Erekcja parafii w Lubieni 1 stycznia 1984 - wydzielenie z parafii Krynki

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 5.11.2026

Spis treści

Kiedy powstała parafia w Lubieni?

Erekcja parafii Lubienia nastąpiła 1 stycznia 1984 roku. Tego dnia bp Edward Materski utworzył parafię pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, którą wydzielił z terenu parafii Krynki. Na miejscu duszpasterstwo działało już od 1980 roku w tymczasowej kaplicy urządzonej w domu. Kościół poświęcono 9 września 1986 roku (opis parafii na stronie Diecezji Radomskiej).

Pochodzę ze Starachowic i od lat czytam o historii Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Lubienia ciekawi mnie szczególnie, bo wieś ma ponad sześćset lat, a parafia zaledwie czterdzieści kilka. Opis na stronie Diecezji Radomskiej i hasło w Wikipedii oparte na Rocznikach Diecezji Radomskiej z 2007 i 2018 roku podają tę samą datę erekcji. Przy lokalnych datach zgodność dwóch niezależnych źródeł bardzo się przydaje.

1 stycznia 1984: data i metryka parafii

Parafia w Lubieni ma w 2026 roku 42 lata, bo erygowano ją 1 stycznia 1984 roku. Poniższa metryka powstała na podstawie opisu na stronie Diecezji Radomskiej i hasła w Wikipedii (dane sprawdzone w październiku 2026):

• Wezwanie: Podwyższenia Krzyża Świętego. Święto patronalne przypada 14 września i jest dniem odpustu parafialnego.
• Data erekcji: 1 stycznia 1984 roku, dekret bp. Edwarda Materskiego.
• Parafia macierzysta: Krynki, z których terenu wydzielono nową wspólnotę.
• Przynależność dziś: diecezja radomska, dekanat starachowicki południowy (stan według strony diecezji z października 2026).
• Adres kościoła: ul. Iłżecka 41, Lubienia, 27-230 Brody, gmina Brody, powiat starachowicki.
• Drugi odpust: św. Jana Nepomucena, 21 maja. Tego samego dnia parafia przeżywa dzień adoracji Najświętszego Sakramentu.

Więcej o samej świątyni i o tym, jak żyje dzisiejsza wspólnota, piszę w tekście kościół w Lubieni i parafia Podwyższenia Krzyża Świętego.

Wieś z 1363 roku, parafia z 1984 roku: skąd taki odstęp?

Dzieli je 621 lat. W 1363 roku biskup Bodzanta nadał ziemię nad rzeką Lubienią pod wieś na prawie średzkim (Wikipedia, hasło Lubienia), a samodzielna parafia powstała dopiero w 1984 roku. Przez większość tego czasu mieszkańcy chodzili do kościoła w sąsiedniej miejscowości. W 1858 roku w Lubieni urodził się Antoni Julian Nowowiejski, późniejszy biskup płocki i błogosławiony męczennik. Własnej parafii jego rodzinna wieś doczekała się 126 lat po jego narodzinach. Ten kontrast opisuję szerzej w tekście 40 lat parafii i 660 lat wsi.

Co to jest erekcja parafii?

Erekcja parafii to akt prawny biskupa diecezjalnego. Tworzy on na stałe wspólnotę wiernych z określonym terytorium i powierza ją proboszczowi. Według Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 roku (kan. 515) erygować, znosić i zmieniać parafie może wyłącznie biskup diecezjalny, a legalnie erygowana parafia z mocy samego prawa ma osobowość prawną.

Słowo „erekcja” pochodzi od łacińskiego erigere, czyli „wznosić, ustanawiać”. W dokumentach kościelnych oznacza po prostu założenie. Nie chodzi o budowę ani o uroczystość, tylko o dekret, który powołuje do istnienia nowy podmiot.

Erekcja parafii w Kodeksie Prawa Kanonicznego z 1983 roku

Kodeks Prawa Kanonicznego wszedł w życie 27 listopada 1983 roku. Erekcja z 1 stycznia 1984 roku przypadła więc nieco ponad miesiąc później, już pod rządami nowego prawa. Kanon 515 zawiera trzy paragrafy, które warto znać, zanim zacznie się czytać metryki parafii:

Parafia jest określoną wspólnotą wiernych, utworzoną na sposób stały w Kościele partykularnym. Jej pasterska troska, pod władzą biskupa diecezjalnego, jest powierzona proboszczowi jako jej własnemu pasterzowi (parafraza). Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 515 §1, 1983

• Kan. 515 §1: parafia to trwała wspólnota wiernych w Kościele partykularnym, prowadzona przez proboszcza.
• Kan. 515 §2: wyłącznie biskup diecezjalny eryguje, znosi i zmienia parafie, po wysłuchaniu rady kapłańskiej.
• Kan. 515 §3: legalnie erygowana parafia ma z mocy samego prawa osobowość prawną.
• Kan. 518: parafia z zasady ma charakter terytorialny i obejmuje wiernych z określonego obszaru.
• Kan. 519: proboszcz jest własnym pasterzem parafii i sprawuje troskę duszpasterską pod władzą biskupa.

Parafia jako wspólnota wiernych pod pieczą proboszcza

Parafię tworzą przede wszystkim ludzie, a dopiero potem budynek i granice. Kodeks opisuje ją jako wspólnotę wiernych, a nie jako obiekt. W Lubieni widać to bardzo dobrze. Wspólnota zbierała się na Mszach w domowej kaplicy cztery lata przed erekcją i niecałe siedem lat przed poświęceniem kościoła. Erekcja nadała jej formę prawną, ale wspólnota istniała już wcześniej.

Czy parafia ma osobowość prawną?

Tak. Według kan. 515 §3 KPK legalnie erygowana parafia ma osobowość prawną w prawie kanonicznym od chwili erekcji. W prawie polskim osobowość prawną parafii potwierdza ustawa z 17 maja 1989 roku o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej. Parafię reprezentuje proboszcz. Erekcja jest aktem prawnym, nie liturgicznym, więc nie wiąże się z żadnym osobnym obrzędem.

Z jakiej parafii wydzielono Lubienię?

Parafię Lubienia wydzielono z terenu parafii Krynki w gminie Brody, a nie z Krynek na Podlasiu. Związki obu miejscowości sięgają czasów sprzed rozbiorów. Według hasła o Lubieni w Wikipedii do 1788 roku wieś oddawała dziesięcinę kościołowi w Krynkach. W 1980 roku duszpasterstwo w Lubieni zaczął wikariusz z Krynek (opis parafii, Diecezja Radomska).

Historii samych Krynek tutaj nie powtarzam. Ma ona osobny tekst: parafia Krynki, z której wyrosła Lubienia.

Lubienia i Krynki: dziesięcina i związki sprzed 1788 roku

Związki Lubieni z kościołem w Krynkach są udokumentowane od czasów staropolskich aż do 1984 roku, czyli przez kilka stuleci. Hasło o Lubieni w Wikipedii podaje kilka punktów zaczepienia:

1. 1363: biskup Bodzanta nadaje ziemię nad rzeką Lubienią pod wieś na prawie średzkim.
2. 1440: biskup Zbigniew Oleśnicki wystawia przywilej na miasto „Lubyenya”. Miasta nigdy nie lokowano.
3. Do 1788: Lubienia jest wójtostwem w dobrach biskupów krakowskich, a dziesięcinę oddaje kościołowi w Krynkach.
4. 1816: rusza rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef”, a wieś staje się częścią górniczego zaplecza regionu.
5. 1980: wikariusz z Krynek, ks. Zbigniew Kowalczyk, urządza w Lubieni tymczasową kaplicę w domu.
6. 1984: erekcja nowej parafii z terenu parafii Krynki.

Dlaczego mieszkańcy Lubieni należeli wcześniej do Krynek?

Dostępne źródła nie podają tego wprost. Wiadomo tylko, że Lubienia przez stulecia była związana z kościołem w Krynkach: oddawała mu dziesięcinę i nie tworzyła odrębnej parafii. Dla mnie, jako kogoś, kto zna historię okręgu górniczego, to typowy obraz. Wsie rozrastały się przy kopalniach i drogach szybciej, niż powstawały nowe parafie. Te pojawiały się często dopiero w XX wieku.

Które miejscowości należą dziś do parafii Lubienia?

Według Wikipedii, która opiera się na Roczniku Diecezji Radomskiej, parafię tworzy dziś osiem miejscowości. Opis diecezji wymienia te same, ale bez Kuterów. Źródła nie mówią, które z nich przeszły z Krynek w 1984 roku, więc tego nie dopowiadam.

• Lubienia: miejscowość z kościołem przy ul. Iłżeckiej 41.
• Działki: wymienione w obu źródłach.
• Henryk: wymieniony w obu źródłach.
• Klepacze: wymienione w obu źródłach.
• Komorniki: wymienione w obu źródłach.
• Kutery: wymienione w Wikipedii, brak ich w opisie diecezji.
• Młynek i Przymiarki: wymienione w obu źródłach.

Kto erygował parafię w Lubieni?

Parafię w Lubieni erygował bp Edward Materski, co podaje opis parafii na stronie Diecezji Radomskiej. Ten sam biskup 9 września 1986 roku poświęcił nowy kościół. Jedna osoba stoi więc zarówno przy narodzinach wspólnoty, jak i przy oddaniu świątyni do kultu. Tekst dekretu erekcyjnego nie jest opublikowany w dostępnych źródłach.

Bp Edward Materski i kontekst diecezjalny lat 80.

W latach 80. na terenie dzisiejszej diecezji radomskiej powstało wiele nowych parafii i kościołów. Lubienia jest jednym z takich przykładów. Ze źródeł wynikają w jej przypadku cztery pewne fakty:

• Erekcja: 1 stycznia 1984 roku, dekret bp. Edwarda Materskiego (opis diecezji).
• Poświęcenie kościoła: 9 września 1986 roku, również bp Edward Materski (opis diecezji).
• Projekt kościoła: arch. Zofia Łotkowska z Radomia i P. Franczak (opis diecezji, Wikipedia).
• Bryła: jednonawowa, z czerwonego kamienia i cegły (opis diecezji).
• Treść dekretu: w dostępnych źródłach brak jego tekstu i sygnatury.

Czy parafia od początku należała do diecezji radomskiej?

Nie. Diecezja radomska powstała dopiero w 1992 roku, na mocy bulli Jana Pawła II Totus Tuus Poloniae populus z 25 marca 1992 roku, która przebudowała mapę diecezji w Polsce. W 1984 roku Lubienia należała więc do diecezji istniejącej przed tą reorganizacją. Jeśli potrzebujesz dokładnej nazwy diecezji i dekanatu z dnia erekcji, sięgnij do Rocznika Diecezji Radomskiej albo do archiwum kurii.

Parafię erygował dnia 1 stycznia 1984 roku bp Edward Materski z terenu parafii Krynki (parafraza opisu). Diecezja Radomska, opis parafii pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni, 2017

Jak wyglądało duszpasterstwo w Lubieni przed 1984 rokiem?

Duszpasterstwo w Lubieni zaczęło się w 1980 roku, cztery lata przed erekcją. Tymczasową kaplicę w domu urządził wtedy ks. Zbigniew Kowalczyk, wikariusz z parafii Krynki (opis parafii, Diecezja Radomska). W 1983 roku ks. Krzysztof Orzeł zaczął budowę kościoła. Parafia powstała zatem na fundamencie wspólnoty, która od kilku lat modliła się już na miejscu.

Kaplica domowa z 1980 roku i ks. Zbigniew Kowalczyk

Przed budową kościoła Msze odprawiano w tymczasowej kaplicy urządzonej w domu. Dla mieszkańców oznaczało to koniec dojazdów do Krynek na każdą niedzielną Eucharystię. Przy tej postaci łatwo o pomyłkę, dlatego wyjaśniam ją od razu:

• Ks. Zbigniew Kowalczyk (1980): wikariusz z Krynek, który urządził kaplicę w Lubieni (opis diecezji).
• Ks. Zbigniew Kowalczyk (jun.): proboszcz parafii w latach 2020-2022 (Wikipedia).
• Dopisek „jun.” w Wikipedii odróżnia te dwie osoby. Źródła nie wyjaśniają, czy łączy je pokrewieństwo.
• Adres i dokładne położenie kaplicy: źródła ich nie podają.

Początek budowy kościoła w 1983 roku

Budowa ruszyła w 1983 roku, około roku przed erekcją. Prowadził ją ks. Krzysztof Orzeł (Wikipedia). Działkę pod kościół podarowali małżonkowie Franciszek i Józefa Jańcowie (opis diecezji). Kościoły wznoszone w latach 80. często powstawały równolegle z organizowaniem nowej parafii. W Lubieni kolejność była wyraźna: najpierw kaplica, potem budowa, potem dekret, na końcu poświęcenie.

Oś czasu: od kaplicy do poświęcenia kościoła

Poniższa tabela zbiera daty ze źródeł w jednym miejscu. Dobrze widać w niej, że między pierwszą kaplicą a poświęconym kościołem minęło nieco ponad sześć lat.

Rok	Wydarzenie	Źródło
1363	Nadanie ziemi pod wieś przez bp. Bodzantę	Wikipedia, hasło Lubienia
do 1788	Dziesięcina dla kościoła w Krynkach	Wikipedia, hasło Lubienia
1980	Kaplica domowa, ks. Zbigniew Kowalczyk, wikariusz z Krynek	Diecezja Radomska
1983	Początek budowy kościoła, ks. Krzysztof Orzeł	Wikipedia
1.01.1984	Erekcja parafii, bp Edward Materski	Diecezja Radomska
9.09.1986	Poświęcenie kościoła, bp Edward Materski	Diecezja Radomska
2017	Koniec 33-letniego probostwa ks. Krzysztofa Orła	Wikipedia

Erekcja a poświęcenie kościoła: czym się różnią?

Erekcja tworzy parafię jako wspólnotę, a poświęcenie przeznacza budynek kościoła do kultu (KPK kan. 1217). W Lubieni te dwa akty dzielą ponad dwa i pół roku. Parafię erygowano 1 stycznia 1984 roku, a kościół poświęcił 9 września 1986 roku bp Edward Materski. Dostępne źródła nie mówią nic o konsekracji świątyni.

Cecha	Erekcja parafii	Poświęcenie kościoła
Czym jest	Akt prawny tworzący wspólnotę	Obrzęd przeznaczający budynek do kultu
Podstawa w KPK	kan. 515	kan. 1217
Kto dokonuje	Wyłącznie biskup diecezjalny	Biskup lub kapłan przez niego upoważniony
Przedmiot	Ludzie i terytorium	Budynek
Forma	Dekret na piśmie	Liturgia z modlitwą i pokropieniem
Data w Lubieni	1 stycznia 1984	9 września 1986

Nowy kościół po zakończeniu budowy należy możliwie szybko uroczyście dedykować albo przynajmniej pobłogosławić, z zachowaniem przepisów liturgicznych (parafraza). Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1217 §1, 1983

Czy parafia może istnieć bez kościoła?

Tak. Parafia jest wspólnotą wiernych, a nie budynkiem, więc może działać bez poświęconej świątyni. Lubienia funkcjonowała tak przez 2 lata i 8 miesięcy, od 1 stycznia 1984 do 9 września 1986 roku. W tym czasie wspólnota korzystała z kaplicy i z kościoła w budowie:

• Wspólnota istniała od erekcji w 1984 roku.
• Proboszcz ks. Krzysztof Orzeł prowadził ją od pierwszego dnia.
• Miejsce modlitwy zapewniała tymczasowa kaplica, urządzona w 1980 roku.
• Kościół budowano w latach 1983-1986.

Czy kościół w Lubieni jest konsekrowany?

Według dostępnych źródeł nie. Opis Diecezji Radomskiej podaje tylko poświęcenie z 9 września 1986 roku, a o konsekracji nie wspomina ani diecezja, ani Wikipedia. W polskim zwyczaju „poświęcenie” i „konsekracja” bywają używane zamiennie. W liturgii to jednak dwa różne obrzędy: konsekracja (dedykacja) jest pełniejsza, obejmuje m.in. namaszczenie ołtarza i ścian. Rocznica konsekracji ma też własne miejsce w kalendarzu liturgicznym kościoła.

Pierwsze lata parafii: budowa kościoła i proboszczowie

Pierwsze lata parafii w Lubieni wiążą się z jednym nazwiskiem. Ks. Krzysztof Orzeł był budowniczym kościoła i proboszczem przez 33 lata, od 1984 do 2017 roku (Wikipedia, na podstawie Roczników Diecezji Radomskiej). Po nim parafią kierowało jeszcze trzech proboszczów, a od 2022 roku prowadzi ją ks. Dariusz Zając.

Ks. Krzysztof Orzeł, pierwszy proboszcz 1984-2017

Ks. Krzysztof Orzeł zaczął budowę w 1983 roku, objął nową parafię w dniu erekcji i prowadził ją ponad trzy dekady. Ze źródeł z jego czasów pochodzą m.in. te wydarzenia:

• 1983-1986: budowa kościoła z czerwonego kamienia i cegły według projektu Zofii Łotkowskiej i P. Franczaka.
• 9 września 1986: poświęcenie kościoła przez bp. Edwarda Materskiego.
• Około 2001-2019: Harcerska Droga Krzyżowa. W kwietniu 2019 roku odbyła się jej XVIII edycja z udziałem 82 DH „Kubuś” i Kręgu Seniorów „Łysica - Żubry” (dawna strona parafii, 2019).
• Grudzień 2018: harcerze 82 DH „Kubuś” przekazali Betlejemskie Światło Pokoju władzom gminy Brody i mieszkańcom (dawna strona parafii, 2018).
• 2005: szkoła podstawowa w Lubieni otrzymuje imię Jana Pawła II (Wikipedia, hasło Lubienia).

Kto kierował parafią po 2017 roku?

Od 2017 roku parafią kierowało trzech kolejnych proboszczów: ks. Sławomir Rak w latach 2017-2020, ks. Zbigniew Kowalczyk (jun.) w latach 2020-2022 i ks. Dariusz Zając od 2022 roku. Pełne biogramy zebrałem w tekście proboszczowie parafii Lubienia. Z tego okresu pochodzi też wzmianka z dawnej strony parafii z grudnia 2021 roku o grupie, której poświęciłem osobny tekst: Koło Różańcowe w Lubieni.

Gdzie szukać dokumentów o erekcji parafii?

Dokumenty o erekcji parafii, w tym oryginalny dekret, przechowuje archiwum kurii diecezjalnej. Kodeks Prawa Kanonicznego (kan. 486) nakazuje kurii prowadzić archiwum dla akt dotyczących diecezji i parafii. Najłatwiej dostępnym źródłem drukowanym jest Rocznik Diecezji Radomskiej, na którym opiera się m.in. hasło o parafii w Wikipedii (wydania z 2007 i 2018 roku).

parafialubienia.pl to niezależny przewodnik, a nie archiwum ani strona parafii. Nie przechowujemy dokumentów i nie wydajemy odpisów.

Archiwum kurii i rocznik diecezjalny jako źródła

Historię parafii najlepiej odtwarzać z kilku warstw źródeł. Każda odpowiada na inne pytanie:

• Archiwum kurii (kan. 486 KPK): dekret erekcyjny, korespondencja i akta zmian granic parafii.
• Rocznik Diecezji Radomskiej (2007, 2018): data erekcji, lista miejscowości, proboszczowie.
• Księgi parafialne (kan. 535 KPK): chrzty, małżeństwa i zgony. Prowadzi je i przechowuje parafia.
• Opis parafii na stronie diecezji: krótka historia, w tym kaplica z 1980 roku i fundatorzy działki.
• Kronika parafialna: jeśli jest prowadzona, opisuje codzienność. O jej udostępnieniu decyduje proboszcz.

Jak przygotować prośbę o kwerendę lub odpis?

Prośbę przygotujesz w pięciu krokach. Zawsze kierujesz ją do instytucji, która przechowuje dokument, a nie do serwisów internetowych:

1. Sprawdź na stronie Diecezji Radomskiej dane kontaktowe kurii i jej archiwum.
2. Określ cel kwerendy, np. badania historyczne, praca szkolna albo jubileusz.
3. Podaj konkretne dane: parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni, data erekcji 1 stycznia 1984.
4. Zapytaj o zasady udostępniania i ewentualne terminy, bo każde archiwum ma własny regulamin.
5. W sprawach metrykalnych, np. aktu chrztu, zwróć się do kancelarii właściwej parafii, a nie do kurii.

Najczęściej zadawane pytania

Ile lat ma parafia w Lubieni?

Parafię erygowano 1 stycznia 1984 roku, więc w 2024 roku obchodziła 40-lecie, a w 2026 roku ma 42 lata. Sama wieś jest znacznie starsza: nadanie ziemi pod Lubienię pochodzi z 1363 roku. Kościół jest nieco młodszy od parafii, bo poświęcono go we wrześniu 1986 roku.

Do jakiej diecezji i dekanatu należy dziś parafia Lubienia?

Według opisu parafii na stronie Diecezji Radomskiej (stan sprawdzony w październiku 2026) Lubienia należy do diecezji radomskiej i dekanatu starachowickiego południowego. Granice dekanatów mogą się zmieniać, dlatego aktualne dane zawsze najlepiej sprawdzić na stronie diecezji.

Kiedy parafia w Lubieni obchodzi odpust?

Parafia ma dwa odpusty. Główny przypada 14 września, w święto Podwyższenia Krzyża Świętego, czyli patrona kościoła. Drugi przypada 21 maja, we wspomnienie św. Jana Nepomucena, i tego samego dnia parafia przeżywa adorację Najświętszego Sakramentu. Godziny nabożeństw podaje parafia w ogłoszeniach i w gablocie przy kościele.

Czy dekret erekcyjny parafii jest dostępny w internecie?

Nie. Treści dekretu z 1 stycznia 1984 roku nie opublikowano w żadnym dostępnym źródle internetowym, a opis diecezji podaje tylko datę i osobę biskupa. Oryginał przechowuje archiwum kurii, a dostęp do niego zależy od regulaminu tego archiwum.

Kto podarował działkę pod kościół w Lubieni?

Działkę pod kościół podarowali małżonkowie Franciszek i Józefa Jańcowie, jak podaje opis parafii na stronie Diecezji Radomskiej. Źródła nie podają daty przekazania ziemi ani bliższych informacji o fundatorach. Ich dar umożliwił rozpoczęcie budowy w 1983 roku.

Czy biskup może znieść albo zmienić granice parafii?

Tak. Według kan. 515 §2 KPK biskup diecezjalny może parafię erygować, znieść albo zmienić, w tym przesunąć jej granice. Przed taką decyzją musi wysłuchać rady kapłańskiej. Ta sama kompetencja, która pozwoliła utworzyć parafię w Lubieni, służy też późniejszym korektom mapy parafii.

Czy erekcja parafii jest uroczystością w kalendarzu parafii?

Nie jako obrzęd liturgiczny, bo erekcja to akt prawny w formie dekretu. Wiele wspólnot świętuje jednak okrągłe rocznice powstania, np. 25-lecie czy 40-lecie, Mszą dziękczynną. W liturgii obchodzi się natomiast rocznicę konsekracji kościoła, nie rocznicę erekcji parafii.

Źródła i literatura

1. Diecezja Radomska: Lubienia - parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego (tekst opisu z 23.07.2017, strona sprawdzona 27.10.2026).
2. Wikipedia: Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni (na podstawie Roczników Diecezji Radomskiej 2007 i 2018, dostęp 27.10.2026).
3. Wikipedia: Lubienia (województwo świętokrzyskie) (dostęp 27.10.2026).
4. Wikipedia: Antoni Julian Nowowiejski (dostęp 27.10.2026).
5. Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983, kan. 486, 515, 518, 519, 535, 1217; przekład polski, Pallottinum.
6. Rocznik Diecezji Radomskiej 2018, Radom: Kuria Diecezjalna Radomska.
7. Jan Paweł II, bulla Totus Tuus Poloniae populus, 25 marca 1992 roku.
8. Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej.
9. Zdjęcie wyróżniające: Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.