Lubienia - wieś w gminie Brody, historia od 1363 roku

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 28.10.2026

Spis treści

Lubienia to wieś w gminie Brody w powiecie starachowickim (województwo świętokrzyskie), której historia zaczyna się w 1363 roku: wtedy biskup Bodzanta nadał ziemię nad rzeką Lubienią pod lokację wsi. Parafię Podwyższenia Krzyża Świętego erygowano tu dopiero 1 stycznia 1984 roku. Daje to ponad 660 lat wsi i ponad 40 lat parafii (Wikipedia, Diecezja Radomska).

Pochodzę ze Starachowic i od lat czytam o dawnych kopalniach rudy tej okolicy. Poniżej zebrałem tylko to, co da się oprzeć na źródłach.

Gdzie leży Lubienia?

Lubienia leży w gminie Brody, w powiecie starachowickim, w województwie świętokrzyskim, przy drodze krajowej nr 9. Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego ma adres ul. Iłżecka 41, 27-230 Brody, a parafia należy do dekanatu starachowickiego południowego w diecezji radomskiej (opis parafii na stronie Diecezji Radomskiej, odczyt z października 2026).

W jakiej gminie i powiecie leży Lubienia?

Lubienia należy do gminy Brody i powiatu starachowickiego. Siedzibą gminy są Brody Iłżeckie, siedziba gminy, i tam mieszkańcy załatwiają sprawy urzędowe. Najważniejsze dane adresowe wyglądają tak:

• Województwo: świętokrzyskie, według hasła Wikipedii o wsi (2026).
• Powiat: starachowicki, z miastem powiatowym Starachowice.
• Gmina: Brody, gmina wiejska z siedzibą w Brodach.
• Adres kościoła: ul. Iłżecka 41, Lubienia, 27-230 Brody, według opisu Diecezji Radomskiej.
• Diecezja: radomska, a w niej dekanat starachowicki południowy (Starachowice-Południe).

Jak dojechać do Lubieni drogą krajową nr 9

Przez Lubienię przebiega droga krajowa nr 9, główna trasa łącząca Radom z Rzeszowem przez Starachowice i Ostrowiec Świętokrzyski. Najprościej wpisać w nawigację adres kościoła. Szerszy obraz okolicy, z zalewem i sąsiednimi wsiami, daje tekst o tym, gdzie jest gmina Brody i miejsce Lubieni na mapie.

Lubienia świętokrzyska, opolska czy podkarpacka - jak nie pomylić

Nazwa Lubienia nie jest jednoznaczna: wyszukiwarki podpowiadają też warianty „Lubienia opolskie” i „Lubienia podkarpackie”. Przed szukaniem map czy metryk sprawdź gminę i powiat w rejestrze TERYT (GUS). Ten tekst dotyczy wyłącznie wsi w gminie Brody, w powiecie starachowickim.

Skąd wzięła się nazwa Lubienia?

Nazwa Lubienia jest związana z rzeką o tej samej nazwie: akt z 1363 roku mówi o ziemi nad rzeką Lubienią, którą biskup Bodzanta przeznaczył pod wieś (Wikipedia, hasło Lubienia, 2026). Rzeka była więc punktem odniesienia, zanim powstała osada. Samej etymologii słowa źródła, z których korzystam, nie rozstrzygają.

Czy wieś wzięła nazwę od rzeki?

Tak, wszystko na to wskazuje: najstarszy znany dokument opisuje nadanie ziemi nad rzeką Lubienią, a wieś przejęła tę nazwę. Więcej o samym cieku piszę w osobnym tekście, w którym opisuję, jak rzeka Lubienia, od której wzięła nazwę wieś, wpisuje się w krajobraz okolicy.

Jak dawniej zapisywano nazwę Lubienia?

W przywileju biskupa Zbigniewa Oleśnickiego z 1440 roku nazwa pojawia się w zapisie „Lubyenya” (Wikipedia, 2026). To typowa staropolska pisownia, w której „y” po spółgłosce oddawało miękkość, a dzisiejsze „ie” zapisywano jeszcze inaczej.

Czego nie wiemy o pochodzeniu nazwy?

Kilka pytań zostaje otwartych, a bez słownika nazw miejscowych nie da się ich zamknąć:

• Znaczenie rdzenia „lub-”: skojarzenie z „lubić” to tylko domysł.
• Zapisy sprzed 1363 roku: hasło Wikipedii ich nie wymienia.
• Kolejność nazewnictwa: akt z 1363 roku pokazuje, że rzeka miała nazwę przed wsią.
• Forma „Lubyenya”: pochodzi z przywileju miejskiego, nie z aktu lokacji wsi.

Lubienia w latach 1363 i 1440 - nadanie Bodzanty i niedoszłe miasto

W 1363 roku biskup krakowski Bodzanta nadał ziemię nad rzeką Lubienią pod lokację wsi na prawie średzkim, a w 1440 roku biskup Zbigniew Oleśnicki wystawił przywilej na miasto „Lubyenya”, którego nigdy nie zrealizowano (Wikipedia, hasło Lubienia, 2026). To dwie najstarsze daty w dziejach wsi i obie wiążą się z biskupami krakowskimi.

Co nadał biskup Bodzanta w 1363 roku?

Biskup Bodzanta przekazał w 1363 roku ziemię nad rzeką Lubienią pod założenie wsi na prawie średzkim. Od tej daty liczę wiek Lubieni. Hasło Wikipedii to opracowanie wtórne, więc dokumentu nie cytuję dosłownie.

W 1363 roku biskup Bodzanta nadał ziemię nad rzeką Lubienią pod wieś na prawie średzkim, a w 1440 roku biskup Zbigniew Oleśnicki wystawił przywilej na miasto, które nie powstało.

Parafraza za: Wikipedia, hasło „Lubienia (województwo świętokrzyskie)”, stan na 2026 rok

Co to jest prawo średzkie?

Prawo średzkie to odmiana prawa niemieckiego (magdeburskiego) wzorowana na urządzeniach Środy Śląskiej, charakteryzująca się spisanymi czynszami, wydzieleniem urzędu wójta lub sołtysa i stałym podziałem gruntów. W praktyce lokacja na takim prawie oznaczała:

• Pomiar ziemi na łany, czyli jednostki, od których liczono powinności chłopów.
• Ustanowienie zasadźcy, który często zostawał dziedzicznym wójtem lub sołtysem.
• Okres wolnizny, czyli zwolnienia z czynszów na pierwsze lata zagospodarowania.
• Stałe, spisane opłaty zamiast dowolnych świadczeń na rzecz właściciela.
• Własne sądownictwo niższej instancji pod przewodnictwem wójta.

Dlaczego Lubienia nie została miastem?

Nie wiadomo dokładnie. Przywilej z 1440 roku dawał podstawę prawną do lokacji miasta, ale źródło podaje tylko tyle, że zamiaru nigdy nie zrealizowano. Przyczyn nie dopisuję, bo hasło ich nie wymienia. Lubienia została wsią.

Do kogo należała Lubienia przed 1788 rokiem?

Do 1788 roku Lubienia była wójtostwem w dobrach biskupów krakowskich, a dziesięcinę oddawano kościołowi w Krynkach (Wikipedia, hasło Lubienia, 2026). Ten szczegół tłumaczy, dlaczego mieszkańcy przez wieki chodzili do kościoła w Krynkach i dlaczego nowa parafia powstała w 1984 roku właśnie z terenu parafii Krynki.

Czym było wójtostwo?

Wójtostwo to uposażenie i urząd wójta we wsi lokowanej na prawie niemieckim, obejmujące zwykle wydzielone łany ziemi, część dochodów z czynszów i prawo przewodniczenia sądowi wiejskiemu.

Dlaczego Lubienia należała dawniej do parafii Krynki?

Bo dziesięcina z Lubieni szła do kościoła w Krynkach, a dziesięcina zwykle szła w parze z przynależnością parafialną. Ciągłość widać w datach:

1. Dawne stulecia: dziesięcina z Lubieni dla kościoła w Krynkach, według Wikipedii.
2. Do 1788 roku: wójtostwo w dobrach biskupów krakowskich.
3. 1980 rok: wikariusz z Krynek, ks. Zbigniew Kowalczyk, urządza w Lubieni kaplicę w domu (Diecezja Radomska).
4. 1 stycznia 1984 roku: erekcja parafii w Lubieni z terenu parafii Krynki.
5. Dziś: Lubienia i Krynki to dwie odrębne parafie diecezji radomskiej.

Lat 1440-1788 nie rozpisuję, bo źródło nie podaje z nich konkretnych wydarzeń.

Ruda żelaza w Lubieni: kopalnia „Józef” i ZGH „Zębiec”

W 1816 roku w Lubieni ruszyła rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef”, a w 1965 roku działała już jako część Zakładów Górniczo-Hutniczych „Zębiec” (Wikipedia, hasło Lubienia, 2026). To łączy wieś z historią Staropolskiego Okręgu Przemysłowego, pasa kopalń i zakładów hutniczych w dolinie Kamiennej.

Od kiedy w Lubieni wydobywano rudę?

Od 1816 roku, kiedy uruchomiono rządową kopalnię „Józef”. Władze Królestwa Polskiego rozbudowywały wtedy przemysł w dolinie Kamiennej.

Czym był ZGH „Zębiec”?

ZGH „Zębiec” to Zakłady Górniczo-Hutnicze, pod których szyldem w 1965 roku funkcjonowała kopalnia w Lubieni. Nazwa pochodzi od sąsiedniej miejscowości Zębiec. Daty zamknięcia wydobycia źródło nie podaje, więc jej nie wpisuję.

Lubienia na mapie Staropolskiego Okręgu Przemysłowego

Dla kogoś, kto chodzi po dawnych terenach górniczych, Lubienia to dobry przystanek. Punkty zaczepienia:

• Kopalnia „Józef” z 1816 roku: rządowa inwestycja górnicza z czasów Królestwa Polskiego.
• ZGH „Zębiec” w 1965 roku: powojenna, państwowa organizacja wydobycia.
• Ruda żelaza: surowiec, który przez ponad sto lat dawał pracę mieszkańcom okolicy.
• Czerwony kamień kościoła: materiał, który dobrze rymuje się z górniczą przeszłością wsi.

Co wydarzyło się pod Lubienią w 1864 roku?

17 stycznia 1864 roku pod Lubienią doszło do potyczki oddziału powstańczego Karola Kality „Rębajły” z wojskiem rosyjskim (Wikipedia, hasło Lubienia, 2026). Było to w drugim roku powstania styczniowego, gdy w regionie świętokrzyskim walczyły głównie niewielkie, ruchliwe oddziały partyzanckie, korzystające z osłony lasów.

Kim był Karol Kalita „Rębajło”?

Karol Kalita, pseudonim „Rębajło”, dowodził jednym z oddziałów powstania styczniowego, który 17 stycznia 1864 roku starł się z Rosjanami pod Lubienią. Szczegółów jego biografii hasło o wsi nie zawiera.

Czy w Lubieni walczyli powstańcy styczniowi?

Tak. Potyczka z 17 stycznia 1864 roku to jedyne starcie zbrojne, które hasło o Lubieni odnotowuje z dokładną datą. Tło wygląda tak:

• 22 stycznia 1863 roku: wybuch powstania styczniowego w Królestwie Polskim.
• Lata 1863-1864: walki partyzanckie w lasach między Radomiem, Iłżą a Kielcami.
• 17 stycznia 1864 roku: potyczka oddziału Kality „Rębajły” pod Lubienią.
• Przebieg i straty: nieopisane w dostępnym mi źródle.

Kim był bł. abp Antoni Julian Nowowiejski z Lubieni?

Antoni Julian Nowowiejski urodził się w Lubieni 11 lutego 1858 roku, w latach 1908-1941 był biskupem płockim, zmarł 28 maja 1941 roku w niemieckim obozie Soldau w Działdowie, a Jan Paweł II beatyfikował go 13 czerwca 1999 roku w gronie 108 męczenników (Wikipedia, biogram Nowowiejskiego, 2026). To najbardziej znany rodak z Lubieni.

Od Lubieni do Płocka i Działdowa

Droga życia Nowowiejskiego zaczyna się w świętokrzyskiej wsi, a kończy na północnym Mazowszu. Najważniejsze daty w porządku chronologicznym:

1. 11 lutego 1858 roku: narodziny w Lubieni.
2. 1908 rok: początek posługi jako biskup płocki.
3. Lata II wojny światowej: uwięzienie przez Niemców.
4. 28 maja 1941 roku: śmierć w obozie Soldau w Działdowie.
5. 13 czerwca 1999 roku: beatyfikacja przez Jana Pawła II w gronie 108 męczenników II wojny światowej.
6. 12 czerwca: liturgiczne wspomnienie błogosławionego.

To inna osoba niż kompozytor Feliks Nowowiejski, autor muzyki do „Roty”.

Antoni Julian Nowowiejski, urodzony w Lubieni w 1858 roku, biskup płocki w latach 1908-1941, zmarł w obozie Soldau w Działdowie i został beatyfikowany 13 czerwca 1999 roku przez Jana Pawła II.

Parafraza za: Wikipedia, hasło „Antoni Julian Nowowiejski”, stan na 2026 rok

Kiedy beatyfikowano abp. Nowowiejskiego?

13 czerwca 1999 roku, razem ze 107 innymi męczennikami okresu II wojny światowej. Wspomnienie przypada 12 czerwca.

Gdzie zginął abp Nowowiejski?

W niemieckim obozie Soldau w Działdowie, gdzie zmarł 28 maja 1941 roku, w 84. roku życia. Czy w samej Lubieni jest tablica lub inne upamiętnienie arcybiskupa, źródła, z których korzystam, nie podają. Jeśli będziesz we wsi, zapytaj mieszkańców albo w kancelarii parafialnej.

Szkoła w Lubieni od lat 20. XX wieku i imię Jana Pawła II

Murowaną szkołę w Lubieni zbudowano w latach 1924-1926, a w 2005 roku szkoła podstawowa otrzymała imię Jana Pawła II (Wikipedia, hasło Lubienia, 2026).

Kiedy zbudowano murowaną szkołę?

W latach 1924-1926, czyli w pierwszych latach odrodzonej Rzeczypospolitej.

Od kiedy szkoła nosi imię Jana Pawła II?

Od 2005 roku, czyli od roku śmierci papieża. Ze szkołą wiąże się kilka znanych dat i faktów:

• 1924-1926: budowa murowanego budynku szkoły (Wikipedia).
• 2005: nadanie szkole podstawowej imienia Jana Pawła II (Wikipedia).
• Maj 2020: obchody 100-lecia urodzin Jana Pawła II, opisane na stronie parafii, która działała wtedy pod adresem parafialubienia.pl.
• Związek z Nowowiejskim: to Jan Paweł II w 1999 roku beatyfikował rodaka z Lubieni.

Jak powstała parafia w Lubieni?

Parafia w Lubieni zaczęła się w 1980 roku od kaplicy w domu, urządzonej przez ks. Zbigniewa Kowalczyka, wikariusza z Krynek. W 1983 roku ks. Krzysztof Orzeł rozpoczął budowę kościoła, 1 stycznia 1984 roku bp Edward Materski erygował parafię, a 9 września 1986 roku poświęcił kościół (Diecezja Radomska, opis parafii).

Od kaplicy w domu (1980) do poświęcenia kościoła (1986)

Całość zamknęła się w sześciu latach. Kolejne kroki według opisu diecezji i hasła Wikipedii o parafii:

1. 1980 rok: początek duszpasterstwa na miejscu, tymczasowa kaplica w domu urządzona przez ks. Zbigniewa Kowalczyka z Krynek.
2. Działka pod kościół: dar małżonków Franciszka i Józefy Jańców.
3. 1983 rok: ks. Krzysztof Orzeł rozpoczyna budowę.
4. 1 stycznia 1984 roku: bp Edward Materski eryguje parafię z terenu parafii Krynki.
5. Lata 1983-1986: wznoszenie jednonawowego kościoła z czerwonego kamienia i cegły.
6. 9 września 1986 roku: poświęcenie kościoła przez bp. Edwarda Materskiego.

Parafię w Lubieni erygował 1 stycznia 1984 roku bp Edward Materski z terenu parafii Krynki, a kościół, wzniesiony według projektu Zofii Łotkowskiej i P. Franczaka, poświęcił 9 września 1986 roku.

Parafraza za: Diecezja Radomska, opis parafii Lubienia (tekst z 2017 roku)

Kto zbudował i zaprojektował kościół w Lubieni?

Kościół zbudował ks. Krzysztof Orzeł, proboszcz w latach 1984-2017, a zaprojektowali go arch. Zofia Łotkowska z Radomia i P. Franczak. Pełnego imienia współprojektanta opis diecezji nie podaje.

Proboszczowie i miejscowości parafii

Według hasła Wikipedii opartego na Rocznikach Diecezji Radomskiej z 2007 i 2018 roku parafią kierowali kolejno:

• ks. kan. Krzysztof Orzeł: lata 1984-2017, budowniczy kościoła.
• ks. Sławomir Rak: lata 2017-2020.
• ks. Zbigniew Kowalczyk (junior): lata 2020-2022, inna osoba niż wikariusz z Krynek z 1980 roku.
• ks. Dariusz Zając: proboszcz od 2022 roku, według opisu diecezji odczytanego w październiku 2026.

Sylwetki duchownych zebrałem w osobnym tekście: proboszczowie parafii Lubienia od 1984 roku. Parafia obejmuje osiem miejscowości, a o każdej z nich piszę w przewodniku, który opisuje miejscowości parafii Lubienia.

Lubienia dziś: ponad 660 lat wsi i ponad 40 lat parafii

Lubienia to dziś wieś z ponad 660-letnią historią (od 1363 roku) i parafią, która w 2026 roku ma 42 lata, a kościół 40 lat od poświęcenia. Ten kontrast najlepiej widać na jednej osi czasu: od nadania biskupa Bodzanty po objęcie parafii przez ks. Dariusza Zająca w 2022 roku (Wikipedia, Diecezja Radomska).

Oś czasu Lubieni w jednej tabeli

Rok	Wydarzenie	Źródło
1363	Bp Bodzanta nadaje ziemię nad rzeką Lubienią pod wieś na prawie średzkim	Wikipedia, Lubienia
1440	Bp Zbigniew Oleśnicki wystawia przywilej na miasto „Lubyenya”	Wikipedia, Lubienia
do 1788	Wójtostwo w dobrach biskupów krakowskich	Wikipedia, Lubienia
1816	Rusza rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef”	Wikipedia, Lubienia
1858	11 lutego rodzi się Antoni Julian Nowowiejski	Wikipedia, Nowowiejski
1864	17 stycznia potyczka oddziału Karola Kality „Rębajły”	Wikipedia, Lubienia
1924-1926	Budowa murowanej szkoły	Wikipedia, Lubienia
1965	Kopalnia jako ZGH „Zębiec”	Wikipedia, Lubienia
1980	Kaplica w domu, początek duszpasterstwa na miejscu	Diecezja Radomska
1984	1 stycznia erekcja parafii	Diecezja Radomska
1986	9 września poświęcenie kościoła	Diecezja Radomska
1999	13 czerwca beatyfikacja abp. Nowowiejskiego	Wikipedia, Nowowiejski
2005	Szkoła otrzymuje imię Jana Pawła II	Wikipedia, Lubienia
2022	Proboszczem zostaje ks. Dariusz Zając	Wikipedia, parafia; Diecezja Radomska

Kiedy przypadają odpusty w Lubieni?

Parafia w Lubieni ma dwa odpusty: 14 września, w święto Podwyższenia Krzyża Świętego, oraz 21 maja, we wspomnienie św. Jana Nepomucena; 21 maja to także parafialny dzień adoracji Najświętszego Sakramentu (Diecezja Radomska). Godziny nabożeństw sprawdź w ogłoszeniach.

Jak sprawdzić aktualne informacje o parafii?

Parafia nie ma dziś własnej strony internetowej, a ten serwis jest niezależnym przewodnikiem, nie oficjalnym kanałem parafii. Aktualne godziny Mszy, nabożeństw i odpustów sprawdzisz tak:

• Ogłoszenia parafialne czytane w niedzielę i wywieszane w gablocie przy kościele przy ul. Iłżeckiej 41.
• Kancelaria parafialna, czynna w godzinach podanych w ogłoszeniach.
• Opis parafii na stronie Diecezji Radomskiej, pamiętając, że tekst pochodzi z 2017 roku.
• Tuż przed wizytą: telefon do kancelarii, bo godziny w różnych źródłach bywają rozbieżne.

Najczęściej zadawane pytania

Ile lat ma Lubienia?

Lubienia ma ponad 660 lat. Pierwsza znana wzmianka pochodzi z 1363 roku, gdy biskup Bodzanta nadał ziemię nad rzeką Lubienią pod wieś. W 2026 roku od tego nadania mijają 663 lata.

Jak poprawnie odmieniać nazwę Lubienia?

Mówimy „w Lubieni”, „do Lubieni” i „z Lubieni”, a w narzędniku „pod Lubienią”. Tak samo brzmi urzędowa nazwa parafii: parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni. Formy „w Lubienii” czy „w Lubienie” są błędne.

Do jakiego dekanatu należy Lubienia?

Parafia w Lubieni należy do dekanatu starachowickiego południowego (Starachowice-Południe) w diecezji radomskiej. Tak podaje opis parafii na stronie Diecezji Radomskiej, odczytany w październiku 2026 roku.

Czy Kutery należą do parafii w Lubieni?

Według hasła Wikipedii, opartego na Roczniku Diecezji Radomskiej, tak: parafia obejmuje Działki, Henryk, Klepacze, Komorniki, Kutery, Lubienię, Młynek i Przymiarki. Opis na stronie diecezji wymienia te same miejscowości, ale bez Kuterów. W sprawach przynależności, na przykład przed chrztem czy ślubem, rozstrzyga kancelaria parafialna.

Czy kościół w Lubieni jest zabytkiem?

Źródła nie podają, by kościół był wpisany do rejestru zabytków. To budowla współczesna, wzniesiona w latach 1983-1986 i poświęcona 9 września 1986 roku.

Czy parafia w Lubieni ma własną stronę internetową?

Obecnie nie. Strona diecezji wciąż odsyła do adresu parafialubienia.pl, pod którym w latach 2018-2023 działała strona parafii, ale dziś pod tym adresem działa niezależny przewodnik. Aktualne ogłoszenia znajdziesz w kościele i w kancelarii parafialnej.

Źródła i literatura

1. Wikipedia: Lubienia (województwo świętokrzyskie), stan na 2026 rok.
2. Wikipedia: Antoni Julian Nowowiejski, stan na 2026 rok.
3. Wikipedia: Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni (na podstawie Rocznika Diecezji Radomskiej 2007 i 2018), stan na 2026 rok.
4. Diecezja Radomska: Lubienia - parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, tekst z 2017 roku, odczyt w październiku 2026.
5. GUS: Krajowy rejestr urzędowy podziału terytorialnego kraju TERYT, 2026.
6. Internet Archive: dawna strona parafii pod adresem parafialubienia.pl (2018-2023).