Kopalnia Józef w Lubieni 1816 - rządowe wydobycie rudy żelaza

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 5.11.2026

Spis treści

Czym była kopalnia „Józef” w Lubieni?

Kopalnia „Józef” to rządowa kopalnia rudy żelaza, którą uruchomiono w Lubieni w 1816 roku, w pierwszych latach Królestwa Polskiego. Lubienia, dziś wieś w gminie Brody, była wtedy jednym z punktów górniczej mapy Zagłębia Staropolskiego. Wydobycie rudy żelaza w tym miejscu trwało dalej: od 1965 roku tę tradycję kontynuował zakład ZGH „Zębiec” (źródło: Wikipedia, hasło „Lubienia (województwo świętokrzyskie)”).

Pochodzę ze Starachowic i od lat czytam o dawnych kopalniach Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Lubienia zawsze mnie zastanawiała, bo jej górnicza historia jest o ponad półtora wieku starsza od parafii. Kopalnia należy do dziejów wsi, a nie parafii Podwyższenia Krzyża Świętego, którą erygowano dopiero 1 stycznia 1984 roku.

Gdzie leżała kopalnia Józef?

Kopalnia „Józef” działała w Lubieni, wsi w gminie Brody, w powiecie starachowickim, w województwie świętokrzyskim. Wieś leży przy drodze krajowej nr 9, niedaleko Starachowic. Nazwy „Józef” nie należy mylić z kopalniami węgla kamiennego o tej samej nazwie na Śląsku. Lubieńska kopalnia wydobywała rudę żelaza i należała do zupełnie innego zagłębia.

Co o kopalni wiadomo na pewno, a czego źródła nie podają?

O samej kopalni zachowało się w łatwo dostępnych opracowaniach zaskakująco mało szczegółów. Dlatego trzymam się wyłącznie dat, które da się sprawdzić:

• Rok uruchomienia - 1816, kopalnia rządowa, według hasła o Lubieni w polskiej Wikipedii.
• Surowiec - ruda żelaza, a nie węgiel ani kamień budowlany.
• Kontynuacja - od 1965 roku zakład działał jako ZGH „Zębiec”.
• Liczba górników, głębokość szybów, wielkość wydobycia - dostępne źródła ich nie podają, więc ich nie podaję.
• Data zamknięcia kopalni „Józef” - brak potwierdzenia w źródłach, z których korzystam.

Uczciwa luka jest lepsza niż zgadywanie. Kto ma w domu stare dokumenty albo zna kwerendy archiwalne, wie, ile zmyślonych „faktów” krąży o lokalnych kopalniach.

Kiedy powstała kopalnia Józef?

Kopalnia „Józef” powstała w 1816 roku jako zakład rządowy, czyli państwowy w realiach Królestwa Polskiego, utworzonego po kongresie wiedeńskim w 1815 roku. W tym samym czasie władze Królestwa porządkowały i rozbudowywały górnictwo w regionie świętokrzyskim, a Lubienia znalazła się w zasięgu tych inwestycji (źródło: Wikipedia, „Lubienia (województwo świętokrzyskie)”).

Rządowe górnictwo w Królestwie Polskim po 1815 roku

Po 1815 roku Królestwo Polskie przejęło dawne dobra kościelne i rządowe, w tym tereny bogate w rudy. W 1816 roku w Kielcach otwarto Szkołę Akademiczno-Górniczą, a zarządem górnictwa kierował wtedy Stanisław Staszic. Tej kopalni nie przypisuję jednak żadnemu konkretnemu urzędnikowi, bo nie mam źródła, które by to potwierdzało. Ogólny obraz epoki wygląda tak:

• Własność państwowa - kopalnie i huty prowadziło państwo, stąd określenie „kopalnia rządowa”.
• Ruda dla hut - wydobyty surowiec trafiał do wielkich pieców i kuźnic w dolinie Kamiennej.
• Kadry - kształcenie górników i urzędników górniczych zaczęło się na miejscu, w Kielcach.
• Dobra pobiskupie - wiele terenów górniczych należało wcześniej do biskupów krakowskich, tak jak Lubienia.

Kopalnia na osi czasu wsi: 1363, 1788, 1816, 1965

Kopalnię najlepiej widać na tle całej historii wsi. Wszystkie daty w tabeli pochodzą z haseł Wikipedii o Lubieni i o parafii oraz z opisu parafii na stronie Diecezji Radomskiej.

Rok	Wydarzenie	Źródło
1363	Bp Bodzanta nadaje ziemię nad rzeką Lubienią pod wieś na prawie średzkim	Wikipedia, hasło Lubienia
1440	Bp Zbigniew Oleśnicki wystawia przywilej na miasto „Lubyenya”, nigdy niezrealizowany	Wikipedia, hasło Lubienia
do 1788	Wójtostwo w dobrach biskupów krakowskich, dziesięcina dla kościoła w Krynkach	Wikipedia, hasło Lubienia
1816	Rusza rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef”	Wikipedia, hasło Lubienia
1864	17 stycznia potyczka oddziału Karola Kality „Rębajły” z wojskiem rosyjskim	Wikipedia, hasło Lubienia
1965	Górnictwo w Lubieni funkcjonuje jako ZGH „Zębiec”	Wikipedia, hasło Lubienia
1984	1 stycznia erekcja parafii z terenu parafii Krynki	Diecezja Radomska

Kto był właścicielem Lubieni przed powstaniem kopalni?

Do 1788 roku Lubienia należała do dóbr biskupów krakowskich i była wójtostwem. To biskupi krakowscy założyli wieś: w 1363 roku bp Bodzanta nadał ziemię pod osadę, a w 1440 roku bp Zbigniew Oleśnicki próbował zrobić z niej miasto. Kopalnia rządowa pojawiła się więc na ziemi, która przez ponad cztery stulecia miała właściciela kościelnego.

Jaką rudę wydobywano w Lubieni?

W Lubieni wydobywano rudę żelaza, czyli skałę z dużą zawartością związków żelaza, z której w piecach wytapiano surówkę, a potem w kuźnicach otrzymywano żelazo kowalne. W XIX wieku był to podstawowy surowiec Zagłębia Staropolskiego. Źródła o kopalni „Józef” i zakładzie „Zębiec” mówią wyłącznie o rudzie żelaza (źródło: Wikipedia, „Lubienia (województwo świętokrzyskie)”).

Ruda żelaza w Zagłębiu Staropolskim

Zagłębie Staropolskie, nazywane też Staropolskim Okręgiem Przemysłowym, to obszar między Kielcami, Radomiem i doliną Kamiennej z długą tradycją hutniczą. W XIX wieku ruda szła przez kilka kolejnych etapów, od kopalni do kuźni:

1. Wydobycie - rudę wybierano płytkimi szybikami i chodnikami albo odkrywkowo.
2. Transport - furmanki wiozły urobek do zakładów w dolinie rzeki.
3. Prażenie i wytop - w wielkim piecu z rudy i węgla drzewnego powstawała surówka.
4. Świeżenie - w fryszerkach i kuźnicach surówka zamieniała się w żelazo do obróbki.
5. Wyroby - z żelaza robiono narzędzia, okucia, elementy maszyn i broń.

Jaki dokładnie typ rudy występował pod Lubienią, tego popularne opracowania nie rozstrzygają. Dane geologiczne o złożach regionu udostępnia Państwowy Instytut Geologiczny - Państwowy Instytut Badawczy. Więcej o całym zagłębiu piszę w tekście Zagłębie Staropolskie i historia Lubieni.

Czy w Lubieni wydobywano węgiel?

Nie. Dostępne źródła nie wspominają o węglu kamiennym w Lubieni. Węgiel kamienny to domena Górnośląskiego i Lubelskiego Zagłębia Węglowego, a region świętokrzyski słynął z rud żelaza, miedzi i ołowiu oraz z kamienia. Zdarza się, że ktoś myli lubieńskiego „Józefa” ze śląskimi kopalniami węgla o tym samym imieniu.

Ruda, rdza i czerwony kamień w krajobrazie

Jak dla mnie żelazo jest w tym krajobrazie wciąż widoczne. Rdzawe odcienie ziemi i ciemna glina na polnych drogach dobrze pasują do skojarzenia z kopalnią. Kościół w Lubieni zbudowano z czerwonego kamienia i cegły, jak podaje Diecezja Radomska. To tylko skojarzenie barwne: żadne źródło nie mówi, że materiał pochodzi z kopalni.

Księga Hioba opisuje, że człowiek wydobywa żelazo z ziemi i topi kamień, by otrzymać miedź, a w głąb ziemi kopie korytarze, do których nie dociera światło (parafraza). - Hi 28,1-3, Biblia Tysiąclecia

Jak kopalnia zmieniła wieś Lubienia?

Kopalnia „Józef” z 1816 roku dołożyła do rolniczej wsi o średniowiecznym rodowodzie zupełnie nowe zajęcie, czyli pracę przy rudzie żelaza. Lubienia ma więc trzy warstwy: wieś z 1363 roku, kopalnię z 1816 i parafię z 1984. Z tego wynika kontrast „ponad 660 lat wsi, 40 lat parafii” (źródła: Wikipedia; Diecezja Radomska).

Od wsi biskupów krakowskich do osady górniczej

Przez stulecia Lubienia żyła z roli i lasu w dobrach biskupich. Kopalnia przyniosła nowy rytm dnia i nowe zawody. Ostrożnie zestawiam to, co da się powiedzieć bez wymyślania anegdot:

• Średniowiecze - wieś lokowana w 1363 roku na prawie średzkim przez bp. Bodzantę.
• Niespełnione miasto - przywilej bp. Zbigniewa Oleśnickiego z 1440 roku nigdy nie wszedł w życie.
• Epoka kopalni - od 1816 roku obok gospodarstw pojawia się górnictwo rudy.
• Burzliwy XIX wiek - 17 stycznia 1864 roku pod Lubienią walczył oddział Karola Kality „Rębajły”.
• Szkoła - w latach 1924-1926 wieś dostaje murowany budynek szkolny.

Historię szkoły opisuję osobno w tekście o tym, jak szkoła w Lubieni od lat 1924-1926 doszła do imienia Jana Pawła II, nadanego w 2005 roku.

Do jakiej parafii należała Lubienia w XIX wieku?

W XIX wieku Lubienia należała do parafii w Krynkach. Ta więź jest dużo starsza: już przed 1788 rokiem dziesięcina z Lubieni szła na kościół w Krynkach. Górnicy z kopalni „Józef” chodzili więc na Msze, chrzty i śluby do sąsiedniej miejscowości. Własną parafię Lubienia dostała dopiero w 1984 roku, kiedy bp Edward Materski wydzielił ją z terenu parafii Krynki.

Praca w kopalni a życie religijne mieszkańców

Nie znam źródeł o tym, jak dokładnie wyglądała pobożność lubieńskich górników. Mogę natomiast opisać drogę wsi do własnego kościoła, potwierdzoną przez diecezję:

1. 1980 - ks. Zbigniew Kowalczyk, wikariusz z Krynek, urządza tymczasową kaplicę w domu.
2. 1983 - ks. Krzysztof Orzeł zaczyna budowę kościoła według projektu arch. Zofii Łotkowskiej i P. Franczaka.
3. 1 stycznia 1984 - erekcja parafii Podwyższenia Krzyża Świętego.
4. 9 września 1986 - bp Edward Materski poświęca kościół.
5. od 2022 - proboszczem jest ks. Dariusz Zając.

Szczegóły budowy i wyposażenia opisuję w tekście kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni. Z tej wsi pochodził też bł. abp Antoni Julian Nowowiejski, urodzony tu 11 lutego 1858 roku, kilka dekad po uruchomieniu kopalni.

Co łączy kopalnię Józef i ZGH Zębiec?

Łączy je ten sam surowiec i ta sama okolica. „Józef” to XIX-wieczny początek górnictwa rudy żelaza w Lubieni (1816), a „Zębiec” to nazwa zakładu, pod którą od 1965 roku działało tu wydobycie, czyli Zakłady Górniczo-Hutnicze „Zębiec” (źródło: Wikipedia, „Lubienia (województwo świętokrzyskie)”).

Czy kopalnia Józef i Zębiec to ta sama kopalnia?

To zależy od tego, jak rozumiemy „tę samą”. Źródło opisuje ciągłość górnictwa w Lubieni, a nie losy konkretnych szybów. Bezpieczniej mówić o dwóch etapach jednej tradycji wydobycia:

Cecha	Kopalnia „Józef”	ZGH „Zębiec”
Data w źródłach	1816	1965
Epoka	Królestwo Polskie	PRL
Surowiec	Ruda żelaza	Ruda żelaza
Właściciel	Państwo (kopalnia rządowa)	Zakład państwowy
Data zamknięcia	Brak danych w źródłach	Opisana w osobnym artykule

Od kiedy kopalnia nosi nazwę ZGH Zębiec?

Od 1965 roku. Pełną historię zakładu, jego dalsze losy i dzisiejszy stan opisuję w tekście filarowym ZGH Zębiec, kopalnia rudy żelaza od 1965 roku. Dla tożsamości wsi ważne jest jedno: ruda żelaza towarzyszy Lubieni od ponad dwustu lat. Oba etapy razem omawiam w zestawieniu kopalnie rudy żelaza w Lubieni: Józef i Zębiec.

• Ten sam surowiec - w obu przypadkach źródła mówią o rudzie żelaza.
• To samo miejsce - Lubienia w gminie Brody, powiat starachowicki.
• Różna epoka - zabory i Królestwo Polskie kontra Polska Ludowa.
• Różna skala dokumentacji - o „Zębcu” wiadomo znacznie więcej niż o „Józefie”.

Jaka była pierwsza kopalnia w Polsce?

Za jedną z najstarszych kopalń na ziemiach polskich uchodzą Krzemionki Opatowskie w województwie świętokrzyskim, gdzie w czasach prehistorycznych wydobywano krzemień pasiasty. W 2019 roku UNESCO wpisało Krzemionkowski region prehistorycznego górnictwa krzemienia pasiastego na Listę Światowego Dziedzictwa. To ten sam region co Lubienia, choć w Lubieni wydobywano rudę żelaza.

Krzemionki Opatowskie: kopalnia krzemienia na liście UNESCO

Krzemionki leżą w powiecie ostrowieckim, kilkadziesiąt kilometrów od Lubieni. Neolityczni górnicy drążyli tam szyby i komory, żeby dostać się do krzemienia na siekiery.

Krzemionkowski region prehistorycznego górnictwa krzemienia pasiastego to zespół czterech stanowisk górniczych w Górach Świętokrzyskich, wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa jako świadectwo prehistorycznego wydobycia i obróbki krzemienia (parafraza opisu wpisu). - UNESCO World Heritage Centre, 2019

• Surowiec - krzemień pasiasty, ceniony na narzędzia.
• Epoka - neolit i początki epoki brązu.
• Status - Lista Światowego Dziedzictwa UNESCO od 2019 roku.
• Region - województwo świętokrzyskie, to samo co Lubienia.

Najstarsza kopalnia a najstarsza kopalnia rudy żelaza

To dwa różne pytania. Krzemionki to najstarsze wydobycie krzemienia, a nie rudy. Nie podaję rankingu „pierwszej kopalni rudy żelaza w Polsce”, bo nie znam źródła, które by go rzetelnie ustalało. Pewne jest, że region świętokrzyski należy do najstarszych zagłębi górniczych w kraju, a kopalnia z 1816 roku w Lubieni to jeden z późniejszych rozdziałów tej historii.

Św. Barbara i górnicza pobożność

Patronką górników jest św. Barbara, męczennica z pierwszych wieków chrześcijaństwa, wspominana w liturgii Kościoła w Polsce 4 grudnia. Tego samego dnia górnicy obchodzą swoje święto zawodowe, czyli Barbórkę. Nie znalazłem w źródłach informacji o kaplicy ani figurze św. Barbary w Lubieni, dlatego piszę o tej pobożności ogólnie.

Kto jest patronem górników?

Patronką górników jest św. Barbara. Według tradycji, a ściślej legendy hagiograficznej, ojciec zamknął ją w wieży, a za wyznawanie wiary poniosła śmierć męczeńską. Górnicy wzywają jej jako orędowniczki dobrej śmierci, bo praca pod ziemią zawsze niosła ryzyko nagłego wypadku. Katechizm przypomina, że święci są dla wiernych przykładem i orędownikami (KKK 828, 956).

Barbórka 4 grudnia: zwyczaj a liturgia

Barbórka i wspomnienie św. Barbary przypadają tego samego dnia, ale to dwie różne rzeczy:

• Wspomnienie liturgiczne - 4 grudnia, z czytaniami i modlitwami mszalnymi o świętej męczennicy.
• Barbórka - zwyczaj zawodowy górników z akademiami, mundurami i spotkaniami.
• Msza za górników - łączy oba porządki, gdy wspólnota zamawia nabożeństwo w intencji pracujących pod ziemią.
• Pobożność ludowa - figurki św. Barbary w kopalniach i przy szybach to tradycja, nie obowiązek liturgiczny.

Katechizm uczy, że zmysł religijny ludu chrześcijańskiego wyraża się także w różnych formach pobożności towarzyszących życiu sakramentalnemu Kościoła i że formy te przedłużają liturgię, ale jej nie zastępują (parafraza). - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1674-1675

Krzyż i znak krzyża w górniczej pobożności

W górniczych regionach dawniej zaczynano dzień pracy pod ziemią od znaku krzyża, a przy drogach do kopalń stawiano krzyże. Opisuję to jako ogólną praktykę, bez przypisywania jej Lubieni. Ten wątek dobrze pasuje do wezwania lubieńskiej parafii, Podwyższenia Krzyża Świętego, obchodzonego 14 września. Katechizm nazywa ludzką pracę udziałem w dziele stworzenia (KKK 2427).

Gdzie szukać źródeł o historii kopalni?

Źródeł o kopalni „Józef” najlepiej szukać w trzech miejscach: w „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego” (t. V, 1884, hasło „Lubienia”), w archiwach państwowych przechowujących akta dawnych władz górniczych oraz w muzeach regionu, przede wszystkim w Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach.

Słownik geograficzny, archiwa państwowe i muzea regionu

Od tych miejsc sam zaczynam, gdy szukam materiałów o osadach górniczych wokół Starachowic:

• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. V (1884) - hasło „Lubienia” w skanach Digitalizowanych Iteracyjnych Repozytoriów UW (DIR).
• Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie - akta centralnych władz Królestwa Polskiego, w tym skarbowych i górniczych.
• Archiwa państwowe w Kielcach i Radomiu - zespoły władz lokalnych; zasób sprawdzisz w serwisie szukajwarchiwach.gov.pl.
• Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach - instytucja dokumentująca dziedzictwo Zagłębia Staropolskiego.
• Państwowy Instytut Geologiczny - PIB - mapy i bazy danych złóż rud żelaza w regionie.
• Kancelaria parafii w Krynkach - księgi metrykalne z czasów, gdy Lubienia do niej należała; o dostęp trzeba zapytać kancelarię.

Czy kopalnia Józef jest zabytkiem?

Nie znalazłem potwierdzenia, że pozostałości kopalni „Józef” są wpisane do rejestru zabytków. Rozstrzyga to wyłącznie rejestr prowadzony przez Narodowy Instytut Dziedzictwa, dostępny w wyszukiwarce zabytek.pl. Zanim nazwiesz jakiś obiekt w terenie zabytkiem, wpisz w wyszukiwarkę nazwę miejscowości i gminę Brody.

Jak poprosić archiwum o kwerendę?

Kwerenda to wyszukanie przez archiwistów dokumentów na zadany temat. Procedura wygląda zwykle tak:

1. Sprawdź zasób - w szukajwarchiwach.gov.pl wpisz „Lubienia”, „kopalnia” i „Józef”.
2. Określ zakres - podaj lata (np. 1816-1864) i rodzaj dokumentów: mapy, akta osobowe, raporty.
3. Napisz wniosek - na stronie danego archiwum znajdziesz formularz lub adres e-mail.
4. Zapytaj o koszty - aktualne opłaty za kwerendy i skany każde archiwum publikuje u siebie.
5. Cytuj sygnaturę - zapisuj nazwę archiwum, zespołu i numer jednostki, żeby inni mogli sprawdzić źródło.

Jak rozpoznać ślady dawnego górnictwa w terenie?

Ślady dawnego górnictwa rudy rozpoznaje się po kilku cechach terenu: zapadliskach i lejach po płytkich szybach, nasypach hałd porośniętych lasem, rdzawej barwie gleby i nazwach terenowych. Żadnego takiego miejsca w Lubieni nie nazywam zabytkiem bez potwierdzenia w rejestrze NID, bo w terenie łatwo pomylić hałdę z naturalnym pagórkiem.

Na co patrzeć podczas spaceru?

Na wędrówkach po okolicach Starachowic zwracam uwagę na kilka rzeczy:

• Leje i zapadliska - okrągłe zagłębienia w lesie mogą być śladem zasypanych szybików.
• Hałdy - podłużne nasypy ze skały płonnej, często porośnięte sosną i brzozą.
• Kolor ziemi - rdzawe i brunatne odcienie gleby obok zwykłego piasku.
• Nazwy miejscowe - stare określenia pól i dróg, które pamiętają mieszkańcy.
• Stare mapy - porównanie dawnych map z obecnym terenem w serwisach geoportalowych.

Jak zachować bezpieczeństwo przy dawnych wyrobiskach?

Nie wchodź do zapadlisk ani otworów w ziemi. Dawne wyrobiska mogą się osuwać, a ich głębokości nie widać z powierzchni. Trzymaj się dróg i ścieżek, w lesie stosuj się do zasad Lasów Państwowych, a na prywatne grunty wchodź tylko za zgodą właściciela. Okolica ma też walory przyrodnicze, na przykład rezerwat „Rosochacz”, który znam ze zdjęć łąk i lasów we mgle.

Najczęściej zadawane pytania

Czy kopalnia Józef była prywatna?

Nie. Źródła określają ją jako kopalnię rządową, czyli państwową w realiach Królestwa Polskiego. Szczegóły zarządu, nazwiska urzędników i dzieje dzierżaw, jeśli takie były, trzeba sprawdzać w aktach archiwalnych.

Jak stara jest Lubienia w porównaniu z parafią?

Wieś ma rodowód z 1363 roku, kopalnia „Józef” powstała w 1816, a parafię erygowano 1 stycznia 1984 roku. Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego poświęcono 9 września 1986 roku. Między lokacją wsi a erekcją parafii minęło ponad sześćset lat.

Czy Lubienia miała prawa miejskie?

Nie. W 1440 roku bp Zbigniew Oleśnicki wystawił przywilej na miasto „Lubyenya”, ale nigdy go nie zrealizowano. Lubienia pozostała wsią, najpierw w dobrach biskupów krakowskich, a potem z kopalnią rudy żelaza.

Kto urodził się w Lubieni?

W Lubieni urodził się 11 lutego 1858 roku Antoni Julian Nowowiejski, w latach 1908-1941 biskup płocki. Zmarł w obozie Soldau w Działdowie 28 maja 1941 roku. Jan Paweł II beatyfikował go 13 czerwca 1999 roku w gronie 108 męczenników, a jego wspomnienie przypada 12 czerwca.

Co wydarzyło się pod Lubienią w 1864 roku?

17 stycznia 1864 roku, w czasie powstania styczniowego, pod Lubienią doszło do potyczki oddziału Karola Kality „Rębajły” z wojskiem rosyjskim. Wieś miała wtedy już prawie pół wieku tradycji górniczej.

Czy kopalnia Józef w Lubieni ma coś wspólnego ze śląskimi kopalniami Józef?

Nie. Na Śląsku działały kopalnie węgla kamiennego o tej samej nazwie, ale lubieński „Józef” był rządową kopalnią rudy żelaza w Zagłębiu Staropolskim. Wspólne jest tylko imię, popularne w nazwach zakładów górniczych.

Skąd pochodzi nazwa Lubienia?

Wieś nosi tę samą nazwę co rzeka Lubienia, nad którą w 1363 roku bp Bodzanta nadał ziemię pod osadę. Przy szukaniu w źródłach dobrze odróżniać wieś w gminie Brody od rzeki i od innych miejscowości o tej nazwie.

Źródła i literatura

1. Wikipedia: Lubienia (województwo świętokrzyskie), stan na październik 2026.
2. Diecezja Radomska: Lubienia, parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, opis z 2017 roku, sprawdzony w październiku 2026.
3. Wikipedia: Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni (na podstawie Rocznika Diecezji Radomskiej 2007 i 2018).
4. Wikipedia: Antoni Julian Nowowiejski.
5. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. V, Warszawa 1884, hasło „Lubienia” (skan DIR UW).
6. UNESCO World Heritage Centre: Krzemionki Prehistoric Striped Flint Mining Region, wpis z 2019 roku.
7. Narodowy Instytut Dziedzictwa: zabytek.pl, rejestr i wyszukiwarka zabytków, 2026.
8. Państwowy Instytut Geologiczny - Państwowy Instytut Badawczy, 2026.
9. Szukaj w Archiwach, serwis Archiwów Państwowych.
10. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 828, 956, 1674-1675, 2427; Pismo Święte, Biblia Tysiąclecia, Hi 28,1-3.
11. Zdjęcie wyróżniające: Panek, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.