Budowa kościoła w Lubieni 1983-1986 - jak powstała świątynia z czerwonego kamienia

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 5.11.2026

Spis treści

Budowa kościoła w Lubieni w skrócie

Budowa kościoła w Lubieni trwała od 1983 do 1986 roku. Prace rozpoczął ks. Krzysztof Orzeł na działce podarowanej przez Franciszka i Józefę Jańców. Projekt przygotowali arch. Zofia Łotkowska z Radomia i P. Franczak. Jednonawową świątynię z czerwonego kamienia i cegły poświęcił 9 września 1986 roku bp Edward Materski. Podaję to za opisem parafii na stronie Diecezji Radomskiej.

Lubienia ma ponad 660 lat. W 1363 roku bp Bodzanta nadał ziemię nad rzeką Lubienią pod lokację wsi. Kościół i parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni mają za sobą nieco ponad czterdzieści lat. Ten kontrast zajmuje mnie, odkąd czytam o Staropolskim Okręgu Przemysłowym. Rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef” ruszyła tu w 1816 roku, a własny kościół wieś dostała dopiero 170 lat później. Poniżej zebrałem to, co o budowie mówią źródła, i oddzieliłem to od rzeczy, których nie wiadomo.

• Rok rozpoczęcia budowy to 1983. Podaje go Wikipedia, opierając się na Roczniku Diecezji Radomskiej.
• Budowniczym był ks. Krzysztof Orzeł, proboszcz w latach 1984-2017.
• Kościół projektowali arch. Zofia Łotkowska z Radomia i współprojektant znany z inicjału jako P. Franczak.
• Erekcja parafii przypadła na 1 stycznia 1984 roku, w trakcie budowy. Parafię wydzielono z terenu parafii Krynki.
• Kościół poświęcono 9 września 1986 roku. Obrzędu dokonał bp Edward Materski.

Jak zaczęła się budowa kościoła w Lubieni?

Budowa kościoła w Lubieni zaczęła się od tymczasowej kaplicy. W 1980 roku ks. Zbigniew Kowalczyk, wikariusz z parafii Krynki, urządził ją w domu i od tego momentu duszpasterstwo prowadzono na miejscu. Według Diecezji Radomskiej i Wikipedii w 1983 roku ks. Krzysztof Orzeł rozpoczął budowę murowanej świątyni na podarowanej działce.

Parafraza: jeśli domu nie buduje Pan, budowniczowie trudzą się na próżno. Ps 127,1, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum 2002

Do historii każdej młodej parafii pasuje ten werset z Psalmu 127. Opowiada o wspólnocie, która najpierw się modli, a dopiero potem stawia mury.

Od kaplicy w domu do decyzji o budowie

Przez stulecia mieszkańcy Lubieni należeli do parafii w Krynkach. Według Wikipedii jeszcze do 1788 roku dziesięcinę z wójtostwa oddawano kościołowi w Krynkach. Przełom nastąpił w 1980 roku. Szczegóły tego okresu opisałem w tekście o tym, jak wyglądała kaplica w domu z 1980 roku.

Uwaga na jedną rzecz: w tej historii pojawiają się dwaj księża o tym samym nazwisku. Kaplicę z 1980 roku urządził ks. Zbigniew Kowalczyk, wikariusz z Krynek. Ks. Zbigniew Kowalczyk (jun.) był proboszczem Lubieni znacznie później, w latach 2020-2022.

Działka od Franciszka i Józefy Jańców

Działka pod kościół była darem małżonków Franciszka i Józefy Jańców. Tak podaje opis parafii na stronie Diecezji Radomskiej. Innych informacji o darczyńcach źródło nie zawiera, więc ich biografii tu nie rozwijam. Sam fakt wiele mówi: ziemię pod pierwszy w dziejach wsi kościół dali mieszkańcy, a nie instytucja.

Kiedy rozpoczęto budowę kościoła w Lubieni?

Budowę kościoła w Lubieni rozpoczęto w 1983 roku. Zgodnie podają to hasła Wikipedii o wsi i o parafii, a Diecezja Radomska określa czas budowy na lata 1983-1986. Dokładnej daty wmurowania kamienia węgielnego źródła nie podają. Daty pierwszego wbicia łopaty też nie.

• W 1980 roku zaczęło się duszpasterstwo na miejscu, w domowej kaplicy (Diecezja Radomska).
• Działkę podarowali Franciszek i Józefa Jańcowie (Diecezja Radomska).
• W 1983 roku ks. Krzysztof Orzeł rozpoczął budowę (Wikipedia).
• Przed powstaniem parafii wierni z Lubieni należeli do parafii w Krynkach (Wikipedia, Diecezja Radomska).

Kto zaprojektował i kto budował kościół?

Kościół w Lubieni zaprojektowali arch. Zofia Łotkowska z Radomia i P. Franczak, a budowę prowadził ks. Krzysztof Orzeł. Ks. Orzeł zaczął ją w 1983 roku, jeszcze przed erekcją parafii, i był jej proboszczem przez 33 lata, od 1984 do 2017 roku. Wszystkie trzy nazwiska podają opis Diecezji Radomskiej i Wikipedia.

Arch. Zofia Łotkowska i P. Franczak

Projektantką kościoła była arch. Zofia Łotkowska, którą diecezja przedstawia jako architektkę z Radomia. Współprojektant występuje w źródłach wyłącznie jako P. Franczak. Pełnego imienia nie udało mi się ustalić w żadnym dostępnym opracowaniu. Nie rozwijam więc inicjału i nie łączę go z żadną konkretną osobą.

Ks. Krzysztof Orzeł, budowniczy i pierwszy proboszcz

Ks. kan. Krzysztof Orzeł był budowniczym kościoła i pierwszym proboszczem parafii w Lubieni. Kierował nią w latach 1984-2017. Wikipedia, opierając się na Rocznikach Diecezji Radomskiej z 2007 i 2018 roku, nazywa go wprost budowniczym. Jego posługa w Lubieni zaczęła się więc od placu budowy, a dopiero potem przyszła parafia.

Czego źródła nie mówią o wykonawcach?

Źródła nie mówią nic o wykonawcach, ekipach budowlanych, kosztach ani sposobie finansowania budowy. Nie szacuję tych danych i nie dopowiadam ich z ogólnej wiedzy o epoce. Wiadomo tylko tyle:

• Autorstwo projektu jest znane: arch. Zofia Łotkowska i P. Franczak.
• Kierownictwo duszpasterskie budowy jest znane: ks. Krzysztof Orzeł.
• Pochodzenie działki jest znane: dar Franciszka i Józefy Jańców.
• Nie są znane nazwy firm, liczba robotników ani udział mieszkańców w pracach.
• Nie są znane koszty budowy, źródła pieniędzy ani ewentualne przeszkody ze strony ówczesnych władz.

Budowa kościoła 1983-1986: oś czasu

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni powstał w latach 1983-1986, czyli w ciągu mniej więcej trzech lat. Parafię erygowano 1 stycznia 1984 roku, w trakcie budowy. Kościół poświęcił 9 września 1986 roku bp Edward Materski. W tabeli zestawiłem wyłącznie daty, które mają źródło. Etapów pośrednich nie dopisuję, bo nikt ich nie udokumentował.

Data	Wydarzenie	Źródło
1980	Początek duszpasterstwa na miejscu, kaplica w domu urządzona przez ks. Zbigniewa Kowalczyka, wikariusza z Krynek	Diecezja Radomska
1983	Ks. Krzysztof Orzeł rozpoczyna budowę kościoła	Wikipedia (Lubienia; parafia)
1 stycznia 1984	Erekcja parafii przez bp. Edwarda Materskiego, z terenu parafii Krynki	Diecezja Radomska, Wikipedia
9 września 1986	Poświęcenie kościoła przez bp. Edwarda Materskiego	Diecezja Radomska

Dane sprawdziłem w październiku 2026 roku na stronie Diecezji Radomskiej. Sam tekst opisu parafii pochodzi z 2017 roku.

Ile trwała budowa kościoła w Lubieni?

Budowa kościoła w Lubieni trwała około trzech lat, od 1983 roku do poświęcenia 9 września 1986 roku. Diecezja Radomska podaje zakres 1983-1986. Dokładnego miesiąca rozpoczęcia nie znamy, dlatego trudno policzyć czas budowy co do miesiąca.

Co było najpierw: parafia czy kościół?

Najpierw był kościół, a ściślej jego budowa. Prace ruszyły w 1983 roku, a parafię erygowano 1 stycznia 1984 roku. Jeszcze wcześniej, w 1980 roku, istniała domowa kaplica. Kolejność wyglądała więc tak:

1. W 1980 roku rozpoczęło się duszpasterstwo w kaplicy domowej, jeszcze w ramach parafii Krynki.
2. W 1983 roku ks. Krzysztof Orzeł rozpoczął budowę kościoła.
3. 1 stycznia 1984 roku bp Edward Materski erygował parafię.
4. 9 września 1986 roku ten sam biskup poświęcił gotowy kościół.

Z czego zbudowano świątynię?

Kościół w Lubieni zbudowano z czerwonego kamienia i cegły. Jest to budowla jednonawowa. Tyle podaje opis parafii na stronie Diecezji Radomskiej i jest to jedyny udokumentowany opis materiału i bryły. Rodzaju kamienia ani miejsca, skąd go przywieziono, źródła nie wymieniają.

Czerwony kamień i cegła

Czerwony kamień w kraju dawnych kopalń rudy żelaza od razu kojarzy się z ziemią tego regionu. Rdzawy kolor znam z każdej wędrówki wokół dawnego Zębca. Muszę jednak oddzielić skojarzenie od faktu. Nie wiadomo, czy kamień pochodzi z okolicy, i nie twierdzę tego. Pewne jest tylko połączenie dwóch materiałów: kamienia i cegły.

Czym jest kościół jednonawowy?

Kościół jednonawowy to świątynia, której wnętrze stanowi jedna przestrzeń dla wiernych, bez naw bocznych oddzielonych filarami. Taki układ daje dobry widok na prezbiterium i ołtarz z każdego miejsca. W architekturze sakralnej to jeden z najprostszych typów:

• Kościół jednonawowy ma jedną nawę główną prowadzącą do prezbiterium.
• Kościół trójnawowy ma nawę główną i dwie boczne, zwykle rozdzielone filarami lub kolumnami.
• Kościół halowy ma nawy o zbliżonej wysokości pod wspólnym dachem.
• Kościół w Lubieni Diecezja Radomska opisuje jako jednonawowy.

O wyposażeniu wnętrza, witrażach, organach i dzwonach dostępne źródła nie piszą. Dlatego ich tu nie opisuję.

Jak budowano kościoły w Polsce w latach 80.?

W latach 80. nowe kościoły w Polsce często budowano siłami samych parafii. Zaczynano od kaplicy tymczasowej, a mury stawiano przez kilka lat. Publikacja „Architektura VII dnia” Izabeli Cichońskiej, Karoliny Popery i Kuby Snopka (2016) opisuje tysiące świątyń wzniesionych w latach 1945-1989. To jest tło epoki. Nie przenoszę go automatycznie na sytuację w Lubieni.

Architektura VII dnia: kontekst epoki

„Architektura VII dnia” to opracowanie wydane przez Fundację Bęc Zmiana w 2016 roku. Opisuje budownictwo sakralne w Polsce Ludowej, czyli kościoły powstające poza państwowym planem budowlanym. Autorzy pokazują, jak bardzo te budowy zależały od zaangażowania lokalnych wspólnot. O Lubieni książka nie pisze. Przywołuję ją wyłącznie jako ramę dla zjawiska, w które wpisuje się kościół z 1986 roku.

Dlaczego w latach 80. powstało tak wiele kościołów?

W latach 80. powstało wiele kościołów, bo w Polsce przybywało osiedli i wsi bez własnej świątyni, a wierni chcieli mieć kościół na miejscu. Katechizm Kościoła Katolickiego wiąże wznoszenie budowli sakralnych z możliwością korzystania z wolności religijnej:

Parafraza: gdy wolność religijna nie jest ograniczana, chrześcijanie wznoszą budowle przeznaczone do kultu Bożego. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1180, Pallottinum

Co z tego tła pasuje do Lubieni?

Do Lubieni pasuje przede wszystkim schemat „najpierw kaplica, potem kościół”. Opis diecezji potwierdza go wprost. Pozostałe cechy epoki pozostają ogólną wiedzą o budowach tamtych lat i nie mają lokalnego potwierdzenia:

• Kaplicę tymczasową przed budową kościoła Lubienia miała, co potwierdza Diecezja Radomska.
• Budowę zaczęto przed erekcją parafii, co potwierdzają daty 1983 i 1984.
• Działka pochodziła od prywatnych darczyńców, co potwierdza Diecezja Radomska.
• Udział parafian w pracach budowlanych był w PRL częsty, ale dla Lubieni źródła o nim milczą.
• Kłopoty z pozwoleniami i materiałami opisuje się dla wielu budów, ale lokalne źródła nic o nich nie mówią.

Kto poświęcił kościół w Lubieni i kiedy?

Kościół w Lubieni poświęcił bp Edward Materski 9 września 1986 roku. Podaje to opis parafii na stronie Diecezji Radomskiej. Kodeks Prawa Kanonicznego (kan. 1217) wymaga, by nowy kościół poświęcić lub przynajmniej pobłogosławić. Dostępne źródła nie wspominają o późniejszej konsekracji tej świątyni. Ten sam biskup dwa i pół roku wcześniej erygował parafię.

Okoliczności tego dnia opisałem osobno w tekście o tym, jak wyglądało poświęcenie kościoła przez bp. Edwarda Materskiego.

Czym jest poświęcenie nowego kościoła?

Poświęcenie nowego kościoła to obrzęd liturgiczny, który przeznacza budynek na stałe do sprawowania kultu Bożego. Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 roku definiuje kościół w kan. 1214 i reguluje jego poświęcenie w kan. 1217:

Parafraza: po ukończeniu budowy nowy kościół należy jak najszybciej poświęcić lub przynajmniej pobłogosławić, zachowując przepisy liturgii. Kościoły katedralne i parafialne powinny otrzymać poświęcenie uroczystym obrzędem. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1217 § 1-2, przekład polski Pallottinum, 1983

Kan. 1214 mówi z kolei, że kościół to święty budynek przeznaczony do kultu Bożego, do którego wierni mają prawo przychodzić, zwłaszcza na kult publiczny.

Czym różni się poświęcenie od konsekracji?

Konsekracja, czyli dedykacja, to najbardziej uroczysta forma poświęcenia kościoła. Błogosławieństwo jest formą prostszą. W polszczyźnie słowo „poświęcenie” obejmuje bywa oba znaczenia i to rodzi nieporozumienia. Różnice wyglądają tak:

• Dedykacja (konsekracja) obejmuje namaszczenie ołtarza i ścian krzyżmem, okadzenie i zapalenie świateł, zgodnie z obrzędami poświęcenia kościoła i ołtarza.
• Błogosławieństwo to prostszy obrzęd, który kan. 1217 dopuszcza jako minimum.
• Szafarzem dedykacji jest zwykle biskup diecezjalny (kan. 1206).
• W przypadku Lubieni źródła mówią o poświęceniu z 9 września 1986 roku i nie wspominają o konsekracji.

Jak data poświęcenia ma się do odpustu 14 września?

Poświęcenie z 9 września 1986 roku wypadło pięć dni przed świętem Podwyższenia Krzyża Świętego, obchodzonym 14 września jako odpust parafialny. Źródła nie wyjaśniają, dlaczego wybrano akurat tę datę. Odnotowuję tylko bliskość obu dni i nie dopowiadam intencji organizatorów.

Czego jeszcze nie wiemy o budowie?

O budowie kościoła w Lubieni nie wiemy wielu rzeczy: jak wyglądało wnętrze w 1986 roku, skąd są witraże, organy i dzwony, ile kosztowały prace i kim był w pełni P. Franczak. Według stanu z października 2026 roku Wikimedia Commons nie ma też żadnych wolnych zdjęć kościoła, ani z czasu budowy, ani obecnych.

• Brakuje informacji o wyposażeniu wnętrza, ołtarzu i relikwiach.
• Brakuje informacji o witrażach, organach i dzwonach.
• Brakuje pełnego imienia współprojektanta, znanego z inicjału jako P. Franczak.
• Brakuje daty wmurowania kamienia węgielnego i daty budowy plebanii.
• Brakuje informacji o wpisie kościoła do rejestru zabytków. To budowla współczesna.
• Brakuje danych o tym, czy w Lubieni upamiętniono bł. abp. Antoniego Juliana Nowowiejskiego, urodzonego tu w 1858 roku.

Czy zachowały się zdjęcia z budowy kościoła?

Nie wiadomo. W publicznych zbiorach na wolnej licencji takich zdjęć nie ma. Jeżeli przetrwały, to najpewniej w domowych albumach mieszkańców albo w archiwum parafii. Kronika parafialna, jeśli była prowadzona od początku, to naturalne miejsce na zapiski z lat 1983-1986. Jej zawartości nie znam.

Jak podzielić się wspomnieniami z budowy?

Wspomnieniami z budowy można podzielić się z redakcją parafialubienia.pl. To niezależny serwis, który nie działa w imieniu parafii. Takie wspomnienia często krążą w lokalnych wspólnotach, na przykład wśród członków grupy, którą opisałem w tekście Koło Różańcowe w Lubieni. Jeśli chcesz coś przekazać, oto jak to zrobić:

1. Opisz, co pamiętasz, i podaj możliwie dokładny rok, na przykład „wiosna 1984”.
2. Zeskanuj zdjęcie w dobrej rozdzielczości, a oryginał zachowaj u siebie.
3. Napisz, kto zrobił zdjęcie, bo prawa autorskie należą do autora albo jego spadkobierców.
4. Zaznacz wyraźnie, czy zgadzasz się na publikację i czy chcesz być podpisany imieniem i nazwiskiem.
5. Jeśli na zdjęciu są rozpoznawalne osoby, zapytaj je lub ich rodziny o zgodę.

Każdą informację porównuję z dostępnymi źródłami. Opublikuję ją z opisem, skąd pochodzi.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie wezwanie ma kościół zbudowany w Lubieni?

Kościół nosi wezwanie Podwyższenia Krzyża Świętego. Odpust patronalny przypada 14 września. Drugi odpust, św. Jana Nepomucena, obchodzi się 21 maja i wtedy też przypada dzień adoracji Najświętszego Sakramentu (Diecezja Radomska).

Gdzie stoi kościół w Lubieni?

Kościół stoi przy ul. Iłżeckiej 41 w Lubieni (kod 27-230 Brody), w gminie Brody, w powiecie starachowickim, w województwie świętokrzyskim. Należy do diecezji radomskiej i dekanatu starachowickiego południowego.

Kto był proboszczem po ks. Krzysztofie Orle?

Ks. Krzysztof Orzeł był proboszczem w latach 1984-2017. Po nim parafię prowadzili ks. Sławomir Rak (2017-2020) i ks. Zbigniew Kowalczyk (jun.) (2020-2022). Od 2022 roku proboszczem jest ks. Dariusz Zając, co potwierdzają Diecezja Radomska i Wikipedia.

Czy kościół w Lubieni to ta sama parafia co Przemienienia Pańskiego w Lubaniu?

Nie. Parafia Przemienienia Pańskiego w Lubaniu to inna wspólnota, w innej diecezji i innym regionie Polski. Kościół w Lubieni w gminie Brody nosi wezwanie Podwyższenia Krzyża Świętego. Nie należy go też mylić z podkarpacką Lubenią.

Czy plebanię zbudowano razem z kościołem?

Źródła nie podają daty budowy plebanii, więc tego nie wiadomo. Według dawnej strony parafii z maja 2020 roku plebania dostała wtedy nową elewację. Więcej o budynku piszę w tekście plebania w Lubieni.

Czy kościół w Lubieni jest zabytkiem?

Nie ma informacji o wpisie kościoła do rejestru zabytków. To budowla współczesna, poświęcona w 1986 roku. Wartość historyczną ma przede wszystkim dzieje wsi, sięgające 1363 roku, oraz postać bł. abp. Antoniego Juliana Nowowiejskiego, który urodził się w Lubieni 11 lutego 1858 roku.

Do jakiej parafii należała Lubienia przed 1984 rokiem?

Przed 1984 rokiem Lubienia należała do parafii w Krynkach. Z jej terenu 1 stycznia 1984 roku wydzielono nową parafię. Związek z Krynkami sięga średniowiecza, bo według Wikipedii do 1788 roku dziesięcinę z Lubieni oddawano kościołowi krynkowskiemu.

Źródła i literatura

1. Diecezja Radomska: Lubienia - parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego (opis z 2017 r., dostęp: październik 2026).
2. Wikipedia: Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni (na podstawie Rocznika Diecezji Radomskiej 2007 i 2018, dostęp: październik 2026).
3. Wikipedia: Lubienia (województwo świętokrzyskie) (dostęp: październik 2026).
4. Wikipedia: Antoni Julian Nowowiejski (dostęp: październik 2026).
5. Rocznik Diecezji Radomskiej 2018, Radom 2018.
6. Izabela Cichońska, Karolina Popera, Kuba Snopek, Architektura VII dnia, Fundacja Bęc Zmiana, Warszawa 2016.
7. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1206, 1214, 1217, przekład polski, Pallottinum, Poznań (KPK 1983).
8. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1180, Pallottinum, Poznań.
9. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu (Biblia Tysiąclecia), wyd. V, Pallottinum, Poznań 2002, Ps 127,1.
10. Zdjęcie wyróżniające: Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.