Kopalnia rudy żelaza w Lubieni - kopalnia Józef i Zębiec

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 28.10.2026

Spis treści

Kopalnia rudy żelaza w Lubieni to rządowa kopalnia „Józef”, uruchomiona w 1816 roku w Królestwie Polskim jako część zaplecza rudnego Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Od 1965 roku wydobycie w tym rejonie prowadził zakład ZGH „Zębiec” (Wikipedia, hasło Lubienia, stan 10.2026). Dziś w Lubieni nie ma czynnej kopalni, a Polska nie wydobywa rudy żelaza.

Pochodzę ze Starachowic i od lat czytam o dawnych kopalniach rudy w dolinie Kamiennej. Lubienia jest dla mnie przykładem wsi z ponad sześćsetletnią historią, w której kopalnia pojawiła się dwa stulecia temu, a parafia dopiero w 1984 roku. Poniżej zebrałem to, co da się powiedzieć na pewno. Tam, gdzie źródła milczą, piszę to wprost.

Kopalnia Józef w Lubieni: rządowe wydobycie od 1816 roku

Kopalnia „Józef” w Lubieni to rządowa kopalnia rudy żelaza, która ruszyła w 1816 roku we wsi leżącej dziś w gminie Brody, w powiecie starachowickim. Działała w czasie, gdy władze Królestwa Polskiego rozbudowywały górnictwo i hutnictwo między Kielcami a doliną Kamiennej (źródło: Wikipedia, Lubienia (województwo świętokrzyskie), sprawdzone 10.2026).

Kiedy powstała kopalnia Józef w Lubieni?

Kopalnia „Józef” powstała w 1816 roku jako zakład rządowy. Nie mylmy jej ze śląskimi kopalniami węgla o tym samym imieniu: w Lubieni chodziło o rudę żelaza, nie o węgiel. Więcej szczegółów zebrałem w osobnym tekście o tym, jak działała kopalnia Józef z 1816 roku.

Dostępne mi źródła nie podają liczby górników, wielkości wydobycia ani daty zamknięcia kopalni „Józef”. Nie będę tych liczb zgadywał.

Dyrekcja Generalna Górnicza i Stanisław Staszic: kto zarządzał górnictwem w Królestwie Polskim?

Górnictwem rządowym Królestwa Polskiego po 1815 roku zarządzała Dyrekcja Generalna Górnicza z siedzibą w Kielcach, podległa wydziałowi kierowanemu przez Stanisława Staszica. Staszic, ksiądz, uczony i urzędnik państwowy, uchodzi za jednego z twórców przemysłu w Górach Świętokrzyskich (Encyklopedia PWN, hasło Staropolski Okręg Przemysłowy).

Jak wyglądało wydobycie rudy na początku XIX wieku?

Wydobycie rudy na początku XIX wieku zaczynało się od płytkich szybików i dołów, z których urobek wyciągano ręcznie lub kołowrotem. Opis ogólny, bez szczegółów przypisanych samej Lubieni, wygląda tak:

1. Poszukiwanie: górnicy szukali rudy po rdzawym zabarwieniu gleby i po wskazówkach miejscowych.
2. Szybik: kopano wąski szyb do głębokości, na której zalegała warstwa rudy.
3. Urabianie: rudę odspajano ręcznymi narzędziami, kilofem i klinem.
4. Transport na powierzchnię: urobek wyciągano w kubłach przy pomocy kołowrotu.
5. Sortowanie i prażenie: rudę oczyszczano z płonnej skały, a część prażono, by ułatwić wytop.
6. Wywóz do hut: furmanki wiozły rudę do zakładów hutniczych w dolinie Kamiennej.

Co działo się w Lubieni przed kopalnią?

Lubienia była wsią na długo przed kopalnią. Oś czasu według hasła w Wikipedii (sprawdzone 10.2026):

• 1363 - biskup krakowski Bodzanta nadaje ziemię nad rzeką Lubienią pod wieś na prawie średzkim.
• 1440 - biskup Zbigniew Oleśnicki wystawia przywilej na miasto „Lubyenya”, którego nigdy nie zrealizowano.
• Do 1788 - wójtostwo w dobrach biskupów krakowskich, z dziesięciną dla kościoła w Krynkach.
• 1816 - start rządowej kopalni rudy żelaza „Józef”.
• 1965 - kopalnia działa jako ZGH „Zębiec”.

Parafraza: w 1816 roku w Lubieni uruchomiono rządową kopalnię rudy żelaza „Józef”, a w 1965 roku działała ona jako ZGH „Zębiec”. Wikipedia, hasło „Lubienia (województwo świętokrzyskie)”, stan na październik 2026

ZGH Zębiec: kopalnia rudy żelaza od 1965 roku

ZGH „Zębiec” to nazwa, pod którą kopalnia rudy żelaza w rejonie Lubieni funkcjonowała od 1965 roku. To druga, powojenna odsłona górnictwa rudnego w tej okolicy, ściśle związana z przemysłem Starachowic i całej doliny Kamiennej (źródło: Wikipedia, Lubienia, sprawdzone 10.2026).

Czym był ZGH Zębiec?

ZGH „Zębiec” był zakładem górniczym wydobywającym rudę żelaza w okolicy Lubieni od 1965 roku. Pełnego rozwinięcia skrótu ani daty zakończenia wydobycia nie podaję, bo źródła, na których się opieram, tego nie dokumentują. Historię zakładu rozwijam w artykule ZGH Zębiec od 1965 roku.

Zębiec zakład czy Zębiec wieś: czym się różnią?

Zębiec to zarazem nazwa wsi w okolicach Starachowic i nazwa zakładu górniczego. Kto wpisze w wyszukiwarkę samo „Zębiec”, dostaje wyniki o obu naraz. Jak je odróżnić:

• Zębiec jako miejscowość - wieś w sąsiedztwie Starachowic, z własną historią i mieszkańcami.
• ZGH „Zębiec” jako zakład - kopalnia rudy żelaza, która według Wikipedii od 1965 roku obejmowała także wydobycie w Lubieni.
• Kopalnia „Józef” - starsza, rządowa kopalnia w Lubieni, działająca od 1816 roku.
• Lubienia - wieś w gminie Brody, której nie należy mylić z Lubniem w Małopolsce.

Lubienia, Zębiec i Starachowice: jeden region górniczy

Lubienia, Zębiec i Starachowice tworzyły jedno zaplecze przemysłowe: rudę kopano we wsiach, a przetapiano w dolinie Kamiennej. Ten układ, kopalnie na peryferiach i huty nad rzeką, przez długie dziesięciolecia wyznaczał rytm życia całej okolicy, od Iłży po Brody.

Gdzie występują rudy żelaza?

Rudy żelaza występują w Polsce w trzech głównych rejonach: w Zagłębiu Staropolskim w Górach Świętokrzyskich, w okolicach Częstochowy oraz na Suwalszczyźnie, gdzie Państwowy Instytut Geologiczny - PIB dokumentuje złoża Krzemianka i Udryń. Na świecie największe wydobycie prowadzą Australia i Brazylia (PIG-PIB, Bilans zasobów złóż kopalin w Polsce, 2025).

Rudy żelaza w Polsce: Zagłębie Staropolskie, okolice Częstochowy, Suwalszczyzna

Polskie złoża rud żelaza różnią się typem rudy, głębokością i historią eksploatacji. Najkrócej:

• Zagłębie Staropolskie - rudy syderytowe, ilaste i brunatne, kopane od średniowiecza po XX wiek jako zaplecze hut w dolinie Kamiennej.
• Okolice Częstochowy - jurajskie rudy syderytowe ilaste, przez dekady podstawa lokalnego górnictwa rudnego.
• Suwalszczyzna - złoża magnetytowo-ilmenitowe Krzemianka i Udryń, położone głęboko pod powierzchnią i nigdy nieeksploatowane.
• Rudy darniowe - płytkie, ubogie rudy bagienne, z których w dawnych wiekach korzystały małe dymarki i kuźnice.

Lubienia leży w pierwszym z tych rejonów. Szerzej piszę o tym w tekście Zagłębie Staropolskie i historia Lubieni.

Krzemianka i Udryń: co kryje Suwalszczyzna?

Krzemianka i Udryń to udokumentowane złoża rud magnetytowo-ilmenitowych na Suwalszczyźnie, zawierające oprócz żelaza także tytan i wanad. Leżą na dużej głębokości, co sprawia, że wydobycie byłoby kosztowne i trudne środowiskowo. Ich aktualny status sprawdzisz w bazie MIDAS prowadzonej przez PIG-PIB.

Główne zagłębia rudy na świecie

Światowe wydobycie rudy żelaza skupia się w kilku krajach. Tabela zestawia polskie i światowe regiony bez liczb, które szybko się dezaktualizują:

Region	Typowa ruda	Wydobycie
Zagłębie Staropolskie (Lubienia, Starachowice)	syderyty, rudy ilaste i brunatne	historyczne, zakończone
Okolice Częstochowy	syderyty ilaste	historyczne, zakończone
Suwalszczyzna (Krzemianka, Udryń)	magnetyt z ilmenitem	złoża udokumentowane, niezagospodarowane
Australia (Pilbara)	hematyt	czynne, jeden z największych producentów
Brazylia (Carajás)	hematyt	czynne, kompleks koncernu Vale
Chiny, Indie, Rosja	różne typy	czynne

Jaki minerał jest jedną z najbogatszych rud żelaza i która ruda jest najlepsza?

Najbogatszą rudą żelaza jest magnetyt (Fe3O4), który teoretycznie zawiera około 72% żelaza; tuż za nim plasuje się hematyt (Fe2O3) z około 70%. Syderyt (FeCO3), typowy dla Zagłębia Staropolskiego, ma około 48%. Najlepsza ruda łączy wysoką zawartość żelaza z małą domieszką fosforu, siarki i krzemionki (Encyklopedia PWN).

Magnetyt, hematyt, syderyt i limonit w porównaniu

Cztery minerały odpowiadają za większość historii hutnictwa, także tego świętokrzyskiego. Wartości to teoretyczna zawartość żelaza w czystym minerale; prawdziwa ruda zawsze ma jej mniej.

Minerał	Wzór	Zawartość Fe (teoretycznie)	Kolor	Przykładowe złoża
Magnetyt	Fe3O4	ok. 72%	czarny, magnetyczny	Kiruna (Szwecja), Krzemianka i Udryń
Hematyt	Fe2O3	ok. 70%	stalowoszary do czerwonego, rysa wiśniowa	Pilbara, Carajás
Getyt i limonit	FeO(OH), limonit z wodą	getyt ok. 63%, limonit mniej	brunatny, rdzawy	rudy darniowe i brunatne, także w Górach Świętokrzyskich
Syderyt	FeCO3	ok. 48%	żółtawy do brunatnego	Zagłębie Staropolskie, okolice Częstochowy

Co poza zawartością żelaza decyduje o jakości rudy?

Huta patrzy na rudę szerzej niż przez sam procent żelaza. Liczy się sześć cech:

• Zawartość żelaza - im wyższa, tym mniej materiału trzeba przetopić na tonę surówki.
• Fosfor - jego nadmiar czyni stal kruchą, więc rudy fosforowe długo uchodziły za gorsze.
• Siarka - pogarsza właściwości metalu i wymaga dodatkowego odsiarczania.
• Krzemionka i skała płonna - zwiększają ilość żużla i zużycie paliwa.
• Łatwość wzbogacania - magnetyt oddziela się magnesem, co ułatwia przeróbkę uboższych rud.
• Położenie złoża - płytkie złoże przy porcie lub kolei wygrywa z bogatszym, ale głębokim.

Jaką rudę wydobywano w Lubieni?

Źródła, z których korzystam, nie określają rodzaju rudy z kopalni „Józef” ani z ZGH „Zębiec”. Wiadomo jedynie, że w Zagłębiu Staropolskim dominowały syderyty, rudy ilaste i rudy brunatne. Odpowiedzi dla samej Lubieni trzeba szukać w dokumentacji geologicznej PIG-PIB albo w literaturze regionalnej.

Dlaczego w Polsce nie wydobywa się dziś rudy żelaza?

Polska nie wydobywa dziś rudy żelaza, ponieważ krajowe złoża są ubogie, często głębokie i trudne do wzbogacania, a ruda z importu jest bogatsza i tańsza w pozyskaniu. Aktualny status poszczególnych złóż podaje coroczny Bilans zasobów złóż kopalin w Polsce Państwowego Instytutu Geologicznego - PIB (wydanie 2025).

Czy krajowe rudy są za ubogie?

Tak, w porównaniu z rudami importowanymi. Syderyt ma teoretycznie około 48% żelaza, a rzeczywista ruda ilasta znacznie mniej, podczas gdy hematyty z Brazylii czy Australii są bogatsze i często leżą płytko. Na tę różnicę nakładają się inne przyczyny:

• Niska zawartość żelaza w rudach świętokrzyskich i częstochowskich.
• Duża głębokość złóż suwalskich, która podnosi koszt budowy kopalni.
• Kosztowne wzbogacanie ubogiej rudy przed wytopem.
• Konkurencja światowego rynku, na którym dominują wielkie kopalnie odkrywkowe.
• Względy środowiskowe, szczególnie na cennej przyrodniczo Suwalszczyźnie.

Skąd polskie huty biorą rudę?

Polskie huty od dziesięcioleci opierają się na rudzie z importu, przywożonej tradycyjnie między innymi z Ukrainy, Szwecji i Brazylii. Struktura dostaw zmienia się z roku na rok. Bieżące dane znajdziesz w aktualnych statystykach handlu zagranicznego, nie w tym tekście.

Gdzie sprawdzić aktualny stan złóż?

Aktualny stan złóż sprawdzisz w dwóch miejscach: w najnowszym Bilansie zasobów złóż kopalin w Polsce oraz w bazie MIDAS, oba prowadzone przez PIG-PIB. Znajdziesz tam zasoby udokumentowane i informację, czy złoże jest zagospodarowane.

Ślady górnictwa w krajobrazie Lubieni

Ślady górnictwa w Lubieni to dziś przede wszystkim krajobraz i pamięć: lasy, rdzawe gleby, nazwy kopalń „Józef” i „Zębiec” oraz daty w historii wsi. Według dostępnych źródeł nie ma tu udostępnionego do zwiedzania wyrobiska ani trasy turystycznej po dawnej kopalni (stan na październik 2026).

Ruda, rdza i kamień: kolory wsi i kościoła

Kościół w Lubieni zbudowano w latach 1983-1986 z czerwonego kamienia i cegły; to jedyny materiał, jaki opisuje Diecezja Radomska. Ten kolor dobrze pasuje do wsi, której historię pisała ruda żelaza. Nie twierdzę jednak, że kamień pochodzi z miejscowej kopalni, bo żadne źródło tego nie mówi. Więcej o świątyni przeczytasz w przewodniku parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni.

• Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego - ul. Iłżecka 41, budowany w latach 1983-1986, poświęcony 9 września 1986 roku przez bp. Edwarda Materskiego.
• Projekt - arch. Zofia Łotkowska z Radomia i P. Franczak.
• Parafia - erygowana 1 stycznia 1984 roku z terenu parafii Krynki.
• Materiał - czerwony kamień i cegła, bryła jednonawowa.
• Kontrast dat - wieś z 1363 roku, kopalnia z 1816 roku, parafia z 1984 roku.

Kto i co jeszcze zapisało się w historii Lubieni?

Historia Lubieni to nie tylko kopalnie. 11 lutego 1858 roku urodził się tu Antoni Julian Nowowiejski, późniejszy biskup płocki, który zginął w obozie Soldau w Działdowie w 1941 roku i został beatyfikowany przez Jana Pawła II 13 czerwca 1999 roku. 17 stycznia 1864 roku pod Lubienią oddział Karola Kality „Rębajły” starł się z wojskiem rosyjskim. W latach 1924-1926 wieś zbudowała murowaną szkołę, która w 2005 roku przyjęła imię Jana Pawła II.

Gdzie zobaczyć historię górnictwa w okolicy?

Historię górnictwa i hutnictwa okolic Lubieni najlepiej zobaczyć w Starachowicach, w Muzeum Przyrody i Techniki „Ekomuzeum” im. Jana Pazdura, działającym na terenie dawnej huty z zachowanym wielkim piecem. To tu najłatwiej zrozumieć, co działo się z rudą wydobytą w okolicznych wsiach.

Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach

Muzeum zajmuje teren dawnego zakładu wielkopiecowego w dolinie Kamiennej i pokazuje cały łańcuch: od rudy, przez wytop, po wyroby z żelaza. Opisuję je szerzej w tekście Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach. Godzin otwarcia i cen biletów tu nie podaję, bo się zmieniają; przed wyjazdem sprawdź je na oficjalnej stronie muzeum.

Jak zaplanować wycieczkę śladami rudy?

Wycieczkę śladami rudy da się zamknąć w jednym dniu, w pięciu krokach:

1. Sprawdź aktualne godziny otwarcia muzeum w Starachowicach na jego oficjalnej stronie.
2. Zacznij od muzeum: wielki piec i ekspozycja dają kontekst, którego w terenie brakuje.
3. Pojedź do Lubieni drogą krajową nr 9 i obejrzyj z zewnątrz kościół z czerwonego kamienia przy ul. Iłżeckiej 41.
4. Przejdź się leśnymi drogami w okolicy i zwróć uwagę na rdzawe zabarwienie gleby.
5. Uszanuj prywatne posesje i nie wchodź do dawnych wyrobisk, bo stare szyby bywają niebezpieczne.

Czy kopalnię w Lubieni można zwiedzać?

Nie, według dostępnych źródeł dawna kopalnia w Lubieni nie ma udostępnionej trasy turystycznej. Historię regionalnego górnictwa i hutnictwa poznasz w Starachowicach. W samej Lubieni zobaczysz raczej krajobraz niż zabytki techniki.

Św. Barbara i górnicza pobożność

Święta Barbara to męczennica z pierwszych wieków chrześcijaństwa, którą Kościół w Polsce wspomina 4 grudnia i którą tradycja czyni patronką górników, hutników i dobrej śmierci. Jej kult wyrasta z pobożności ludowej i zwyczaju środowisk górniczych, a wstawiennictwo świętych jako takie opisuje Katechizm (KKK 956).

Kto jest patronem górników?

Patronką górników jest św. Barbara, wspominana 4 grudnia. Górnicy zwracali się do niej, bo praca pod ziemią niosła ryzyko nagłej śmierci, a Barbarę czczono jako orędowniczkę dobrej śmierci. Katechizm Kościoła Katolickiego uczy ogólnie, że święci wstawiają się za nami u Boga.

Parafraza: święci, ściślej złączeni z Chrystusem, nie przestają wstawiać się za nami u Ojca. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 956 (wyd. polskie 1994)

Barbórka: nauka Kościoła, pobożność ludowa czy zwyczaj?

Barbórka łączy kilka warstw, które warto od siebie oddzielić:

• Nauka Kościoła - kult świętych i ich wstawiennictwo, opisane w KKK 956.
• Liturgia - wspomnienie św. Barbary 4 grudnia w kalendarzu liturgicznym Kościoła w Polsce.
• Pobożność ludowa - figury i kapliczki św. Barbary przy kopalniach, modlitwa przed zjazdem pod ziemię.
• Zwyczaj zawodowy - galowe mundury, orkiestry, karczmy piwne i tradycyjne spotkania górników.
• Pamięć regionalna - w Zagłębiu Staropolskim tradycję podtrzymują środowiska dawnych górników i hutników.

Nie znalazłem źródła, które mówiłoby o obchodach barbórkowych w parafii w Lubieni, więc ich nie opisuję. Parafia ma własnych patronów: Podwyższenie Krzyża Świętego (14 września) i św. Jana Nepomucena (21 maja).

Najczęściej zadawane pytania

Ile kosztuje tona rudy żelaza?

Cena rudy żelaza zmienia się codziennie na rynkach światowych, dlatego nie podaję kwoty bez daty notowania. Punktem odniesienia jest zwykle notowanie rudy o zawartości 62% Fe w dostawie do Chin. Aktualną cenę sprawdzisz w serwisach notowań surowcowych.

Jaka jest największa kopalnia rudy żelaza na świecie?

W zestawieniach najczęściej wymienia się kompleks Carajás w Brazylii, eksploatowany przez koncern Vale, oraz kopalnie w regionie Pilbara w Australii. Ranking zależy od tego, czy liczy się zasoby, czy roczne wydobycie. Dane zmieniają się co roku, więc najlepiej zaglądać do raportów samych koncernów.

Czym jest Staropolski Okręg Przemysłowy?

To historyczny region górniczo-hutniczy w dolinie Kamiennej i w Górach Świętokrzyskich, rozwijany szczególnie w XIX wieku w Królestwie Polskim. Lubienia z kopalnią „Józef” należała do jego zaplecza rudnego. Hasło szczegółowo opisuje Encyklopedia PWN.

Czy w Polsce są jeszcze złoża rudy żelaza?

Tak, Państwowy Instytut Geologiczny - PIB dokumentuje między innymi złoża magnetytowe Krzemianka i Udryń na Suwalszczyźnie. Nie są one eksploatowane, głównie ze względów ekonomicznych i środowiskowych. Aktualne dane podaje Bilans zasobów złóż kopalin w Polsce.

Gdzie leży Lubienia?

Lubienia to wieś w gminie Brody, w powiecie starachowickim, w województwie świętokrzyskim. Kościół parafialny stoi przy ul. Iłżeckiej 41, a przez okolicę biegnie droga krajowa nr 9. Nie należy jej mylić z Lubniem w Małopolsce.

Kto urodził się w Lubieni?

W Lubieni 11 lutego 1858 roku urodził się Antoni Julian Nowowiejski, biskup płocki w latach 1908-1941. Zmarł 28 maja 1941 roku w obozie Soldau w Działdowie. Jan Paweł II beatyfikował go 13 czerwca 1999 roku w gronie 108 męczenników, a jego wspomnienie przypada 12 czerwca.

Źródła i literatura

1. Wikipedia, Lubienia (województwo świętokrzyskie), stan na październik 2026.
2. Wikipedia, Antoni Julian Nowowiejski, stan na październik 2026.
3. Diecezja Radomska, Lubienia - parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego.
4. Państwowy Instytut Geologiczny - PIB, Bilans zasobów złóż kopalin w Polsce, wydanie 2025.
5. PIG-PIB, baza MIDAS (złoża kopalin).
6. Encyklopedia PWN, hasło Staropolski Okręg Przemysłowy.
7. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. V, Warszawa 1884, hasło Lubienia.
8. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 956, Pallottinum, Poznań 1994.