Potyczka pod Lubienią 17 stycznia 1864 - powstańcy Kality Rębajły

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 5.11.2026

Spis treści

Co wiemy o potyczce pod Lubienią?

Potyczka pod Lubienią to starcie z 17 stycznia 1864 roku. Walczyli w nim powstańcy z oddziału Karola Kality „Rębajły” i wojsko rosyjskie. Odnotowuje je kalendarium wsi w gminie Brody w Wikipedii (hasło Lubienia, stan z października 2026). Źródła nie podają liczebności, strat ani dokładnego miejsca walki. To jeden z wielu zimowych epizodów partyzanckiej fazy powstania styczniowego.

Od lat czytam dzieje Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Dobrze znam ten typ informacji: jedna data, jedno nazwisko dowódcy i nic więcej. Kusi, żeby dopisać barwną scenę walki w śnieżnym lesie. Nie zrobię tego. Ten tekst zestawia to, co da się podać uczciwie, z szerokim tłem roku 1864.

Data, strony starcia i źródło informacji

Podstawowe fakty mieszczą się w jednym zdaniu. Pod Lubienią, 17 stycznia 1864 roku, powstańcy Karola Kality „Rębajły” starli się z wojskiem rosyjskim.

Według kalendarium wsi 17 stycznia 1864 roku pod Lubienią doszło do potyczki powstańców Karola Kality „Rębajły” z wojskiem rosyjskim. Wikipedia, hasło „Lubienia (województwo świętokrzyskie)”, stan na październik 2026

• Data: 17 stycznia 1864 roku, czyli prawie rok po wybuchu powstania 22 stycznia 1863 roku.
• Strona powstańcza: oddział, którym dowodził Karol Kalita, pseudonim „Rębajło”.
• Strona przeciwna: wojsko rosyjskie, czyli siły zaborcy w Królestwie Polskim.
• Miejsce: okolice Lubieni, dziś wsi w gminie Brody w powiecie starachowickim.
• Źródło: kalendarium w haśle Wikipedii o Lubieni. Nie znalazłem obszerniejszego opisu z otwartym dostępem.

Czy źródła podają liczebność, straty i miejsce walki?

Nie. Dostępne źródła nie podają liczby powstańców ani żołnierzy rosyjskich, nie podają też strat, przebiegu walki, zwycięzcy ani dokładnego miejsca starcia. W sieci krążą czasem liczby bez podpisu i bez przypisu. Nie powtarzam ich, bo nie mają oparcia w żadnej sprawdzalnej publikacji.

Element	Co wiadomo	Stan wiedzy
Data	17 stycznia 1864	podana w kalendarium wsi
Dowódca powstańców	Karol Kalita „Rębajło”	podany w kalendarium wsi
Przeciwnik	wojsko rosyjskie	podany w kalendarium wsi
Liczebność oddziałów	brak danych	źródła milczą
Straty i wynik	brak danych	źródła milczą
Dokładne miejsce	„pod Lubienią”	brak lokalizacji w terenie

Dlaczego potyczka, a nie bitwa?

Potyczka to krótkie starcie niewielkich sił, zwykle bez rozstrzygnięcia całej kampanii. Bitwą nazywa się zwykle starcie większych zgrupowań. Takich starć w 1864 roku było już niewiele. Lokalne potyczki z tego roku często znamy tylko z jednego zdania w kalendarium. Lubienia nie jest tu wyjątkiem.

Oddział Kality Rębajły w Górach Świętokrzyskich

Oddział Kality „Rębajły” był jednym z powstańczych oddziałów partyzanckich działających w regionie świętokrzyskim w powstaniu styczniowym. Kalendarium Lubieni wiąże go z potyczką z 17 stycznia 1864 roku. Takie oddziały miały kilka cech wspólnych: poruszały się szybko, korzystały z lasów i unikały otwartej walki z liczniejszym przeciwnikiem.

Kim był Karol Kalita „Rębajło”?

Karol Kalita, pseudonim „Rębajło”, był dowódcą powstańczym. W historii Lubieni jego nazwisko pojawia się przy potyczce z 1864 roku. Nie podaję tu dat życia ani przebiegu jego służby, bo wymagają one oparcia w literaturze przedmiotu. Postaci dowódcy poświęciłem osobny tekst: Karol Kalita Rębajło. W tym artykule wystarczy kontekst potrzebny do zrozumienia samej potyczki.

Pseudonim „Rębajło” i partyzancki charakter oddziałów

Pseudonimy były w powstaniu codziennością. Chroniły rodziny walczących przed represjami, a w meldunkach i wspomnieniach często zastępowały nazwiska. Sam oddział partyzancki zimą 1863/1864 działał według kilku stałych reguł:

• Mobilność: oddział zmieniał miejsce postoju często, nawet co kilka dni, żeby nie dać się okrążyć.
• Las jako osłona: kompleksy leśne regionu dawały kryjówkę i drogi przemarszu z dala od traktów.
• Krótkie starcia: powstańcy atakowali z zaskoczenia albo odpierali pościg i odchodzili przed nadejściem posiłków.
• Zaopatrzenie z okolicy: żywność, odzież i wiadomości zależały od życzliwości mieszkańców wsi i dworów.
• Zima jako przeciwnik: mróz i śnieg utrudniały marsze i zostawiały ślady, za którymi szły kolumny rosyjskie.

Na tym tle styczniowa potyczka pod Lubienią wygląda jak typowy epizod zimowej partyzantki, a nie wyjątek.

Od czego zaczęło się powstanie styczniowe?

Powstanie styczniowe zaczęło się od branki. Był to pobór do wojska rosyjskiego wymierzony w młodzież związaną z konspiracją. W Warszawie przeprowadzono go w nocy z 14 na 15 stycznia 1863 roku. W odpowiedzi Tymczasowy Rząd Narodowy ogłosił 22 stycznia 1863 roku manifest, a oddziały uderzyły na rosyjskie garnizony. Ten przebieg wydarzeń opisuje monografia Stefana Kieniewicza z 1972 roku.

Czym były manifestacje patriotyczne 1861 roku?

Manifestacje z 1861 roku to fala patriotycznych zgromadzeń w Królestwie Polskim. Często łączyły się z nabożeństwami i śpiewem pieśni religijno-patriotycznych. Dla wielu wiernych kościół stał się wtedy miejscem, gdzie modlitwa mieszała się z nadzieją na wolność. Napięcie rosło przez cały rok:

1. Warszawskie manifestacje uliczne zgromadziły tłumy mieszkańców miasta.
2. Wojsko rosyjskie strzelało do manifestantów, co jeszcze bardziej poruszyło opinię publiczną.
3. Nabożeństwa za ojczyznę odprawiano w kościołach w wielu miastach Królestwa.
4. Jesienią 1861 roku władze wprowadziły stan wojenny.
5. Konspiracja zaczęła przygotowywać zbrojny zryw.

Branka z nocy 14 na 15 stycznia 1863 roku

Branka była pomysłem władz, które chciały rozbić konspirację bez walki. Młodych mężczyzn z list proskrypcyjnych miano wcielić do armii carskiej na wiele lat. Wielu zagrożonych uciekło z Warszawy do lasów. W ten sposób sama branka przyspieszyła wybuch, któremu miała zapobiec.

Manifest Tymczasowego Rządu Narodowego z 22 stycznia 1863 roku

Manifest jest formalnym początkiem powstania. Wzywał do walki i zapowiadał zmiany społeczne, które miały przekonać wieś do sprawy narodowej.

Manifest Tymczasowego Rządu Narodowego z 22 stycznia 1863 roku ogłaszał wszystkich synów Polski, bez względu na wiarę, pochodzenie i stan, wolnymi i równymi obywatelami kraju (parafraza). Omówienie: Stefan Kieniewicz, „Powstanie styczniowe”, PWN, Warszawa 1972

Jaki był główny cel powstania styczniowego?

Głównym celem powstania styczniowego było odzyskanie niepodległości spod zaboru rosyjskiego. Obok celu politycznego istniał cel społeczny. Dekrety uwłaszczeniowe ogłoszone przez Tymczasowy Rząd Narodowy 22 stycznia 1863 roku obiecywały chłopom ziemię na własność. Bez poparcia wsi powstanie nie mogło liczyć na sukces.

Niepodległość: cel polityczny

Celem politycznym było wyzwolenie ziem polskich spod władzy cara i odbudowa własnego państwa. Rząd Narodowy działał w podziemiu. Miał własną administrację, podatki i prasę, a jego rozkazy docierały także do oddziałów w lasach świętokrzyskich.

Dekrety uwłaszczeniowe: cel społeczny

Ziemia była dla chłopa sprawą życia i śmierci. Dlatego program uwłaszczenia zajmował w planach Rządu Narodowego tak ważne miejsce. Oba cele najłatwiej porównać w zestawieniu:

• Cel polityczny: niepodległość Polski i zerwanie zależności od Imperium Rosyjskiego.
• Cel społeczny: nadanie chłopom na własność ziemi, którą uprawiali.
• Odszkodowanie dla właścicieli: dekrety zakładały wynagrodzenie dla dawnych właścicieli ze środków państwa.
• Równość obywatelska: manifest zapowiadał zniesienie różnic stanowych wobec prawa.
• Pozyskanie wsi: chłopi mieli zobaczyć w powstaniu swoją sprawę, a nie tylko sprawę szlachty.

Dlaczego kwestia chłopska liczyła się w takich wsiach jak Lubienia?

Lubienia była wsią chłopską o długiej historii. Biskup Bodzanta nadał ziemię pod jej lokację w 1363 roku. Do 1788 roku funkcjonowała jako wójtostwo w dobrach biskupów krakowskich, a dziesięcinę oddawała kościołowi w Krynkach (Wikipedia, hasło Lubienia). W takiej wsi pytanie, czyja będzie ziemia, było ważniejsze od każdej proklamacji.

Co się wydarzyło w 1864 roku?

Rok 1864 to schyłek powstania styczniowego. W styczniu trwały jeszcze potyczki partyzanckie, takie jak ta pod Lubienią 17 stycznia. 2 marca car ogłosił ukaz uwłaszczeniowy dla Królestwa Polskiego. W kwietniu Rosjanie aresztowali dyktatora Romualda Traugutta, a 5 sierpnia 1864 roku stracono go w Warszawie. Potem walki wygasały, a zabór objęły represje.

1. 17 stycznia 1864: potyczka pod Lubienią, oddział Karola Kality „Rębajły”.
2. 2 marca 1864: carski ukaz o uwłaszczeniu chłopów w Królestwie Polskim.
3. Noc z 10 na 11 kwietnia 1864: aresztowanie Romualda Traugutta w Warszawie.
4. 5 sierpnia 1864: stracenie Traugutta i członków Rządu Narodowego na stokach Cytadeli.
5. Jesień 1864: rozbijanie ostatnich oddziałów, zsyłki i konfiskaty majątków.

Zima 1863/1864: wojna partyzancka w terenie leśnym

Zimą 1863/1864 powstańcze siły były mniejsze niż wiosną 1863 roku. Wielkie zgrupowania przestały istnieć, a na placu boju zostały oddziały, które znały teren i potrafiły w nim przetrwać. Las chronił, ale zima wyniszczała ludzi szybciej niż kule. Styczniowa potyczka pod Lubienią należy właśnie do tej fazy.

Ukaz uwłaszczeniowy z 2 marca 1864 roku

Ukaz z 2 marca 1864 roku nadał chłopom w Królestwie Polskim na własność ziemię, którą użytkowali. Było to posunięcie polityczne: car przejął program powstańców i odebrał im argument, który miał przyciągnąć wieś. Dla wsi takich jak Lubienia zmiana była trwała. Przetrwała upadek powstania i ukształtowała strukturę gospodarstw na dziesięciolecia.

Aresztowanie i stracenie Romualda Traugutta

Romuald Traugutt kierował powstaniem jako dyktator od jesieni 1863 roku. Aresztowanie w nocy z 10 na 11 kwietnia 1864 roku pozbawiło powstanie centralnego przywództwa. Wyrok wykonano 5 sierpnia 1864 roku na stokach Cytadeli warszawskiej (Kieniewicz, 1972). W polskiej pamięci ta data jest jednym z symboli końca zrywu.

Ziemia starachowicka w powstaniu 1863-1864

Okolice dzisiejszych Starachowic były terenem działań powstańczych przez cały okres walk. Sprzyjały im rozległe lasy i bliskość Gór Świętokrzyskich. Najbardziej znanym epizodem w okolicy jest obóz Mariana Langiewicza w Wąchocku na początku 1863 roku. Potyczka pod Lubienią z 17 stycznia 1864 roku pokazuje, że walki trwały tu także w zimowej fazie powstania.

Wąchock i obóz Mariana Langiewicza

Wąchock leży kilkanaście kilometrów od Lubieni. Na przełomie stycznia i lutego 1863 roku Marian Langiewicz zorganizował tam obóz powstańczy. Później Langiewicz został dyktatorem powstania. Ten wątek opisuje szczegółowo literatura przedmiotu, z monografią Stefana Kieniewicza na czele, i od niego warto zacząć poznawanie powstania w powiecie starachowickim.

Czy w okolicach Starachowic walczyli powstańcy?

Tak. W okolicach Starachowic działały oddziały powstańcze w latach 1863-1864, czego przykładami są obóz w Wąchocku z 1863 roku i potyczka pod Lubienią z 1864 roku. Region miał kilka cech, które ułatwiały wojnę partyzancką:

• Lasy: zwarte kompleksy leśne dawały oddziałom osłonę i drogi odwrotu.
• Bliskość Gór Świętokrzyskich: pagórkowaty teren utrudniał pościg kolumnom wojska.
• Zakłady przemysłowe: kopalnie i huty Staropolskiego Okręgu Przemysłowego skupiały ludzi i wytwarzały żelazo.
• Sieć wsi: rozrzucone osady pozwalały zdobywać żywność i wiadomości.
• Dawne dobra kościelne: majątki biskupów krakowskich i klasztor w Wąchocku ukształtowały osadnictwo regionu.

Jak wyglądała Lubienia w czasach powstania?

W 1864 roku Lubienia była wsią z przemysłową tradycją. Od 1816 roku działała tu rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef” (Wikipedia, hasło Lubienia). Jej dzieje opisuję w tekście o tym, jak działała kopalnia „Józef” z 1816 roku. Źródła nie mówią, czy mieszkańcy Lubieni brali udział w potyczce. Nie wymieniam więc żadnych nazwisk z wioski.

Gdzie szukać źródeł o potyczce pod Lubienią?

Źródeł o potyczce pod Lubienią najlepiej szukać w trzech miejscach. Pierwsze to monografia Stefana Kieniewicza „Powstanie styczniowe” (PWN, 1972). Drugie to „Słownik geograficzny Królestwa Polskiego” (t. V, 1884) z hasłem Lubienia. Trzecie to archiwa państwowe: Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie i Archiwum Państwowe w Kielcach.

Od jakiej książki zacząć?

Na początek polecam monografię Kieniewicza. Porządkuje chronologię całego powstania i daje punkt odniesienia dla lokalnych epizodów. Jej bibliografia prowadzi do opracowań regionalnych, w których może pojawić się wzmianka o oddziale Kality.

Archiwa: AGAD i Archiwum Państwowe w Kielcach

Dokumenty z epoki rozproszyły się między archiwami centralnymi i regionalnymi. Wyszukiwanie w praktyce wygląda tak:

1. Sprawdź w AGAD zespoły dotyczące władz powstańczych i rosyjskich z lat 1863-1864.
2. W Archiwum Państwowym w Kielcach przejrzyj zespoły dawnych władz gubernialnych i powiatowych z tego okresu.
3. Skorzystaj z portalu szukajwarchiwach.gov.pl. Część skanów jest tam dostępna bez wychodzenia z domu.
4. Szukaj w aktach śledczych i wyrokach, bo tam najczęściej zachowały się nazwiska uczestników.
5. Zapisuj sygnaturę każdego dokumentu, żeby można było go potem zacytować.

Jak szukać w Słowniku geograficznym i pod dawnymi nazwami?

„Słownik geograficzny Królestwa Polskiego” jest zdigitalizowany i dostępny w internecie. Tom V zawiera hasło Lubienia, choć nie każde hasło wspomina o wydarzeniach z powstania. Przy wyszukiwaniu pamiętaj o dawnych zapisach nazwy. Przywilej z 1440 roku mówi o mieście „Lubyenya”, które nigdy nie powstało. Rosyjskie dokumenty mogą zawierać jeszcze inną pisownię. Nie myl też tej wsi z Lubniem ani innymi podobnie brzmiącymi miejscowościami.

Lubienia po 1864 roku: od kopalni do parafii

Po 1864 roku Lubienia rozwijała się jako wieś górnicza. Najważniejsze daty to murowana szkoła z lat 1924-1926, kopalnia działająca od 1965 roku jako ZGH „Zębiec”, erekcja parafii 1 stycznia 1984 roku i poświęcenie kościoła 9 września 1986 roku (Diecezja Radomska, Wikipedia). Wieś ma ponad 660 lat, a parafia około czterdziestu.

Antoni Julian Nowowiejski: chłopiec z Lubieni

Antoni Julian Nowowiejski urodził się w Lubieni 11 lutego 1858 roku. Później został biskupem płockim, a w 1999 roku Jan Paweł II beatyfikował go w gronie 108 męczenników. W styczniu 1864 roku miał niespełna sześć lat. Źródła nie przekazują jego wspomnień z czasów powstania, więc ich nie dopowiadam. Więcej o jego dzieciństwie piszę w tekście o tym, jak wyglądały narodziny abp. Nowowiejskiego w 1858 roku.

Co zmieniło się we wsi w XX wieku?

XX wiek dał Lubieni szkołę, rozwój kopalni i własną parafię. Najważniejsze etapy po kolei:

• 1924-1926: we wsi powstaje murowana szkoła (Wikipedia, hasło Lubienia).
• 1965: kopalnia działa jako ZGH „Zębiec”. Opisuję ją w tekście ZGH „Zębiec” i dzieje górnicze wsi.
• 1980: ks. Zbigniew Kowalczyk, wikariusz z Krynek, urządza tymczasową kaplicę w domu (Diecezja Radomska).
• 1983: ks. Krzysztof Orzeł rozpoczyna budowę kościoła z czerwonego kamienia i cegły.
• 1 stycznia 1984: bp Edward Materski eryguje parafię z terenu parafii Krynki.
• 9 września 1986: bp Edward Materski poświęca kościół, który dziś zna każdy, kto odwiedza parafię Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni.
• 2005: szkoła podstawowa otrzymuje imię Jana Pawła II.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie były najważniejsze bitwy powstania styczniowego?

Najczęściej wymienia się starcia pod Węgrowem (3 lutego 1863), Małogoszczem (24 lutego 1863), Grochowiskami (18 marca 1863) i Żyrzynem (8 sierpnia 1863). Większość walk była jednak drobnymi potyczkami partyzanckimi. Taka była też potyczka pod Lubienią w styczniu 1864 roku.

Dlaczego powstanie nazywa się styczniowe?

Nazwa pochodzi od miesiąca wybuchu. Tymczasowy Rząd Narodowy ogłosił manifest 22 stycznia 1863 roku, a w nocy z 22 na 23 stycznia oddziały zaatakowały rosyjskie garnizony. Potyczka pod Lubienią miała miejsce niemal dokładnie rok później.

Kiedy zakończyło się powstanie styczniowe?

Walki wygasały w 1864 roku, po aresztowaniu Romualda Traugutta w kwietniu i jego straceniu 5 sierpnia. Za symboliczny koniec często uznaje się stracenie ks. Stanisława Brzóski 23 maja 1865 roku w Sokołowie Podlaskim. Nie ma jednej oficjalnej daty zakończenia.

Kim był ks. Stanisław Brzóska?

Ks. Stanisław Brzóska był kapłanem i kapelanem powstańczym, a potem dowódcą oddziału na Podlasiu. Walczył do 1865 roku, dłużej niż prawie wszyscy inni dowódcy. Jego publiczna egzekucja w Sokołowie Podlaskim 23 maja 1865 roku zamyka w pamięci zbiorowej dzieje powstania.

Czy w Lubieni jest pomnik powstańców z 1864 roku?

Źródła, na których opiera się ten przewodnik, nie wspominają o pomniku ani tablicy upamiętniającej potyczkę. Nie wskazuję więc konkretnego miejsca pamięci w Lubieni. Jeśli znasz takie upamiętnienie, najpewniej potwierdzą to mieszkańcy albo urząd gminy Brody.

Czy powstanie styczniowe objęło całe Królestwo Polskie?

Tak. Walki toczyły się na obszarze całego Królestwa Polskiego, od Podlasia po region świętokrzyski. Objęły też ziemie litewskie i część ziem białoruskich. Tak długi i rozproszony charakter walk sprawił, że nawet małe wsie, jak Lubienia, zapisały się w kalendarium powstania.

Gdzie leży Lubienia, w której doszło do potyczki?

Lubienia leży w gminie Brody w powiecie starachowickim w województwie świętokrzyskim, przy drodze krajowej nr 9. Kościół stoi przy ul. Iłżeckiej 41. To inna miejscowość niż Lubień Kujawski i inne podobnie brzmiące wsie, z którymi łatwo ją pomylić w wyszukiwarce.

Źródła i literatura

1. Stefan Kieniewicz, Powstanie styczniowe, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1972.
2. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. V, hasło Lubienia (1884).
3. Wikipedia: Lubienia (województwo świętokrzyskie), stan na październik 2026.
4. Wikipedia: Antoni Julian Nowowiejski, stan na październik 2026.
5. Diecezja Radomska: Lubienia, parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego.
6. Wikipedia: Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni (na podstawie Rocznika Diecezji Radomskiej 2007 i 2018).
7. Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie.
8. Archiwum Państwowe w Kielcach.
9. Szukaj w Archiwach, portal Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych.
10. Zdjęcie wyróżniające: Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.