Czerwony kamień i cegła - materiał i bryła kościoła w Lubieni

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 5.11.2026

Spis treści

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni to jednonawowa świątynia z czerwonego kamienia i cegły, budowana w latach 1983-1986 według projektu arch. Zofii Łotkowskiej z Radomia i P. Franczaka. Poświęcił ją bp Edward Materski 9 września 1986 roku. Tyle podaje opis Diecezji Radomskiej. Rodzaju kamienia ani jego pochodzenia źródła nie wymieniają.

Lubienia ma za sobą ponad 660 lat historii. Pierwsze nadanie ziemi pochodzi z 1363 roku, a parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni istnieje dopiero od 1 stycznia 1984 roku. Kościół jest więc o ponad półtora wieku młodszy od kopalni rudy „Józef”. Myślę, że właśnie dlatego łatwo go pominąć. Stoi przy drodze w gminie Brody, nie ma barokowej wieży ani tablicy konserwatora. Ma za to materiał, o którym warto napisać uczciwie. Poniżej zebrałem wszystko, co o nim wiadomo. Tam, gdzie źródła milczą, mówię o tym wprost.

Z czego zbudowany jest kościół w Lubieni?

Kościół w Lubieni zbudowano z czerwonego kamienia i cegły. Tylko ten materiał wymienia opis parafii na stronie Diecezji Radomskiej (tekst z 2017 roku, sprawdzony w październiku 2026). Świątynia ma jedną nawę. Wzniesiono ją w latach 1983-1986, a 9 września 1986 roku poświęcił ją bp Edward Materski.

Czerwony kamień i cegła w opisie diecezji

Opis diecezji jest krótki. Nie ma w nim wymiarów, kubatury ani wysokości. Podaje za to trzy rzeczy, które da się sprawdzić na miejscu: liczbę naw, materiał i nazwiska projektantów.

Kościół jednonawowy, z czerwonego kamienia i cegły, według projektu arch. Zofii Łotkowskiej z Radomia i P. Franczaka; poświęcony 9 września 1986 roku przez bp. Edwarda Materskiego (streszczenie opisu parafii).Diecezja Radomska, Lubienia - parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, 2017

Z tego opisu wynika kilka twardych faktów. Na nich opieram cały serwis:

• Materiał - czerwony kamień i cegła, według opisu Diecezji Radomskiej.
• Układ wnętrza - kościół jednonawowy, bez naw bocznych.
• Czas budowy - lata 1983-1986, według Diecezji Radomskiej i Wikipedii opartej na Roczniku Diecezji Radomskiej.
• Poświęcenie - 9 września 1986 roku, bp Edward Materski.
• Adres - ul. Iłżecka 41, Lubienia, 27-230 Brody, powiat starachowicki.
• Wezwanie - Podwyższenie Krzyża Świętego, odpust 14 września.

Czego nie wiemy o kamieniu?

Nie wiemy, jaki to kamień. Źródła nie podają nazwy skały, kamieniołomu ani technologii muru. Nie wiadomo też, czy kamień tworzy pełne mury, czy tylko okładzinę.

Pochodzę ze Starachowic i znam pokusę, żeby wpisać tu nazwę któregoś kamienia z okolicy. W regionie od wieków wydobywa się kamień budowlany, a czerwony kolor od razu podsuwa skojarzenia. Tyle że skojarzenie nie jest źródłem. Dopóki nie pojawi się dokument z budowy albo informacja od parafii, nazwę skały zostawiam pustą. Tabela pokazuje, gdzie kończy się wiedza:

Cecha budynku	Co wiadomo	Źródło
Materiał	czerwony kamień i cegła	Diecezja Radomska (2017)
Liczba naw	jedna	Diecezja Radomska (2017)
Lata budowy	1983-1986	Diecezja Radomska, Wikipedia
Rodzaj kamienia	brak danych	źródła milczą
Pochodzenie kamienia	brak danych	źródła milczą
Wymiary i wysokość	brak danych	źródła milczą
Wyposażenie, witraże, organy	brak danych	źródła milczą

O tym, jak rosły mury, od tymczasowej kaplicy z 1980 roku aż po poświęcenie, piszę osobno w tekście o tym, jak przebiegała budowa kościoła w latach 1983-1986.

Kościół jednonawowy: co to znaczy?

Kościół jednonawowy to świątynia z jedną główną przestrzenią dla wiernych. Nie ma naw bocznych oddzielonych filarami lub kolumnami. Taki układ ma kościół w Lubieni (Diecezja Radomska, 2017). Wierni siedzą w jednym wnętrzu zwróconym ku prezbiterium, więc z niemal każdego miejsca widać ołtarz.

Nawa, prezbiterium, ołtarz: krótki słownik

Kilka pojęć wraca w każdym opisie świątyni. Podaję je w kolejności, w jakiej mija się je w drodze od drzwi do ołtarza:

1. Kruchta - przedsionek przy wejściu, oddzielający wnętrze kościoła od ulicy.
2. Chór - podwyższona galeria, zwykle nad wejściem, z miejscem dla organów i śpiewaków.
3. Nawa - główna część kościoła, przeznaczona dla wiernych.
4. Prezbiterium - część z ołtarzem, przeznaczona dla celebransa i posługujących.
5. Ołtarz - stół ofiary eucharystycznej i centrum prezbiterium; Katechizm omawia go w KKK 1182.
6. Tabernakulum - miejsce przechowywania Najświętszego Sakramentu (KKK 1183).

To słownik ogólny. Nie opisuję tu wnętrza kościoła w Lubieni, bo żadne z dostępnych źródeł nie podaje, jak wyglądają jego chór, ołtarz czy wyposażenie. Wszystko, co da się powiedzieć o samej świątyni, zebrałem w tekście przewodnik po świątyni w Lubieni.

Czym jest prezbiterium?

Prezbiterium to wydzielona część kościoła wokół ołtarza. Kapłan sprawuje tam Eucharystię, a posługujący pełnią swoje funkcje. Zwykle leży wyżej niż nawa albo oddziela je od niej stopień.

Czym jednonawowy kościół różni się od trójnawowego?

Różnica dotyczy podziału wnętrza. Porównanie pokazuje, czego spodziewać się w kościele takim jak ten w Lubieni:

Cecha	Kościół jednonawowy	Kościół trójnawowy
Liczba naw	jedna	nawa główna i dwie boczne
Podpory we wnętrzu	zwykle bez filarów dzielących wnętrze	rzędy filarów lub kolumn
Widok na ołtarz	z większości miejsc	z naw bocznych bywa zasłonięty
Przykład	kościół w Lubieni (1983-1986)	wiele dużych kościołów miejskich

Kto zaprojektował kościół w Lubieni?

Kościół w Lubieni zaprojektowali arch. Zofia Łotkowska z Radomia i P. Franczak. Oba nazwiska podają Diecezja Radomska (opis z 2017 roku) oraz Wikipedia, oparta na Roczniku Diecezji Radomskiej. Budowę prowadził ks. Krzysztof Orzeł, a działkę pod kościół podarowali Franciszek i Józefa Jańcowie.

Zofia Łotkowska z Radomia i P. Franczak

Zofia Łotkowska figuruje w źródłach jako architektka z Radomia. Współprojektant występuje tylko z inicjałem imienia: „P. Franczak”. Pełnego imienia nie znalazłem w żadnym dostępnym dokumencie, więc go nie rozwijam. Nie przypisuję też projektantom żadnych intencji symbolicznych co do koloru kamienia, bo źródła nie notują takich wypowiedzi.

Kto zbudował kościół w Lubieni?

Budowniczym był ks. Krzysztof Orzeł. Rozpoczął prace w 1983 roku, a potem przez 33 lata, od 1984 do 2017 roku, był proboszczem parafii (Wikipedia). Źródła wymieniają oszczędnie ludzi, którzy stoją za tym kościołem:

• ks. Zbigniew Kowalczyk - wikariusz z Krynek, który w 1980 roku urządził tymczasową kaplicę w domu (Diecezja Radomska).
• ks. Krzysztof Orzeł - budowniczy kościoła, proboszcz w latach 1984-2017.
• arch. Zofia Łotkowska - projektantka z Radomia.
• P. Franczak - współprojektant, znany tylko z inicjału.
• Franciszek i Józefa Jańcowie - darczyńcy działki pod kościół.
• bp Edward Materski - erygował parafię 1 stycznia 1984 roku i poświęcił kościół 9 września 1986 roku.

Kto podarował ziemię pod kościół?

Ziemię pod kościół podarowali małżonkowie Franciszek i Józefa Jańcowie. Tak podaje opis Diecezji Radomskiej. Diecezja nie rozwija ich historii, więc ja też jej nie dopowiadam.

Czy kościół w Lubieni jest zabytkiem?

Nie ma informacji, by kościół w Lubieni był wpisany do rejestru zabytków. To budowla współczesna z lat 1983-1986. Rejestr prowadzi wojewódzki konserwator zabytków, tak stanowi ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 23 lipca 2003 roku. Dane o wpisach udostępnia Narodowy Instytut Dziedzictwa.

Jakie formy ochrony zabytków przewiduje ustawa?

Ustawa z 2003 roku (art. 7) wymienia kilka form ochrony. Wpis do rejestru to tylko jedna z nich:

• Wpis do rejestru zabytków - decyzja wojewódzkiego konserwatora zabytków (art. 8 i 9 ustawy).
• Wpis na Listę Skarbów Dziedzictwa - forma dodana do ustawy w 2017 roku, dotyczy zabytków ruchomych.
• Uznanie za pomnik historii - rozporządzenie Prezydenta RP dla obiektów o szczególnej wartości.
• Park kulturowy - tworzony uchwałą rady gminy.
• Ustalenia ochrony w planie miejscowym - zapisy w miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego i w decyzjach wydawanych przez gminę.

Czym innym jest gminna ewidencja zabytków, którą prowadzi wójt (art. 22 ustawy). Nie mam informacji, by kościół w Lubieni figurował w ewidencji gminy Brody.

Jak sprawdzić rejestr zabytków?

Rejestr sprawdzisz sam w pięciu krokach. Ten sposób działa dla każdego kościoła w Polsce, nie tylko dla Lubieni:

1. Wejdź na portal zabytek.pl prowadzony przez Narodowy Instytut Dziedzictwa.
2. Wpisz nazwę miejscowości, na przykład „Lubienia”, i zawęź wyniki do gminy Brody.
3. Sprawdź, czy na liście jest kościół. Jeśli tak, odczytaj numer rejestru i datę wpisu.
4. Porównaj wynik z wykazem rejestru dla województwa świętokrzyskiego, który NID publikuje na swojej stronie.
5. Jeśli masz wątpliwości, napisz do Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków, czyli do Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Kielcach.

Status w rejestrze może się zmienić. Lepiej więc sprawdzać go na bieżąco, niż przepisywać z kilkuletnich opracowań.

Czy brak wpisu obniża wartość kościoła?

Nie. Wpis do rejestru dotyczy ochrony prawnej, a nie znaczenia budynku dla ludzi. Dla mieszkańców Lubieni, Klepaczy czy Przymiarek to po prostu ich kościół parafialny, od blisko czterdziestu lat. Tu chrzci się dzieci, tu działa Koło Różańcowe w Lubieni, a w 2018 roku harcerze z 82 DH „Kubuś” przekazywali stąd Betlejemskie Światło Pokoju.

Co oznacza budynek kościoła w nauczaniu Kościoła?

W nauczaniu Kościoła budynek kościoła jest widzialnym znakiem wspólnoty, która się w nim gromadzi, a nie tylko salą zgromadzeń. Katechizm Kościoła Katolickiego omawia to w punktach 1179-1186. Kodeks Prawa Kanonicznego w kan. 1214 określa kościół jako budynek święty przeznaczony do kultu Bożego, do którego wierni mają prawo wstępu.

Co mówi Katechizm o budowlach kościelnych?

Katechizm zaczyna od zastrzeżenia: kult „w duchu i prawdzie” nie jest przywiązany do jednego miejsca (KKK 1179, z odwołaniem do J 4,24). Dopiero potem wyjaśnia, po co chrześcijanie wznoszą kościoły. Oto główne myśli w parafrazie:

• KKK 1180 - tam, gdzie pozwala na to wolność religijna, chrześcijanie budują gmachy przeznaczone do kultu, które ukazują Kościół żyjący w danym miejscu.
• KKK 1181 - kościół jest domem modlitwy. Sprawuje się w nim i przechowuje Eucharystię, a wierni się w nim gromadzą.
• KKK 1182 - ołtarz Nowego Przymierza jest Krzyżem Pana, z którego wypływają sakramenty Misterium Paschalnego.
• KKK 1183 - tabernakulum powinno mieć w kościele godne miejsce.
• KKK 1184-1185 - Katechizm wymienia też miejsce przewodniczenia, ambonę, chrzcielnicę i miejsce sakramentu pokuty.
• KKK 1186 - przekroczenie progu kościoła ma znaczenie symboliczne: to przejście ze świata zranionego grzechem ku życiu.

Punkt 1182 szczególnie pasuje do Lubieni. Kościół ma wezwanie Podwyższenia Krzyża Świętego, a Katechizm łączy właśnie ołtarz z Krzyżem.

Żywe kamienie: 1 P 2,5

Wyrażenie „żywe kamienie” pochodzi z Pierwszego Listu świętego Piotra. Oznacza wiernych, z których Bóg buduje duchową świątynię. W Biblii Tysiąclecia ten werset brzmi tak:

„Wy również, niby żywe kamienie, jesteście budowani jako duchowa świątynia, by stanowić święte kapłaństwo, dla składania duchowych ofiar, przyjemnych Bogu przez Jezusa Chrystusa”.1 P 2,5, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, 2002

Katechizm podejmuje ten obraz w KKK 756. Opisuje tam Kościół jako budowlę Bożą, której kamieniem węgielnym jest Chrystus, a wierni są jej żywymi kamieniami. Trzeba tu oddzielić dwie rzeczy. Nauka Kościoła mówi o wspólnocie jako żywej budowli. Zestawienie tego wersetu z czerwonym kamieniem z Lubieni to już tylko moje skojarzenie, a nie zamysł projektantów.

Poświęcenie a konsekracja kościoła

Konsekracja to uroczysty obrzęd dedykacji kościoła. W potocznej polszczyźnie słowo „poświęcenie” obejmuje zarówno dedykację, jak i prostsze pobłogosławienie. Kodeks Prawa Kanonicznego (kan. 1217) stanowi, że nowy kościół należy jak najszybciej poświęcić albo przynajmniej pobłogosławić, a kościoły parafialne poświęcić uroczyście.

Obrzęd	Na czym polega	Podstawa
Dedykacja (konsekracja)	uroczyste oddanie kościoła Bogu, z namaszczeniem ołtarza i ścian krzyżmem; sprawuje go biskup	KPK kan. 1217, Obrzędy poświęcenia kościoła i ołtarza
Błogosławieństwo	prostszy obrzęd, stosowany np. przy kościołach tymczasowych	KPK kan. 1217
Słowo „poświęcenie” w polszczyźnie	używane potocznie dla obu obrzędów	zwyczaj językowy

Według opisu Diecezji Radomskiej bp Edward Materski poświęcił kościół w Lubieni 9 września 1986 roku. Źródła nie używają słowa „konsekracja”. Nie rozstrzygam więc, który obrzęd się wtedy odbył.

Jak oglądać i fotografować kościół z szacunkiem?

Bryłę kościoła w Lubieni najlepiej oglądać z zewnątrz, od strony ul. Iłżeckiej 41. Stamtąd widać połączenie czerwonego kamienia z cegłą. W środku obowiązuje cisza i nie robi się zdjęć w czasie nabożeństw. O zdjęcia wnętrza warto zapytać w kancelarii parafii.

Gdzie najlepiej zobaczyć bryłę kościoła?

Najlepiej z ulicy Iłżeckiej, z pewnej odległości, tak by w kadrze zmieściła się cała jednonawowa bryła. Tych kilku zasad trzymam się, gdy oglądam i fotografuję kościoły w regionie:

• Światło boczne - rano lub późnym popołudniem lepiej pokazuje fakturę kamienia niż płaskie światło w południe.
• Szczegół materiału - zbliżenie na styk kamienia i cegły mówi więcej niż kolejne ujęcie całości.
• Odległość od ludzi - przed Mszą i po niej przy kościele stoją parafianie; nie fotografuj ich bez zgody.
• Bez drona - nad kościołem i plebanią lepiej nie latać bez wcześniejszej rozmowy z parafią.
• Licencja - w Wikimedia Commons nie ma dziś zdjęć tego kościoła, więc dobre ujęcie na wolnej licencji przyda się innym.

Czy można robić zdjęcia w kościele?

To zależy od parafii, bo o zasadach w świątyni decyduje proboszcz. W czasie Mszy i nabożeństw zdjęć się nie robi. Nie podaję tu godzin otwarcia kościoła ani porządku Mszy. Opis diecezji pochodzi z 2017 roku, a dawna strona parafii z 2019 roku podawała inne godziny. Przed przyjazdem sprawdź aktualne informacje w gablocie przy kościele albo zadzwoń do kancelarii.

Plebania i otoczenie kościoła

Plebania stoi obok kościoła. Według dawnej strony parafii z maja 2020 roku dostała wtedy nową elewację. Źródła nie podają, kto i kiedy ją zbudował. Więcej o tym budynku piszę w tekście plebania w Lubieni i nowa elewacja.

Czerwień kamienia wybrałem też na kolor akcentu w tym serwisie. To moja decyzja redakcyjna, a nie symbol nadany przez parafię.

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy zbudowano kościół w Lubieni?

Kościół budowano w latach 1983-1986. Budowę rozpoczął ks. Krzysztof Orzeł, a 9 września 1986 roku świątynię poświęcił bp Edward Materski. Wcześniej, od 1980 roku, wierni korzystali z tymczasowej kaplicy urządzonej w domu.

Jakie wezwanie ma kościół w Lubieni?

Kościół ma wezwanie Podwyższenia Krzyża Świętego. Święto patronalne i odpust przypadają 14 września. Drugi odpust parafia obchodzi 21 maja, we wspomnienie św. Jana Nepomucena (Diecezja Radomska).

Czy są zdjęcia kościoła w Lubieni na wolnej licencji?

W Wikimedia Commons nie ma obecnie zdjęć tego kościoła. Są tam zdjęcia samej wsi wykonane przez Jolantę Dyr w październiku 2012 roku, między innymi tablicy miejscowości oraz łąki i lasu we mgle, na licencji CC BY-SA 3.0.

Kto zbudował plebanię w Lubieni?

Źródła nie podają, kto i kiedy zbudował plebanię. Wiadomo tylko, że w 2020 roku dostała nową elewację. Informowała o tym dawna strona parafii.

Do jakiej diecezji należy kościół w Lubieni?

Kościół należy do diecezji radomskiej i dekanatu starachowickiego południowego. Parafię erygował bp Edward Materski 1 stycznia 1984 roku. Wydzielił ją z terenu parafii Krynki.

Jakie miejscowości należą do parafii w Lubieni?

Według Wikipedii opartej na Roczniku Diecezji Radomskiej do parafii należą Działki, Henryk, Klepacze, Komorniki, Kutery, Lubienia, Młynek i Przymiarki. Opis diecezji wymienia te same miejscowości, ale bez Kuterów.

Kto jest proboszczem parafii w Lubieni?

Od 2022 roku proboszczem jest ks. Dariusz Zając (Diecezja Radomska, stan z października 2026). Wcześniej parafią kierowali ks. Krzysztof Orzeł (1984-2017), ks. Sławomir Rak (2017-2020) i ks. Zbigniew Kowalczyk (2020-2022).

Źródła i literatura

1. Diecezja Radomska: Lubienia - parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego (opis z 2017 roku, sprawdzony w październiku 2026).
2. Wikipedia: Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni (na podstawie Rocznika Diecezji Radomskiej 2007 i 2018).
3. Wikipedia: Lubienia (województwo świętokrzyskie).
4. Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568), ISAP.
5. Narodowy Instytut Dziedzictwa: portal zabytek.pl.
6. Katechizm Kościoła Katolickiego, pkt 756, 1179-1186, Pallottinum, Poznań 1994.
7. Kodeks Prawa Kanonicznego (1983), kan. 1214 i 1217, przekład polski zatwierdzony przez Konferencję Episkopatu Polski.
8. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu (Biblia Tysiąclecia), wyd. V, Pallottinum, Poznań 2002, 1 P 2,5.
9. Zdjęcie wyróżniające: Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.