roku działała ona jako ZGH „Zębiec”. Wikipedia, hasło Lubienia (województwo świętokrzyskie), stan na październik 2026

Co produkuje Zębiec?

Pytanie „co produkuje Zębiec” ma w wyszukiwarce co najmniej dwa znaczenia. ZGH Zębiec to dawna kopalnia rudy żelaza w Lubieni: działała pod tą nazwą od 1965 roku i kontynuowała wydobycie zaczęte w 1816 roku. Kotły grzewcze o nazwie Zębiec to osobny produkt. Źródła o historii Lubieni w ogóle nie łączą go z kopalnią.

Kopalnia w Lubieni niczego nie „produkowała” w dzisiejszym, sklepowym sensie. Wydobywała surowiec, czyli rudę żelaza, która trafiała do dalszej przeróbki. O kotłach, piecach i ich parametrach źródła o Lubieni milczą. Dlatego w tym artykule nie odpowiadam na pytania o wagę czy moc konkretnego pieca.

ZGH Zębiec, ZGH Bolesław i kotły o nazwie Zębiec: trzy różne rzeczy

Tabela poniżej rozdziela trzy pojęcia, które wyszukiwarka często wrzuca do jednego worka. Moim zdaniem to najszybszy sposób, żeby sprawdzić, czy trafiłeś na właściwy temat.

Pojęcie	Czym jest	Związek z Lubienią	Gdzie szukać informacji
ZGH „Zębiec”	Kopalnia rudy żelaza, pod tą nazwą od 1965 roku	Tak, kontynuacja kopalni „Józef” z 1816 roku	Wikipedia (hasło Lubienia), archiwa państwowe
ZGH Bolesław	Odrębne przedsiębiorstwo górniczo-hutnicze z innego regionu Polski	Brak związku	Oficjalne strony i rejestry tej spółki
Kotły Zębiec	Urządzenia grzewcze sprzedawane pod tą nazwą	Źródła o Lubieni ich nie wymieniają	Producent lub sprzedawca kotłów

Skąd biorą się pomyłki w wyszukiwarce?

Pomyłki biorą się głównie z tego, że krótkie nazwy własne się powtarzają. Wyszukiwarka łączy je na podstawie samego brzmienia, nie zna historii. Najczęściej spotykam takie zbitki:

• Ten sam skrót ZGH: używa go kilka firm, więc „ZGH Zębiec” i „ZGH Bolesław” wychodzą w jednych wynikach.
• Ta sama nazwa „Zębiec”: nosi ją kopalnia, kotły i miejscowość, a każda z tych rzeczy to coś innego.
• Brak daty w zapytaniu: pytanie „co produkuje” jest w czasie teraźniejszym, a kopalnia to temat historyczny.
• Podobne nazwy wsi: Lubienia, Lubień i Lubienie to różne miejscowości.
• Rzeka Lubienia: nad nią w 1363 roku założono wieś, więc ta sama nazwa oznacza też ciek wodny.

Od kopalni Józef do ZGH Zębiec: oś czasu 1816-1965

Oś czasu kopalni w Lubieni ma dwa pewne punkty. W 1816 roku ruszyła rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef”, a w 1965 roku zakład działał jako ZGH „Zębiec”. Oba fakty pochodzą z hasła o Lubieni w polskiej Wikipedii. Pośrednich etapów nie dopisuję, bo nie mam do nich źródła.

Wiem, że dwupunktowa oś czasu wygląda skromnie. Ale historia przemysłu na wsi łatwo obrasta opowieściami o „najgłębszym szybie w okolicy” czy „tysiącu górników”. Wolę pokazać mniej, za to rzetelnie.

1816: rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef”

Kopalnia „Józef” ruszyła w 1816 roku jako zakład rządowy. To pierwszy potwierdzony ślad górnictwa rudy żelaza w Lubieni. Więcej o jej początkach piszę w osobnym tekście: kopalnia Józef z 1816 roku.

1965: kopalnia jako ZGH „Zębiec”

W 1965 roku kopalnia w Lubieni działała już jako Zakłady Górniczo-Hutnicze „Zębiec”. Źródło nie podaje, jakie zmiany organizacyjne stały za nową nazwą. Wiadomo tylko, że to kontynuacja wydobycia, a nie nowy zakład w innym miejscu.

Dlaczego oś czasu ma tylko dwa punkty?

Ma tylko dwa punkty, bo tylko te dwie daty mają dziś pewne źródło. Pozostałe etapy trzeba by odtworzyć z dokumentów archiwalnych. Tak wygląda kolejność, w jakiej sam porządkuję takie osie czasu:

1. Daty z przypisem: wpisuję tylko te, które mają źródło, tu 1816 i 1965.
2. Kontekst epoki: opisuję go osobno, żeby nie mylił się z faktami o samej kopalni.
3. Luki: zostawiam je jawnie, zamiast łatać ich przypuszczeniami.
4. Kwerenda archiwalna: to jedyny sposób, by dodać nowe punkty, opisuję ją niżej.
5. Aktualizacja: oś czasu poszerzam dopiero wtedy, gdy znajdę dokument ze zweryfikowaną sygnaturą.

Ruda żelaza w Lubieni a Zagłębie Staropolskie

Zagłębie Staropolskie to historyczny okręg górniczo-hutniczy w dolinie Kamiennej i na północnym przedpolu Gór Świętokrzyskich. Wydobywano tu rudę żelaza i wytapiano metal. Lubienia leży w powiecie starachowickim, w sąsiedztwie Starachowic, jednego z ośrodków tego okręgu. Kopalnię w Lubieni traktuję jako jeden z jego punktów.

Czym było Zagłębie Staropolskie?

Zagłębie Staropolskie, nazywane też Staropolskim Okręgiem Przemysłowym, to obszar, na którym przez stulecia wydobywano i przetwarzano rudy żelaza. Jego cechy charakterystyczne to kopalnie rudy, zakłady hutnicze nad rzekami oraz osady górnicze, wokół których wyrastały wsie i parafie. Szerzej opisuję to w tekście Zagłębie Staropolskie i historia rudy w Lubieni.

Jakie miejsce zajmowała Lubienia w historii górnictwa regionu?

Lubienia była jednym z miejsc wydobycia rudy żelaza, z kopalnią działającą od 1816 roku. Nie wiem, do której huty trafiała ruda z Lubieni, bo źródła tego nie podają. Nie przypisuję jej więc konkretnych odbiorców. Pewne są tylko te elementy:

• Surowiec: ruda żelaza, potwierdzona przy kopalni „Józef” z 1816 roku.
• Status kopalni: zakład rządowy na początku działalności.
• Ciągłość: od 1965 roku ta sama kopalnia działała jako ZGH „Zębiec”.
• Położenie: gmina Brody w powiecie starachowickim, w pobliżu Starachowic.
• Dane geologiczne: informacje o złożach rud żelaza w regionie i ich statusie zbiera baza MIDAS Państwowego Instytutu Geologicznego.

Państwowy Instytut Geologiczny - Państwowy Instytut Badawczy prowadzi bazę MIDAS, czyli państwowy system informacji o złożach kopalin w Polsce, w tym o ich zasobach i stanie zagospodarowania. Państwowy Instytut Geologiczny PIB, baza MIDAS, 2026

Lubienia przed kopalnią: 1363, 1440 i wójtostwo do 1788

Lubienia jest znacznie starsza niż kopalnia. W 1363 roku bp Bodzanta nadał ziemię nad rzeką Lubienią pod wieś na prawie średzkim. W 1440 roku bp Zbigniew Oleśnicki wystawił przywilej na miasto, który nigdy nie wszedł w życie. Do 1788 roku wieś była wójtostwem w dobrach biskupów krakowskich (Wikipedia, hasło Lubienia).

Nadanie bpa Bodzanty z 1363 roku

Bodzanta, biskup krakowski, nadał w 1363 roku ziemię nad rzeką Lubienią pod lokację wsi. Wieś miała działać na prawie średzkim, czyli na jednej z odmian prawa niemieckiego, popularnej przy lokacjach w Małopolsce. Od tej daty liczę wiek Lubieni: w 2026 roku to ponad 660 lat.

Niezrealizowany przywilej miejski z 1440 roku

W 1440 roku bp Zbigniew Oleśnicki wystawił przywilej na miasto o nazwie zapisanej jako „Lubyenya”. Miasto nigdy jednak nie powstało. Gdyby lokacja się udała, historia wsi i późniejszej kopalni mogła potoczyć się zupełnie inaczej. To jednak tylko gdybanie.

Do kogo należała Lubienia przed 1788 rokiem?

Do 1788 roku Lubienia należała do dóbr biskupów krakowskich i była wójtostwem. Dziesięcina z wsi szła na kościół w Krynkach. Ten związek przetrwał w innej formie: parafia w Lubieni powstała w 1984 roku właśnie z terenu parafii Krynki.

• 1363: bp Bodzanta nadaje ziemię pod wieś na prawie średzkim.
• 1440: bp Zbigniew Oleśnicki wystawia przywilej na miasto „Lubyenya”.
• Do 1788: wójtostwo w dobrach biskupów krakowskich.
• Dziesięcina: płacona na rzecz kościoła w Krynkach.
• 1816: dopiero wtedy zaczyna się historia kopalni „Józef”.

Gdzie leży Lubienia?

Lubienia to wieś w gminie Brody, w powiecie starachowickim, w województwie świętokrzyskim. Leży przy drodze krajowej nr 9. Jest siedzibą parafii pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, erygowanej 1 stycznia 1984 roku, z kościołem przy ul. Iłżeckiej 41 (Diecezja Radomska, opis parafii).

Do jakiej gminy należy Lubienia?

Lubienia należy do gminy Brody w powiecie starachowickim. Kościelnie wieś należy do diecezji radomskiej i dekanatu starachowickiego południowego. Parafia obejmuje oprócz Lubieni także miejscowości Działki, Henryk, Klepacze, Komorniki, Kutery, Młynek i Przymiarki.

Jak odróżnić Lubienię od miejscowości o podobnych nazwach?

Najprościej po powiecie i gminie. Lubienia z kopalnią „Józef” i ZGH „Zębiec” to ta w gminie Brody. Przy wyszukiwaniu pomagają te wskazówki:

• Powiat starachowicki: jedyna Lubienia z historią kopalni rudy żelaza.
• Droga krajowa nr 9: wieś leży przy tej trasie.
• Kod 27-230 Brody: taki adres pocztowy podaje diecezja dla kościoła w Lubieni.
• Lubień i Lubienie: to inne miejscowości, bez związku z kopalnią Zębiec.
• Rzeka Lubienia: ciek, nad którym w 1363 roku założono wieś.

Na Wikimedia Commons są zdjęcia Lubieni z października 2012 roku, wykonane przez Jolantę Dyr (licencja CC BY-SA 3.0): tablica miejscowości oraz łąka i las we mgle. Zdjęć kościoła z wolną licencją nie znalazłem.

Gdzie szukać źródeł o kopalni Zębiec?

Źródeł o kopalni Zębiec szukaj w czterech miejscach. To Słownik geograficzny Królestwa Polskiego (tom V z 1884 roku, hasło Lubienia), baza złóż MIDAS Państwowego Instytutu Geologicznego, wyszukiwarka szukajwarchiwach.gov.pl oraz instytucje muzealne w Starachowicach. Tak wygląda ścieżka, którą sam przechodzę przy każdej miejscowości z dawnego okręgu.

Gdzie szukać dokumentów o kopalni w Lubieni?

Zacznij od pięciu kroków, od najłatwiej dostępnych źródeł do najbardziej szczegółowych:

1. Wikipedia, hasło Lubienia: przeczytaj sekcję historii i przypisy, które prowadzą do literatury.
2. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, tom V (1884): w wersji cyfrowej znajdziesz XIX-wieczny opis wsi.
3. Baza MIDAS PIG-PIB: sprawdź złoża rud żelaza w okolicy i ich status, zanotuj datę odczytu.
4. Szukajwarchiwach.gov.pl: wpisz „Lubienia”, „Zębiec” i „kopalnia rudy”, potem przejrzyj zespoły Archiwum Państwowego w Kielcach i jego oddziału w Starachowicach.
5. Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach: zapytaj o literaturę regionalną na temat górnictwa rudy.

Czy są publikacje o kopalni Zębiec?

Tak, ale rozproszone. Hasło o Lubieni w Wikipedii opiera się na literaturze wymienionej w przypisach i od niej najlepiej zacząć. Osobnej monografii samej kopalni Zębiec nie znalazłem. Jeśli taka istnieje, najpewniej wskaże ją biblioteka regionalna albo muzeum w Starachowicach.

Hutnictwo w okolicy: Starachowice i Nowa Słupia

Najbliższe miejsca, gdzie zobaczysz ślady dawnego hutnictwa, to Starachowice z muzeum w zabytkowym zakładzie wielkopiecowym oraz Nowa Słupia, znana z pokazów dawnego wytopu żelaza. Oba miejsca pokazują kontekst, w którym działało górnictwo rudy w Lubieni. Aktualne godziny otwarcia i terminy sprawdź na stronach organizatorów.

Co zobaczyć w Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach?

W muzeum zobaczysz dawny zakład hutniczy z wielkim piecem i jego otoczeniem. Dla mnie to obowiązkowy przystanek przy każdej rozmowie o Staropolskim Okręgu Przemysłowym. Więcej piszę w tekście Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach.

Czym są Dymarki w Nowej Słupi?

Dymarki to cykliczne święto starożytnego hutnictwa w Nowej Słupi. Pokazuje ono, jak wytapiano żelazo w piecach zwanych dymarkami. Opis wydarzenia znajdziesz w artykule Dymarki w Nowej Słupi. Poniżej porównanie obu miejsc:

• Epoka: Nowa Słupia odwołuje się do hutnictwa starożytnego, Starachowice do przemysłowego z XIX i XX wieku.
• Forma: w Starachowicach zwiedzasz zabytkowy zakład, w Nowej Słupi oglądasz pokazy podczas święta.
• Sezon: muzeum działa przez cały rok, Dymarki odbywają się w określonym terminie.
• Związek z Lubienią: oba miejsca pokazują kontekst regionu, a nie bezpośrednio losy rudy z Lubieni.
• Aktualne informacje: godziny, bilety i program sprawdzisz wyłącznie na oficjalnych stronach organizatorów.

Ziemia, rdza i kamień: przemysł, wieś i parafia na jednej osi czasu

Historia Lubieni to trzy warstwy: wieś z 1363 roku, kopalnia rudy żelaza z 1816 roku i parafia erygowana w 1984 roku. Kościół z czerwonego kamienia i cegły poświęcono 9 września 1986 roku (Diecezja Radomska). Źródła nie łączą budowy kościoła z górnikami ani z kopalnią, więc te warstwy opisuję obok siebie, bez dopowiadania związków.

1858, 1864, 1924-1926, 1984: inne daty z historii Lubieni

Poza kopalnią oś czasu wsi wyznacza kilka wydarzeń, które dobrze znać przed wizytą:

• 11 lutego 1858: w Lubieni urodził się Antoni Julian Nowowiejski.
• 17 stycznia 1864: potyczka powstańców z wojskiem rosyjskim pod Lubienią.
• 1924-1926: we wsi staje murowana szkoła.
• 1980: ks. Zbigniew Kowalczyk, wikariusz z Krynek, urządza tymczasową kaplicę w domu.
• 1983: ks. Krzysztof Orzeł rozpoczyna budowę kościoła według projektu arch. Zofii Łotkowskiej i P. Franczaka.
• 1 stycznia 1984: bp Edward Materski eryguje parafię Podwyższenia Krzyża Świętego.
• 2005: szkoła podstawowa otrzymuje imię Jana Pawła II.

Kto urodził się w Lubieni?

W Lubieni 11 lutego 1858 roku urodził się Antoni Julian Nowowiejski, w latach 1908-1941 biskup płocki. Zmarł 28 maja 1941 roku w obozie Soldau w Działdowie. Jan Paweł II beatyfikował go 13 czerwca 1999 roku w gronie 108 męczenników. Jego wspomnienie liturgiczne przypada 12 czerwca.

Według biogramu w polskiej Wikipedii bł. abp Antoni Julian Nowowiejski urodził się w Lubieni 11 lutego 1858 roku i został beatyfikowany 13 czerwca 1999 roku przez Jana Pawła II. Wikipedia, hasło Antoni Julian Nowowiejski, stan na październik 2026

Jak stara jest parafia w porównaniu ze wsią?

Parafia ma ponad 40 lat, a wieś ponad 660. Kopalnia działała w Lubieni ponad 160 lat przed erekcją parafii. Do 1984 roku mieszkańcy należeli do parafii w Krynkach, do której wcześniej trafiała dziesięcina z wsi.

Najczęściej zadawane pytania

Czy ZGH Zębiec to to samo co ZGH Bolesław?

Nie. ZGH Zębiec to nazwa kopalni rudy żelaza w Lubieni, używana od 1965 roku. ZGH Bolesław to odrębne przedsiębiorstwo bez związku z Lubienią. Jego dane rejestrowe, skład zarządu czy oferty pracy znajdziesz w oficjalnych źródłach tej spółki.

Czy kotły o nazwie Zębiec mają związek z kopalnią w Lubieni?

Źródła o historii Lubieni nie łączą kotłów sprzedawanych pod tą nazwą z dawną kopalnią. Podobna nazwa nie oznacza wspólnego pochodzenia. O parametry, wagę czy jakość kotłów pytaj producenta lub sprzedawcę.

Czy kopalnia w Lubieni działa do dziś?

Dostępne źródła nie podają daty zamknięcia kopalni ani jej obecnego stanu, więc nie mogę rozstrzygnąć tego pytania. Aktualny status złóż rud żelaza w regionie sprawdzisz w bazie MIDAS Państwowego Instytutu Geologicznego. Historię zakładu poznasz w zespołach archiwalnych dostępnych przez szukajwarchiwach.gov.pl.

Czy można zwiedzać dawną kopalnię w Lubieni?

Źródła, z których korzystam, nie opisują udostępnionej trasy turystycznej w dawnej kopalni w Lubieni. Jeśli chcesz zobaczyć zabytki górnictwa i hutnictwa regionu, jedź do Starachowic albo do Nowej Słupi. Przed wyjazdem sprawdź godziny na stronach organizatorów.

Czy wiadomo, dokąd trafiała ruda z Lubieni?

Nie, dostępne źródła nie wskazują huty, do której trafiała ruda wydobywana w Lubieni. Bliskość Starachowic podsuwa łatwą odpowiedź, ale bez dokumentu to tylko przypuszczenie. Odpowiedzi można szukać w archiwach przemysłowych Archiwum Państwowego w Kielcach.

Co wydarzyło się pod Lubienią w 1864 roku?

17 stycznia 1864 roku, w czasie powstania styczniowego, oddział Karola Kality „Rębajły” stoczył pod Lubienią potyczkę z wojskiem rosyjskim. Informację podaje hasło o Lubieni w polskiej Wikipedii. To jedno z kilku wydarzeń, które łączą wieś z historią całego kraju, nie tylko regionu.

Jaki kościół stoi dziś w Lubieni?

W Lubieni stoi kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego przy ul. Iłżeckiej 41, budowany w latach 1983-1986. To jednonawowa świątynia z czerwonego kamienia i cegły, poświęcona 9 września 1986 roku przez bp. Edwarda Materskiego. Odpusty przypadają 14 września i 21 maja, a aktualne godziny Mszy najlepiej potwierdzić na miejscu lub w kancelarii parafialnej.

Źródła i literatura

1. Wikipedia, hasło Lubienia (województwo świętokrzyskie), stan na 27.10.2026.
2. Wikipedia, hasło Antoni Julian Nowowiejski, stan na 27.10.2026.
3. Diecezja Radomska, Lubienia - parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, opis parafii, stan na 27.10.2026.
4. Wikipedia, hasło Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni (na podstawie Rocznika Diecezji Radomskiej 2007 i 2018).
5. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, tom V, hasło Lubienia, Warszawa 1884, wersja cyfrowa.
6. Państwowy Instytut Geologiczny PIB, baza złóż kopalin MIDAS, 2026.
7. Archiwa Państwowe, wyszukiwarka szukajwarchiwach.gov.pl, 2026.