Spis treści
Duszpasterstwo w Lubieni zaczęło się w 1980 roku od tymczasowej kaplicy w domu, którą urządził ks. Zbigniew Kowalczyk, wikariusz z parafii Krynki. W 1983 roku ruszyła budowa kościoła. 1 stycznia 1984 roku bp Edward Materski erygował parafię, a 9 września 1986 roku poświęcił świątynię. Podaje to opis parafii na stronie Diecezji Radomskiej (tekst z 2017 roku, sprawdzony w październiku 2026).
Historia Lubieni sięga 1363 roku, ale własną parafię wieś ma dopiero od 1984 roku. Przez ponad sześćset lat mieszkańcy chodzili do kościoła gdzie indziej. Zajmuję się historią Staropolskiego Okręgu Przemysłowego i ten układ znam z wielu osad górniczych: najpierw wieś i kopalnia, a dużo później własny kościół. Poniżej zebrałem to, co o samych początkach mówią źródła, oraz to, czego nie mówią.
Do jakiej parafii należała Lubienia przed 1980 rokiem?
Przez wieki Lubienia należała do parafii Krynki. Według hasła o wsi w Wikipedii do 1788 roku dziesięcina z Lubieni szła dla kościoła w Krynkach. Opis Diecezji Radomskiej podaje, że parafię w Lubieni erygowano 1 stycznia 1984 roku właśnie z terenu parafii Krynki. Chodzi o Krynki w gminie Brody, a nie o Krynki na Podlasiu.
Krynki i Lubienia: dziesięcina i dobra biskupów krakowskich
Związek z Krynkami jest dużo starszy niż kaplica z 1980 roku. Wieś powstała na ziemi biskupiej i długo do biskupów należała. Najważniejsze daty z hasła o Lubieni w Wikipedii wyglądają tak:
- 1363 - bp Bodzanta nadaje ziemię nad rzeką Lubienią pod lokację wsi na prawie średzkim.
- 1440 - bp Zbigniew Oleśnicki wystawia przywilej na miasto „Lubyenya”, ale miasto nigdy nie powstało.
- do 1788 - Lubienia jest wójtostwem w dobrach biskupów krakowskich, a dziesięcina trafia do kościoła w Krynkach.
- 1816 - rusza rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef”, która na półtora wieku zwiąże wieś z przemysłem.
- 11 lutego 1858 - w Lubieni rodzi się Antoni Julian Nowowiejski, późniejszy biskup płocki i błogosławiony męczennik.
- 1965 - kopalnia działa jako ZGH „Zębiec”.
Ta lista dobrze pokazuje proporcje. Wieś miała kopalnię, szkołę i własnego błogosławionego, zanim doczekała się własnego ołtarza.
Jakie miejscowości obejmuje dziś parafia?
Hasło Wikipedii, oparte na Roczniku Diecezji Radomskiej, wymienia osiem miejscowości. Opis diecezji podaje te same bez Kuterów (dane sprawdzone w październiku 2026). Obecny zasięg parafii najpewniej potwierdzi jej kancelaria.
- Działki
- Henryk
- Klepacze
- Komorniki
- Kutery (tylko w zestawieniu Wikipedii)
- Lubienia
- Młynek
- Przymiarki
Wszystkie leżą w gminie Brody w powiecie starachowickim. Źródła nie podają, mieszkańcy których z nich chodzili do kaplicy w 1980 roku, więc tego nie dopowiadam.
Kaplica w domu w 1980 roku: co podają źródła
Kaplica w domu w Lubieni to tymczasowe miejsce modlitwy, które w 1980 roku urządził ks. Zbigniew Kowalczyk, wikariusz z parafii Krynki. Jedynym źródłem tej informacji jest opis parafii na stronie Diecezji Radomskiej, napisany w 2017 roku. Opis uznaje kaplicę za początek duszpasterstwa na miejscu, jeszcze przed budową kościoła i erekcją parafii.
Parafraza: duszpasterstwo w Lubieni rozpoczęło się w 1980 roku, gdy ks. Zbigniew Kowalczyk, wikariusz z Krynek, urządził w domu tymczasową kaplicę. Diecezja Radomska, opis parafii Lubienia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, tekst z 2017 roku, sprawdzony w październiku 2026
Kto urządził pierwszą kaplicę w Lubieni?
Pierwszą kaplicę urządził ks. Zbigniew Kowalczyk, w 1980 roku wikariusz parafii Krynki. Wikariusz to ksiądz, który pomaga proboszczowi. Oznacza to, że duszpasterstwo w Lubieni prowadzono wtedy z Krynek, a nie z osobnej parafii. To jedno zdanie z opisu diecezji mówi kilka rzeczy:
- Inicjatywa wyszła od księdza z parafii macierzystej, czyli z Krynek.
- Kaplica była rozwiązaniem tymczasowym, a nie docelowym miejscem kultu.
- Mieściła się w domu, a nie w osobnym budynku sakralnym.
- Diecezja uznaje rok 1980 za początek duszpasterstwa na miejscu w Lubieni.
- Od tego momentu do erekcji parafii minęły niecałe cztery lata.
Dwóch księży Zbigniewów Kowalczyków: jak ich nie pomylić?
Wikariusza z 1980 roku nie należy utożsamiać z ks. Zbigniewem Kowalczykiem (jun.), proboszczem Lubieni w latach 2020-2022. Wikipedia oznacza proboszcza dopiskiem „jun.”, a źródła nic nie mówią o pokrewieństwie obu księży. Najprościej patrzeć na daty: wikariusz z Krynek pojawia się w 1980 roku, a proboszcz w Lubieni dopiero cztery dekady później.
Czego źródła nie podają o pierwszej kaplicy?
Źródła nie podają, do kogo należał dom, jak długo działała kaplica ani jak była wyposażona. Kaplice w prywatnych domach były w Polsce częstym etapem przed budową kościoła. Bez dokumentu nie przypisuję jednak Lubieni żadnych szczegółów. Brakuje informacji o tym:
- w czyim domu była kaplica i w której części wsi;
- jak długo odprawiano w niej nabożeństwa i czy działała aż do poświęcenia kościoła w 1986 roku;
- jak była wyposażona: ołtarz, krzyż, obrazy, sprzęty liturgiczne;
- ilu wiernych się w niej gromadziło;
- jaki miała status w prawie kanonicznym.
Czym kaplica różni się od kościoła?
Dla Kodeksu Prawa Kanonicznego z 1983 roku kaplica i kościół to dwie różne kategorie miejsc świętych. Kościół to budynek przeznaczony do kultu Bożego, do którego wierni mają prawo przychodzić (kan. 1214). Oratorium służy określonej wspólnocie (kan. 1223), a kaplica prywatna jednej lub kilku osobom (kan. 1226). Różni je to, kto ma do nich dostęp i czyja zgoda jest potrzebna.
Kościół, oratorium i kaplica prywatna w Kodeksie Prawa Kanonicznego
Kodeks rozróżnia trzy rodzaje miejsc kultu. Tabela pokazuje, kto z nich korzysta i czyja zgoda jest potrzebna.
| Miejsce | Podstawa w KPK | Dla kogo | Czyja zgoda |
|---|---|---|---|
| Kościół | kan. 1214 | Wszyscy wierni mają prawo wstępu, zwłaszcza na kult publiczny | Na budowę potrzebna jest pisemna zgoda biskupa diecezjalnego (kan. 1215) |
| Oratorium | kan. 1223 | Określona wspólnota lub grupa wiernych; inni za zgodą przełożonego | Zezwolenie ordynariusza |
| Kaplica prywatna | kan. 1226 | Jedna lub kilka osób | Zezwolenie ordynariusza miejsca |
Źródła nie mówią, do której z tych kategorii należała kaplica w Lubieni z 1980 roku. W opisie diecezji słowo „kaplica” ma znaczenie potoczne i nie przesądza o jej statusie prawnym.
Czy w kaplicy prywatnej można odprawiać Mszę?
Tak, ale tylko za zezwoleniem ordynariusza miejsca. Kanon 1228 wymaga takiej zgody na Mszę Świętą i inne celebracje w kaplicach prywatnych. W kościele parafialnym osobne zezwolenie nie jest potrzebne, bo budynek od początku służy całej wspólnocie.
Zgoda ordynariusza i błogosławieństwo miejsca
Oratoria i kaplice prywatne powinny zostać pobłogosławione według obrzędu z ksiąg liturgicznych (kan. 1229). Według prawa kościelnego droga od pokoju w domu do miejsca kultu wygląda ogólnie tak:
- Wybór pomieszczenia, które będzie służyć tylko do kultu.
- Zezwolenie ordynariusza na urządzenie oratorium lub kaplicy (kan. 1223, 1226).
- W przypadku oratorium ordynariusz lub jego delegat osobiście ogląda miejsce, zanim udzieli zgody (kan. 1224).
- Pobłogosławienie miejsca (kan. 1229).
- W kaplicy prywatnej osobne zezwolenie na Mszę Świętą (kan. 1228).
Ten schemat pokazuje, ile formalności może kryć się za jednym słowem „kaplica”. Jak to przebiegało w Lubieni, dokumenty dostępne w sieci nie mówią.
Od kaplicy do parafii: lata 1980-1986
Droga od kaplicy do parafii zajęła w Lubieni około sześciu lat. Według opisu Diecezji Radomskiej i hasła Wikipedii o parafii w 1980 roku zaczęło się duszpasterstwo w domu, a w 1983 roku budowa kościoła. 1 stycznia 1984 roku erygowano parafię, a 9 września 1986 roku bp Edward Materski poświęcił świątynię.
| Data | Wydarzenie | Źródło |
|---|---|---|
| 1980 | Tymczasowa kaplica w domu, ks. Zbigniew Kowalczyk, wikariusz z Krynek | Diecezja Radomska |
| 1983 | Początek budowy kościoła, ks. Krzysztof Orzeł | Wikipedia (Lubienia; parafia) |
| 1 stycznia 1984 | Erekcja parafii z terenu parafii Krynki, bp Edward Materski | Diecezja Radomska |
| 9 września 1986 | Poświęcenie kościoła, bp Edward Materski | Diecezja Radomska |
1983: początek budowy kościoła
W 1983 roku budowę rozpoczął ks. Krzysztof Orzeł, budowniczy kościoła. Szczegóły tego etapu opisuję w tekście o tym, jak przebiegała budowa kościoła w Lubieni 1983-1986. Najważniejsze fakty z opisu diecezji i Wikipedii:
- Kościół zaprojektowali arch. Zofia Łotkowska z Radomia i P. Franczak.
- Działkę pod kościół podarowali Franciszek i Józefa Jańcowie.
- Kościół ma jedną nawę i zbudowano go z czerwonego kamienia i cegły.
- Budowa trwała od 1983 do 1986 roku.
1 stycznia 1984: erekcja parafii z terenu parafii Krynki
1 stycznia 1984 roku bp Edward Materski erygował parafię, wydzielając ją z parafii Krynki. Pierwszym proboszczem został ks. Krzysztof Orzeł i kierował parafią do 2017 roku. Według Wikipedii, opartej na roczniku diecezji, kolejnymi proboszczami byli ks. Sławomir Rak (2017-2020), ks. Zbigniew Kowalczyk jun. (2020-2022) i ks. Dariusz Zając (od 2022 roku).
9 września 1986: poświęcenie kościoła
Kościół poświęcił 9 września 1986 roku bp Edward Materski. Źródła nie podają daty konsekracji. Poświęcenie odbyło się kilka dni przed 14 września, czyli świętem Podwyższenia Krzyża Świętego, w które dziś przypada główny odpust parafii. Więcej o tej uroczystości piszę w tekście poświęcenie kościoła 9 września 1986.
Ile lat minęło od kaplicy do poświęcenia kościoła?
Około sześciu lat: od 1980 roku, gdy urządzono kaplicę w domu, do 9 września 1986 roku. Dokładnej liczby miesięcy nie da się podać, bo opis diecezji nie podaje dnia ani miesiąca otwarcia kaplicy.
Jak powstaje nowa parafia w Kościele katolickim?
Nowa parafia powstaje na mocy dekretu biskupa diecezjalnego. Według kan. 515 §2 Kodeksu Prawa Kanonicznego tylko on może erygować, znosić i zmieniać parafie, po wysłuchaniu rady kapłańskiej. Kan. 515 §1 i Katechizm Kościoła Katolickiego (pkt 2179) określają parafię jako stałą wspólnotę wiernych powierzoną proboszczowi, który jest jej pasterzem.
Parafraza: parafia to określona wspólnota wiernych, ustanowiona na stałe w Kościele partykularnym. Opiekę duszpasterską nad nią, pod władzą biskupa diecezjalnego, sprawuje proboszcz jako jej własny pasterz. Katechizm Kościoła Katolickiego, pkt 2179, wydanie polskie Pallottinum 1994, za KPK kan. 515 §1
Rola biskupa diecezjalnego według kan. 515
O erekcji decyduje biskup diecezjalny. Prawo kanoniczne opisuje kilka cech nowej parafii:
- Parafia to wspólnota wiernych, a nie budynek (kan. 515 §1; KKK 2179).
- Tylko biskup diecezjalny może erygować, znosić i zmieniać parafie (kan. 515 §2).
- Zanim podejmie decyzję, wysłuchuje rady kapłańskiej (kan. 515 §2).
- Legalnie erygowana parafia z mocy prawa ma osobowość prawną (kan. 515 §3).
- Z zasady parafia jest terytorialna, czyli obejmuje wiernych z określonego obszaru (kan. 518).
W Lubieni oznaczało to wydzielenie z parafii Krynki konkretnych miejscowości. Źródła nie podają, do jakiej diecezji należał ten teren w 1984 roku, więc tego wątku nie rozwijam.
Czym różni się erekcja parafii od poświęcenia kościoła?
Erekcja to akt prawny, a poświęcenie to akt liturgiczny. W Lubieni dzieli je ponad dwa i pół roku: parafia istniała od 1 stycznia 1984 roku, a jej kościół poświęcono dopiero we wrześniu 1986 roku.
- Erekcja tworzy wspólnotę z proboszczem i terytorium. Biskup dokonuje jej dekretem.
- Poświęcenie przeznacza budynek do kultu. Biskup dokonuje go w obrzędzie liturgicznym.
- Parafia może działać bez gotowego kościoła, korzystając z kaplicy albo z budowanej świątyni.
- Konsekracja to osobny, uroczysty obrzęd i nie zawsze odbywa się razem z poświęceniem.
Czy dawna kaplica w Lubieni jeszcze istnieje?
Nie da się tego ustalić na podstawie dostępnych źródeł. Opis Diecezji Radomskiej z 2017 roku i hasła Wikipedii mówią o początkach duszpasterstwa, ale nie podają, co stało się z kaplicą po budowie kościoła. Nie znam adresu ani rodziny, u której mieściła się kaplica, i nie będę ich zgadywać.
Co wiadomo o losach kaplicy po 1986 roku?
Wiadomo tylko, że od 9 września 1986 roku parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni ma własny, poświęcony kościół przy ul. Iłżeckiej 41. Od tego czasu kaplica nie była już potrzebna jako główne miejsce kultu. Źródła nie mówią, czy dom wrócił do zwykłego użytku, czy zachował jakiś ślad dawnej funkcji.
Jak zachować pamięć o początkach parafii?
Pamięć o latach 1980-1986 przechowują przede wszystkim ludzie. Kto w 1980 roku był dorosły, ma dziś ponad sześćdziesiąt lat. W źródłach, które przejrzałem, nikt nie spisał relacji tych osób. Oto kilka sposobów, żeby to zmienić:
- Zapytać w kancelarii parafii, czy kronika parafialna obejmuje lata 1980-1984.
- Porozmawiać ze starszymi mieszkańcami, także z członkami wspólnot takich jak Koło Różańcowe w Lubieni.
- Poszukać w rodzinnych albumach zdjęć z kaplicy, z budowy i z poświęcenia kościoła.
- Spisać wspomnienia z datą i nazwiskiem autora, za jego zgodą.
- Przekazać je parafii albo przesłać do tego niezależnego serwisu, jeśli autor zgodzi się na publikację.
Każde zdjęcie z lat 80. jest tu cenne. Na Wikimedia Commons nie ma dziś ani jednej wolnej fotografii kościoła w Lubieni, a co dopiero dawnej kaplicy.
Najczęściej zadawane pytania
Kto był pierwszym proboszczem parafii w Lubieni?
Pierwszym proboszczem był ks. Krzysztof Orzeł, który kierował parafią w latach 1984-2017. W 1983 roku rozpoczął budowę kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego. Podaje to hasło Wikipedii oparte na Roczniku Diecezji Radomskiej.
Czy kaplica w domu była kościołem parafialnym?
Nie. W 1980 roku parafii w Lubieni jeszcze nie było, a kaplicę urządził tymczasowo wikariusz z Krynek. Parafię erygowano w 1984 roku, a kościół poświęcono w 1986 roku.
Do jakiego dekanatu należy dziś parafia Lubienia?
Według opisu na stronie Diecezji Radomskiej (sprawdzonego w październiku 2026) parafia należy do diecezji radomskiej i dekanatu starachowickiego południowego. Podział na dekanaty może się zmienić, dlatego aktualne dane najlepiej sprawdzić na stronie diecezji.
Jakie wezwanie ma kościół w Lubieni i kiedy są odpusty?
Kościół nosi wezwanie Podwyższenia Krzyża Świętego, a główny odpust przypada 14 września. Opis diecezji wymienia też drugi odpust, ku czci św. Jana Nepomucena, 21 maja. Tego samego dnia przypada dzień adoracji Najświętszego Sakramentu.
Gdzie stoi kościół w Lubieni?
Kościół stoi przy ul. Iłżeckiej 41 w Lubieni (kod 27-230 Brody), w gminie Brody w powiecie starachowickim, w województwie świętokrzyskim. To jednonawowa świątynia z czerwonego kamienia i cegły, zbudowana w latach 1983-1986.
Czy Lubienia jest starsza niż jej parafia?
Tak, i to o ponad sześćset lat. Bp Bodzanta nadał ziemię pod wieś w 1363 roku, a parafię erygowano dopiero 1 stycznia 1984 roku. Wcześniej Lubienia była związana z parafią w Krynkach.
Czy parafia w Lubieni ma własną stronę internetową?
Nie znalazłem działającej oficjalnej strony ani profilu parafii. Ten serwis jest niezależnym przewodnikiem i nie wypowiada się w imieniu parafii. Godziny Mszy, sprawy kancelaryjne i intencje najlepiej sprawdzić w kancelarii parafii albo w opisie na stronie Diecezji Radomskiej.
Łukasz Cedro - pochodzi ze Starachowic i od lat zajmuje się historią Staropolskiego Okręgu Przemysłowego: dawnymi kopalniami rudy żelaza, osadami górniczymi i parafiami, które wokół nich wyrosły.
Aktualizacja: październik 2026
Źródła i literatura
- Diecezja Radomska: Lubienia - parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, opis parafii, tekst z 2017 roku, dostęp: październik 2026.
- Wikipedia: Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni, na podstawie Rocznika Diecezji Radomskiej 2007 i 2018, dostęp: październik 2026.
- Wikipedia: Lubienia (województwo świętokrzyskie), dostęp: październik 2026.
- Wikipedia: Antoni Julian Nowowiejski, dostęp: październik 2026.
- Kodeks Prawa Kanonicznego (1983), kan. 515, 518, 1214, 1215, 1223, 1224, 1226, 1228, 1229, przekład polski, Pallottinum.
- Katechizm Kościoła Katolickiego, pkt 2179, wydanie polskie, Pallottinum 1994.
