Zofia Łotkowska - architektka kościoła w Lubieni

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 5.11.2026

Spis treści

Kto zaprojektował kościół w Lubieni?

Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni zaprojektowali arch. Zofia Łotkowska z Radomia oraz P. Franczak. Tak podaje opis parafii na stronie Diecezji Radomskiej i hasło w Wikipedii oparte na Roczniku Diecezji Radomskiej. Jednonawowy kościół z czerwonego kamienia i cegły stawiano w latach 1983-1986, a 9 września 1986 roku poświęcił go bp Edward Materski.

Zacząłem szukać nazwiska architektki z prostej ciekawości. Lubienia ma ponad sześćset lat historii, a jej kościół w Lubieni ma ich zaledwie czterdzieści. Kto narysował budynek, który dziś wyznacza środek wsi? Odpowiedź jest krótka.

Projekt z lat 80. dla młodej parafii

Projekt Zofii Łotkowskiej powstał dla wspólnoty, która formalnie jeszcze nie istniała. Duszpasterstwo na miejscu ruszyło w 1980 roku w tymczasowej kaplicy urządzonej w domu przez ks. Zbigniewa Kowalczyka, wikariusza z Krynek (opis parafii, Diecezja Radomska). Budowę w 1983 roku rozpoczął ks. Krzysztof Orzeł, budowniczy kościoła, a parafię erygowano 1 stycznia 1984 roku.

Działkę pod kościół podarowali małżonkowie Franciszek i Józefa Jańcowie, co diecezja odnotowuje w swoim opisie. Architektka pracowała więc dla wspólnoty, która dopiero zbierała się wokół kaplicy.

Oś czasu budowy 1983-1986

Cała realizacja zamknęła się w czterech latach. Poniższe daty pochodzą z opisu Diecezji Radomskiej i z Wikipedii (stan sprawdzony w październiku 2026):

1. 1980 - ks. Zbigniew Kowalczyk, wikariusz z Krynek, urządza tymczasową kaplicę w domu w Lubieni.
2. 1983 - ks. Krzysztof Orzeł rozpoczyna budowę kościoła według projektu Zofii Łotkowskiej i P. Franczaka.
3. 1 stycznia 1984 - bp Edward Materski eryguje parafię z terenu parafii Krynki.
4. 1984-2017 - ks. Krzysztof Orzeł jest proboszczem i prowadzi budowę do końca.
5. 9 września 1986 - bp Edward Materski poświęca nowy kościół.
6. 14 września - co roku parafia obchodzi odpust Podwyższenia Krzyża Świętego.

Skąd pochodziła architektka?

Opis parafii na stronie Diecezji Radomskiej podaje, że Zofia Łotkowska była architektką z Radomia. To jedyna informacja o jej pochodzeniu, jaką znalazłem w źródłach dotyczących Lubieni.

Co wiemy o Zofii Łotkowskiej?

Zofia Łotkowska to architektka z Radomia, współautorka projektu kościoła pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni. Źródła o parafii, czyli opis Diecezji Radomskiej z 2017 roku i hasło Wikipedii, podają tylko jej imię, nazwisko, tytuł architekta i związek z Radomiem. Nie zawierają dat życia, wykształcenia ani listy innych realizacji.

Wolę uczciwie pokazać granice wiedzy, niż dopisywać biografię z domysłów. Oto stan na październik 2026:

• Imię i nazwisko - Zofia Łotkowska, zapisane tak samo w opisie diecezji i w Wikipedii.
• Zawód - architekt, oba źródła stawiają przed nazwiskiem skrót „arch.”.
• Miasto - Radom, według opisu parafii Diecezji Radomskiej.
• Realizacja w Lubieni - kościół jednonawowy z czerwonego kamienia i cegły, budowany w latach 1983-1986.
• Daty życia - źródła o parafii ich nie podają.
• Inne projekty - w materiałach o Lubieni brak jakiejkolwiek wzmianki.

Współprojektant P. Franczak

P. Franczak to drugi autor projektu, znany wyłącznie z inicjału imienia. Diecezja Radomska i Wikipedia zapisują go dokładnie w tej formie. Nie rozwijam inicjału, bo każde rozwinięcie byłoby zgadywaniem. Nazwisko Franczak nosi w Polsce wiele osób z różnych dziedzin, więc łatwo tu o pomyłkę i przypisanie projektu komuś przypadkowemu.

Czy znane są inne projekty architektki?

Nie, źródła dotyczące parafii w Lubieni nie wymieniają żadnych innych projektów Zofii Łotkowskiej. To nie znaczy, że ich nie było. Znaczy tylko, że trzeba ich szukać gdzie indziej: w archiwach, rocznikach diecezjalnych i dokumentacji budowlanej. Sposób takiej kwerendy opisuję w ostatniej części tekstu.

Jak wygląda kościół zaprojektowany przez Łotkowską?

Kościół w Lubieni to według opisu Diecezji Radomskiej świątynia jednonawowa, zbudowana z czerwonego kamienia i cegły. Stoi przy ul. Iłżeckiej 41 w Lubieni, w gminie Brody, w powiecie starachowickim. To jedyny opis bryły, jaki podają źródła. Kolor kamienia i cegły jest więc najbardziej rozpoznawalną, potwierdzoną cechą budynku.

Jedna nawa, czerwony kamień i cegła

Czerwony kamień i cegła to materiał, który w okolicy Starachowic od razu kojarzy mi się z ziemią rudonośną, kopalnią „Józef” i późniejszym „Zębcem”. Tego skojarzenia nie przypisuję jednak architektom, bo żadne źródło nie mówi, dlaczego wybrali właśnie ten materiał. Więcej o samym materiale piszę w tekście czerwony kamień i cegła kościoła w Lubieni.

Co da się powiedzieć o bryle na podstawie źródeł:

• Układ - jedna nawa, według opisu parafii Diecezji Radomskiej.
• Materiał - czerwony kamień i cegła, także według diecezji.
• Czas budowy - lata 1983-1986, zgodnie z diecezją i Wikipedią.
• Wezwanie - Podwyższenie Krzyża Świętego, święto 14 września.
• Drugi patron odpustowy - św. Jan Nepomucen, wspominany 21 maja.
• Status - poświęcenie 9 września 1986 roku; źródła nie wspominają o konsekracji.

Czego źródła nie opisują: wnętrze i wyposażenie

Wnętrze kościoła w Lubieni nie ma w dostępnych źródłach żadnego opisu. Nie znalazłem danych o witrażach, organach, dzwonach, relikwiach ani o układzie prezbiterium. Dlatego tych elementów tu nie opisuję. W Wikimedia Commons nie ma też wolnych zdjęć kościoła, są tylko zdjęcia wsi i okolicznych łąk we mgle z października 2012 roku.

Jak oglądać kościół z szacunkiem dla nabożeństw?

Najpierw sprawdź, czy w kościele nie trwa Msza lub nabożeństwo. Kościół jest czynną świątynią parafialną, a nie muzeum. Kilka zasad, które sam stosuję w każdym kościele, do którego wchodzę:

1. Wejdź przed Mszą lub po niej, a godziny sprawdź w gablocie przy kościele albo w kancelarii parafialnej.
2. Zacznij od obejścia z zewnątrz: kamień i cegłę najlepiej widać w bocznym świetle.
3. W środku nie przechodź przed ołtarzem w trakcie modlitwy innych osób.
4. O fotografowanie wnętrza zapytaj w parafii, bo zgoda należy do proboszcza.
5. Uszanuj modlitwę grup, które spotykają się w kościele, choćby Koło Różańcowe w Lubieni.

Jak projektowano kościoły po Soborze Watykańskim II?

Po Soborze Watykańskim II projekt kościoła ma przede wszystkim służyć liturgii i czynnemu uczestnictwu wiernych, jak ujmuje to Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium (nr 124, 1963). Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku w kan. 1216 wymaga przy budowie kościołów zachowania zasad liturgii i sztuki sakralnej oraz korzystania z rady biegłych.

Kościół w Lubieni projektowano dokładnie w tych ramach prawnych: KPK wszedł w życie w 1983 roku, w roku rozpoczęcia budowy. Poniżej opisuję zasady ogólne Kościoła. Nie są to decyzje Zofii Łotkowskiej, bo tych źródła nie dokumentują.

Co mówi Sacrosanctum Concilium o budowie kościołów?

Sacrosanctum Concilium mówi, że nowe kościoły mają nadawać się do sprawowania liturgii i umożliwiać wiernym czynny w niej udział. Rozdział VII konstytucji (nr 122-130) poświęcono sztuce sakralnej i sprzętom liturgicznym.

Przy budowie kościołów trzeba starannie dbać o to, by nadawały się one do sprawowania czynności liturgicznych i do czynnego uczestnictwa wiernych (parafraza). Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, nr 124, 1963

Wymogi liturgii w Kodeksie i Mszale

Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku i Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego to dwa główne dokumenty, które przekładają soborową zasadę na praktykę budowy.

Przy budowie i odnawianiu kościołów, korzystając z rady biegłych, należy zachowywać zasady i normy liturgii oraz sztuki sakralnej (parafraza). Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1216, 1983

Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego (wydanie z 2002 roku) w rozdziale V opisuje urządzenie i wystrój kościołów. Wskazuje miejsca, które każdy projekt musi uwzględnić, oraz ich wzajemny układ.

Ołtarz, ambona i miejsce dla wiernych

OWMR wymienia kilka stałych elementów wnętrza, które architekt musi zaplanować już na etapie rzutu:

• Ołtarz - centrum wnętrza, na którym sprawuje się Eucharystię, widoczny dla całego zgromadzenia.
• Ambona - stałe miejsce głoszenia słowa Bożego, czytań i homilii.
• Miejsce przewodniczenia - siedzenie kapłana, z którego prowadzi on modlitwę zgromadzenia.
• Miejsce dla wiernych - zaplanowane tak, by można było widzieć i słyszeć liturgię oraz w niej uczestniczyć.
• Tabernakulum - godne, widoczne miejsce przechowywania Najświętszego Sakramentu.
• Miejsce dla chóru i organów - tak usytuowane, by śpiew wspierał zgromadzenie.

Kto zatwierdza projekt nowego kościoła?

Zgodę na budowę kościoła wydaje biskup diecezjalny. Kodeks Prawa Kanonicznego w kan. 1215 § 1 stanowi, że kościoła nie można budować bez wyraźnej, pisemnej zgody biskupa diecezjalnego. Kan. 1216 dodaje obowiązek korzystania z rady biegłych, czyli w praktyce diecezjalnych komisji do spraw sztuki i budownictwa sakralnego. Lata 80. przyniosły w Polsce wiele takich budów, często w młodych parafiach, podobnych do Lubieni.

Kościół jednonawowy a inne układy wnętrza: czym się różnią?

Kościół jednonawowy to świątynia, której część dla wiernych tworzy jedno wnętrze bez podziału filarami na nawy boczne. Charakteryzuje się prostym rzutem, otwartym widokiem na prezbiterium i jedną wysokością sklepienia lub stropu. Kościół w Lubieni ma według opisu Diecezji Radomskiej właśnie taki układ.

Co oznacza słowo nawa?

Nawa to podłużna część kościoła przeznaczona dla wiernych, ciągnąca się od wejścia do prezbiterium. W większych kościołach rzędy filarów lub kolumn dzielą wnętrze na nawę główną i nawy boczne. Liczba i wysokość naw decydują o typie budowli.

Czym różni się bazylika od kościoła halowego?

W układzie bazylikowym nawa główna jest wyższa od bocznych i doświetlona własnymi oknami, a w kościele halowym wszystkie nawy mają tę samą lub zbliżoną wysokość. Trzeba też odróżnić dwa znaczenia słowa „bazylika”: typ architektoniczny i tytuł honorowy nadawany kościołowi przez Stolicę Apostolską. Porównanie ogólnych cech:

Układ	Liczba naw	Wysokość naw	Widok na ołtarz	Typowe zastosowanie
Jednonawowy	1	jedna przestrzeń	otwarty z każdego miejsca	kościoły wiejskie i parafialne, wiele kościołów współczesnych
Halowy	3 lub więcej	równa lub zbliżona	częściowo zasłaniany przez filary	kościoły gotyckie i późniejsze miejskie
Bazylikowy	3 lub 5	nawa główna wyższa	dobry z nawy głównej, gorszy z bocznych	katedry, kolegiaty, duże kościoły klasztorne
Centralny	bez podziału podłużnego	zależna od kopuły	wierni wokół środka	rotundy, kaplice, część kościołów współczesnych

Co daje układ jednonawowy w praktyce?

Układ jednonawowy daje zwykle dobrą widoczność ołtarza i ambony z każdego miejsca. Nie przypisuję tu intencji projektantce, opisuję cechy samego typu:

• Brak filarów oznacza, że nic nie zasłania prezbiterium.
• Jedno wnętrze łatwiej nagłośnić i ogrzać niż trzy nawy o różnej wysokości.
• Prosty rzut odpowiada skali wsi i niewielkiej parafii.
• Zgromadzenie siedzi zwarte, co sprzyja wspólnemu śpiewowi i odpowiedziom.
• Bryła z zewnątrz pozostaje czytelna: jedna nawa, jeden dach.

Czy kościół w Lubieni jest zabytkiem?

Nie ma informacji, by kościół w Lubieni był wpisany do rejestru zabytków. To budowla współczesna, poświęcona w 1986 roku, a ani opis Diecezji Radomskiej, ani Wikipedia nie wspominają o wpisie. Status każdego obiektu można samodzielnie sprawdzić w rejestrze prowadzonym przez wojewódzkiego konserwatora zabytków i w serwisie zabytek.pl Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

Gdzie sprawdzić, czy budynek jest w rejestrze zabytków?

Najpierw zajrzyj do serwisu zabytek.pl prowadzonego przez Narodowy Instytut Dziedzictwa. Potem możesz pójść dalej:

1. Wpisz w wyszukiwarkę zabytek.pl nazwę miejscowości „Lubienia” i gminę Brody.
2. Sprawdź, czy obiekt figuruje w rejestrze, czy tylko w ewidencji.
3. Pobierz aktualny wykaz zabytków województwa świętokrzyskiego ze strony Narodowego Instytutu Dziedzictwa.
4. W razie wątpliwości napisz do Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Kielcach.
5. Zapytaj w urzędzie gminy Brody o gminną ewidencję zabytków.

Rejestr a ewidencja: czym się różnią?

Rejestr zabytków to formalny wpis dokonywany decyzją wojewódzkiego konserwatora, a ewidencja jest szerszym spisem obiektów o wartości historycznej. Obiekt może figurować w gminnej ewidencji bez wpisu do rejestru. W Lubieni starszy od kościoła jest choćby budynek szkoły, o którym piszę w tekście szkoła w Lubieni z lat 1924-1926.

Czy kościół z lat 80. może kiedyś zostać zabytkiem?

Tak, wiek budynku sam w sobie nie wyklucza wpisu. O ochronie decyduje wartość historyczna, artystyczna lub naukowa obiektu, którą ocenia konserwator.

Jak szukać informacji o innych realizacjach architektki?

Informacji o innych projektach Zofii Łotkowskiej trzeba szukać w trzech miejscach: w archiwum kurii diecezjalnej, w rocznikach diecezjalnych i w archiwach dokumentacji budowlanej. Źródła o parafii w Lubieni nie zawierają takich danych. Kwerenda w archiwach to jedyna droga do pewnych informacji, a nie do domysłów.

Archiwum kurii, roczniki i archiwa architektoniczne

Każde z tych miejsc przechowuje inny rodzaj dokumentów:

• Archiwum kurii diecezjalnej w Radomiu - akta parafii, korespondencja w sprawie budowy, zgody biskupa. Diecezja radomska powstała w 1992 roku, więc akta z lat 80. mogą mieć sygnatury z okresu wcześniejszej organizacji diecezji.
• Rocznik Diecezji Radomskiej - wydania z 2007 i 2018 roku posłużyły jako podstawa hasła w Wikipedii.
• Archiwum parafialne - kronika parafii, często z opisem budowy i nazwiskami wykonawców.
• Archiwum Państwowe w Radomiu - zespoły dawnych biur projektowych i urzędów budowlanych, jeśli zachowały się dla tego okresu.
• Starostwo powiatowe w Starachowicach - archiwum zakładowe wydziału architektury może przechowywać dokumentację pozwoleń.

Kto przechowuje dokumentację budowy kościoła?

Dokumentację budowy kościoła przechowuje zwykle parafia oraz kuria diecezjalna, a urzędową część procedury także właściwy urząd administracji architektoniczno-budowlanej. Dostęp do archiwum parafialnego i kurialnego zależy od zgody proboszcza lub dyrektora archiwum, dlatego warto zacząć od uprzejmego listu.

Jak napisać zapytanie do archiwum?

Pisz krótko i konkretnie. Taki schemat sprawdza mi się przy kwerendach dotyczących Staropolskiego Okręgu Przemysłowego:

1. Przedstaw się i podaj cel: badanie historii lokalnej, artykuł, praca dyplomowa.
2. Wskaż obiekt: kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni, budowa 1983-1986.
3. Podaj znane nazwiska: arch. Zofia Łotkowska z Radomia i P. Franczak.
4. Zapytaj o konkretne akta: projekt, opinię komisji do spraw sztuki sakralnej, korespondencję.
5. Zapytaj o warunki: termin, możliwość fotografowania, ewentualne opłaty za reprodukcje.
6. Poproś o informację, czy archiwum zna inne realizacje tych samych projektantów.

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy zbudowano kościół w Lubieni?

Kościół budowano w latach 1983-1986. Budowę rozpoczął i prowadził ks. Krzysztof Orzeł, późniejszy proboszcz w latach 1984-2017. Poświęcenia dokonał 9 września 1986 roku bp Edward Materski (opis parafii, Diecezja Radomska).

Kto poświęcił kościół w Lubieni?

Kościół poświęcił bp Edward Materski 9 września 1986 roku. Ten sam biskup erygował parafię 1 stycznia 1984 roku, wydzielając ją z terenu parafii Krynki. Dostępne źródła nie podają daty konsekracji kościoła.

Co oznacza wezwanie kościoła w Lubieni?

Kościół nosi wezwanie Podwyższenia Krzyża Świętego, którego święto przypada 14 września. W tym dniu parafia obchodzi odpust. Drugi odpust przypada 21 maja, we wspomnienie św. Jana Nepomucena.

Czy można zwiedzać kościół w Lubieni?

Tak, ale to czynna świątynia parafialna, więc najłatwiej wejść przed Mszą lub po niej. Aktualne godziny nabożeństw sprawdź w gablocie przy kościele lub w kancelarii parafii. O możliwość robienia zdjęć wnętrza zapytaj na miejscu.

Czy w Lubieni są wolne zdjęcia kościoła?

Nie, w Wikimedia Commons nie ma zdjęć kościoła w Lubieni (stan na październik 2026). Dostępne są zdjęcia wsi i okolicy, m.in. tablica miejscowości i łąka we mgle z 2012 roku autorstwa Jolanty Dyr. Kto chce pokazać kościół, potrzebuje zdjęć własnych lub udostępnionych za zgodą.

Do jakiej diecezji i dekanatu należy kościół w Lubieni?

Parafia w Lubieni należy do diecezji radomskiej i dekanatu starachowickiego południowego. Obejmuje miejscowości Działki, Henryk, Klepacze, Komorniki, Kutery, Lubienia, Młynek i Przymiarki. Proboszczem od 2022 roku jest ks. Dariusz Zając.

Kto urodził się w Lubieni i był związany z Kościołem?

W Lubieni urodził się 11 lutego 1858 roku Antoni Julian Nowowiejski, późniejszy biskup płocki. Zmarł w obozie Soldau w Działdowie w 1941 roku, a Jan Paweł II beatyfikował go 13 czerwca 1999 roku w gronie 108 męczenników. Jego wspomnienie przypada 12 czerwca.

Źródła i literatura

1. Diecezja Radomska: Lubienia - parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, opis parafii (tekst z 23.07.2017, odczyt 27.10.2026).
2. Wikipedia: Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni, na podstawie Rocznika Diecezji Radomskiej 2007 i 2018 (odczyt 27.10.2026).
3. Wikipedia: Lubienia (województwo świętokrzyskie) (odczyt 27.10.2026).
4. Wikipedia: Antoni Julian Nowowiejski (odczyt 27.10.2026).
5. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, nr 122-130, 4 grudnia 1963.
6. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1215 i 1216, 1983.
7. Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, rozdział V: Urządzenie i wystrój kościołów, 2002.
8. Narodowy Instytut Dziedzictwa: zabytek.pl, rejestr i ewidencja zabytków (odczyt 2026).
9. Zdjęcie wyróżniające: Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.