Karol Kalita Rębajło - dowódca powstańczy z Gór Świętokrzyskich

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 8.11.2026

Spis treści

Karol Kalita Rębajło to dowódca oddziału powstańczego z czasów powstania styczniowego. Lubienię łączy z nim jedno wydarzenie. Według hasła „Lubienia” w polskiej Wikipedii (stan z 2026 r.) 17 stycznia 1864 roku jego powstańcy starli się pod wsią z wojskiem rosyjskim. Działo się to w schyłkowej fazie zrywu, prawie rok po jego wybuchu 22 stycznia 1863 roku.

Kim był Karol Kalita Rębajło?

Karol Kalita ps. Rębajło to dowódca powstańczy z lat 1863-1864, który działał w Górach Świętokrzyskich, na ziemiach Królestwa Polskiego pod władzą Imperium Rosyjskiego. W źródłach opisujących Lubienię w gminie Brody pojawia się jako dowódca oddziału, który 17 stycznia 1864 roku stoczył pod wsią potyczkę z wojskiem rosyjskim (Wikipedia, hasło Lubienia, 2026).

Od lat czytam o historii Staropolskiego Okręgu Przemysłowego i często widzę ten sam schemat. Nazwisko dowódcy przechodzi z jednego tekstu do drugiego, a z każdym przepisaniem przybywa w nim szczegółów, których nikt nie sprawdził. Dlatego opisuję tu Kalitę tylko tak daleko, jak sięgają źródła. Dalej pokazuję, gdzie szukać reszty.

Co mówią o nim źródła dotyczące Lubieni?

Źródła dotyczące Lubieni podają o Kalicie jedno: jego oddział walczył pod tą wsią 17 stycznia 1864 roku z wojskiem rosyjskim. Hasło encyklopedyczne o miejscowości nie podaje dat jego życia, pochodzenia ani stopnia wojskowego. W historii wsi wymienia tę potyczkę obok innych dat:

• 1363: biskup Bodzanta nadaje ziemię nad rzeką Lubienią pod wieś na prawie średzkim.
• 1440: biskup Zbigniew Oleśnicki wystawia przywilej na miasto „Lubyenya”, którego nigdy nie zrealizowano.
• 1816: rusza rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef”.
• 11 lutego 1858: w Lubieni rodzi się Antoni Julian Nowowiejski, późniejszy biskup płocki.
• 17 stycznia 1864: potyczka powstańców Karola Kality „Rębajły” z wojskiem rosyjskim pod Lubienią.

Skąd pseudonim Rębajło?

Rębajło to w dawnej polszczyźnie zabijaka i zawadiaka, ktoś skory do bitki, kto „rąbie” szablą. Słowo pochodzi od czasownika „rąbać”. To jednak interpretacja językowa, a nie fakt z życia dowódcy. Nie wiemy, kto nadał mu ten przydomek ani czy powstańcy nosili go z dumą, czy z przekąsem.

Pseudonimy w 1863 roku miały znaczenie praktyczne. Chroniły rodziny przed represjami. Często pochodziły od wyglądu, zawodu, miejsca albo stylu walki. „Rębajło” dobrze pasuje do tego ostatniego, ale nie wolno z samej nazwy wyciągać wniosków o charakterze człowieka.

Co wiemy na pewno, a co wymaga kwerendy

Pewna jest data i miejsce starcia pod Lubienią. Resztę biografii trzeba znaleźć w literaturze z przypisami. Oto, jak rozkłada się dziś stan wiedzy:

• Pewne: nazwisko i pseudonim dowódcy, data 17 stycznia 1864, miejsce pod Lubienią, przeciwnik, czyli wojsko rosyjskie.
• Do ustalenia w literaturze: daty urodzenia i śmierci, pochodzenie, stopień, wcześniejsze i późniejsze walki.
• Brak w dostępnych źródłach: liczebność oddziału, straty obu stron, nazwiska żołnierzy.
• Nieuprawnione: twierdzenie, że Kalita urodził się w Lubieni albo w niej mieszkał.
• Legenda, nie źródło: opowieści o ukrytej broni, skarbach czy kryjówkach w okolicznych lasach, jeśli nie mają dokumentu.

Powstanie styczniowe w Górach Świętokrzyskich

Powstanie styczniowe to zbrojny zryw przeciw Imperium Rosyjskiemu, który wybuchł 22 stycznia 1863 roku i przez wiele miesięcy toczył się jako wojna partyzancka. Góry Świętokrzyskie należały do najważniejszych terenów walk. Sprzyjały temu duże lasy, trudny teren i gęsta sieć wsi przemysłowych. Ramy całego zrywu opisuje Stefan Kieniewicz w syntezie „Powstanie styczniowe” (PWN, 1972).

Kiedy i jak wybuchło powstanie?

Powstanie zaczęło się w nocy z 22 na 23 stycznia 1863 roku atakami na rosyjskie garnizony. Poprzedziły je lata napięć:

1. Od 1861 roku w miastach Królestwa Polskiego odbywały się manifestacje patriotyczne, często połączone z nabożeństwami i śpiewem pieśni religijnych.
2. Władze rosyjskie odpowiadały represjami i stanem wojennym.
3. Pobór do wojska rosyjskiego (branka) w styczniu 1863 roku przyspieszył decyzję o wybuchu.
4. Komitet Centralny Narodowy ogłosił się Tymczasowym Rządem Narodowym i wezwał do walki.
5. Oddziały wyszły do lasów, bo w otwartym polu nie miały szans z regularną armią.

Wojna partyzancka w lasach i przemysłowych wsiach

Oddziały w regionie świętokrzyskim walczyły metodą partyzancką: szybki marsz, zasadzka, zniknięcie w lesie. Na początku 1863 roku pod Wąchockiem, kilka kilometrów od dzisiejszych Starachowic, stał obóz Mariana Langiewicza. Okolice Starachowic i Brodów miały też inną cechę. Była to kraina kopalń rudy, kuźnic i hut.

Lubienia w 1864 roku nie była zwykłą wsią rolniczą. Od 1816 roku działała tu rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef” (Wikipedia, hasło Lubienia). Jej późniejsze dzieje, aż po ZGH Zębiec i kopalnie rudy w Lubieni, opisuję osobno. Źródła nie dają podstaw do twierdzenia, że w Lubieni produkowano broń dla powstańców. Przemysłowy charakter okolicy oznaczał jednak drogi, ruch ludzi i ludność znającą las.

• Las: osłona przed kawalerią i artylerią, miejsce obozów i odpoczynku.
• Osady przemysłowe: robotnicy, furmani i rzemieślnicy jako możliwe zaplecze, choć każdy taki przypadek wymaga dokumentu.
• Drogi: szlak przez Iłżę i Starachowice, którym przemieszczały się też kolumny rosyjskie.
• Zima: śnieg zostawiał ślady, przez co oddziałom trudniej było się ukryć.

Duchowieństwo i klasztory w czasie powstania

Część duchowieństwa katolickiego wspierała powstanie: odprawiała nabożeństwa za ojczyznę, czasem pełniła funkcję kapelanów oddziałów. Po klęsce wielu księży zesłano. Władze rosyjskie przeprowadziły w Królestwie Polskim kasatę wielu klasztorów. Na Łysej Górze klasztor benedyktynów zlikwidowano wcześniej. Jego losy, w tym późniejsze więzienie, przedstawia osobny tekst: historia benedyktynów i więzienia na Świętym Krzyżu.

Powstanie styczniowe było przede wszystkim wojną partyzancką, prowadzoną przez setki niewielkich oddziałów, a nie serią wielkich bitew (parafraza tezy z syntezy) - Stefan Kieniewicz, Powstanie styczniowe, PWN, 1972

Co wydarzyło się pod Lubienią 17 stycznia 1864?

17 stycznia 1864 roku pod Lubienią, wsią w dzisiejszej gminie Brody w powiecie starachowickim, oddział powstańczy Karola Kality ps. Rębajło stoczył potyczkę z wojskiem rosyjskim. Działo się to w schyłkowej, zimowej fazie powstania styczniowego. Liczebność stron i straty podają szczegółowe opracowania, nie hasła encyklopedyczne (Wikipedia, hasło Lubienia, 2026).

Dokładniej przebieg tego dnia omawiam w artykule potyczka pod Lubienią 17 stycznia 1864. Tutaj ważniejszy jest kontekst. Kto przyjeżdża dziś do Lubieni drogą krajową nr 9, mija lasy, przez które w 1864 roku przechodziły patrole obu stron.

Dlaczego zima 1864 była dla powstańców tak trudna?

W styczniu 1864 roku powstanie trwało już prawie rok, a jego siły słabły. Na trudną sytuację oddziałów złożyło się kilka przyczyn:

• Mróz i śnieg: brak ciepłych kwater i ślady na śniegu, które zdradzały marsz oddziału.
• Zmęczenie: wielu ochotników walczyło od wiosny 1863 roku bez przerwy.
• Brak broni i amunicji: dostawy z zagranicy docierały coraz rzadziej.
• Przewaga rosyjska: regularne wojsko z artylerią i kawalerią stale patrolowało region.
• Zmiany w przywództwie: od jesieni 1863 roku Rządem Narodowym kierował Romuald Traugutt, który próbował przekształcić oddziały w regularne jednostki.

Jakie informacje o potyczce podaje encyklopedia?

Encyklopedia podaje trzy elementy: datę, nazwisko dowódcy z pseudonimem i przeciwnika. Nic więcej. To niewiele, ale wystarcza, żeby zacząć kwerendę w literaturze specjalistycznej.

17 stycznia 1864 pod Lubienią doszło do potyczki powstańców Karola Kality „Rębajły” z wojskiem rosyjskim (parafraza zapisu z historii miejscowości) - Wikipedia, hasło „Lubienia (województwo świętokrzyskie)”, stan z października 2026

Jedno zdanie do zapamiętania: potyczka pod Lubienią z 17 stycznia 1864 roku to udokumentowany epizod powstania styczniowego, ale jej skala i straty nie są znane z ogólnodostępnych źródeł.

Jak potoczyły się dalsze losy oddziału?

Dalsze losy oddziału Karola Kality po 17 stycznia 1864 roku nie są opisane w źródłach dotyczących Lubieni. Wiadomo natomiast, jak kończyło się powstanie: w 1864 roku oddziały w Królestwie Polskim kolejno ulegały rozbiciu lub rozwiązywały się, a władze rosyjskie wprowadziły szeroko zakrojone represje. Szczegółową biografię dowódcy trzeba ustalić w literaturze z przypisami.

Represje popowstaniowe w Królestwie Polskim

Kara spadała na uczestników powstania i na tych, którzy im pomagali. Represje obejmowały kilka form:

1. Wyroki sądów wojennych: kara śmierci, katorga albo zesłanie na Syberię.
2. Konfiskata majątków: dotykała zwłaszcza szlachty zaangażowanej w powstanie.
3. Kontrybucje: zbiorowe kary nakładane na wsie i miasta.
4. Kasata klasztorów: likwidacja wielu wspólnot zakonnych w Królestwie Polskim.
5. Rusyfikacja: ograniczanie polskiego szkolnictwa i administracji w kolejnych latach.
6. Emigracja: część powstańców uciekła do Galicji, Francji albo Szwajcarii.

W tym samym roku car ogłosił ukaz uwłaszczeniowy (marzec 1864). Chłopi otrzymywali ziemię na własność, a władze liczyły, że w ten sposób odciągną wieś od powstania.

Dlaczego biogramy w internecie bywają mylące?

Biogramy powstańców w internecie bywają mylące, bo często przepisuje się je bez przypisów. Wtedy jeden błąd powiela się w dziesiątkach miejsc. Kilka typowych zjawisk:

• Zbitki osób: dwóch powstańców o podobnym nazwisku łączy się w jedną postać.
• Daty „z kalendarza”: przy datach z XIX wieku różnica między kalendarzem juliańskim a gregoriańskim wynosiła 12 dni.
• Pseudonim jako nazwisko: „Rębajło” trafia do tekstów jako drugi człon nazwiska.
• Legenda rodzinna: wspomnienia wnuków spisane po stu latach, bez dokumentu.
• Mylenie nazw: Lubienia w gminie Brody to nie Lubień Kujawski ani rzeka Lubienia.

Czy Kalita i bp Nowowiejski byli współcześni?

Tak, choć w zupełnie innym wieku. Antoni Julian Nowowiejski, późniejszy biskup płocki i błogosławiony męczennik, urodził się w Lubieni 11 lutego 1858 roku (Wikipedia, biogram, 2026). Gdy 17 stycznia 1864 roku oddział Karola Kality Rębajły walczył pod Lubienią, przyszły biskup miał niespełna sześć lat. Źródła nie mówią nic o związku jego rodziny z potyczką.

Sześcioletni chłopiec z Lubieni w roku potyczki

Kusi, żeby dopisać tu scenę: chłopiec patrzy z progu domu na przechodzący oddział. Nie zrobię tego. Nie ma źródła, które by ją potwierdzało, a nie wiadomo nawet, czy rodzina Nowowiejskich była wtedy we wsi. Pewne są daty:

• 11 lutego 1858: narodziny Antoniego Juliana Nowowiejskiego w Lubieni.
• 17 stycznia 1864: potyczka pod Lubienią, przyszły biskup ma 5 lat i 11 miesięcy.
• 1908-1941: posługa biskupa płockiego.
• 28 maja 1941: śmierć w niemieckim obozie Soldau w Działdowie.
• 13 czerwca 1999: beatyfikacja przez Jana Pawła II w gronie 108 męczenników, wspomnienie 12 czerwca.

Jak różniły się drogi powstańca i biskupa?

Te dwie postaci łączy wieś, a dzieli sposób, w jaki zapisały się w historii. Kalita walczył z bronią w ręku. Nowowiejski zginął jako pasterz w obozie. Kościół uznał jego śmierć za męczeństwo. Porównanie w tabeli opiera się wyłącznie na tym, co podają źródła:

Cecha	Karol Kalita Rębajło	bł. abp Antoni Julian Nowowiejski
Związek z Lubienią	potyczka pod wsią 17.01.1864	miejsce urodzenia, 11.02.1858
Rola	dowódca oddziału powstańczego	biskup płocki 1908-1941
Przeciwnik lub oprawca	wojsko Imperium Rosyjskiego	niemiecki okupant, obóz Soldau
Forma pamięci	wzmianka w historii wsi	beatyfikacja 13.06.1999, wspomnienie 12 czerwca
Źródło	Wikipedia, hasło Lubienia	Wikipedia, biogram A. J. Nowowiejskiego

O męczennikach drugiej wojny światowej przypomina się często słowami Ewangelii według św. Jana:

„Nikt nie ma większej miłości od tej, gdy ktoś życie swoje oddaje za przyjaciół swoich” - J 15,13, Biblia Tysiąclecia

Gdzie szukać pamięci o powstańcach w regionie?

Pamięci o powstańcach styczniowych w regionie świętokrzyskim szuka się w trzech miejscach: w ewidencjach grobów i miejsc pamięci (prowadzą je wojewodowie i gminy, a nadzór nad upamiętnieniami sprawuje Instytut Pamięci Narodowej), w muzeach regionalnych oraz w terenie, przy mogiłach i krzyżach z inskrypcjami. Dostępne źródła nie potwierdzają, że w Lubieni stoi pomnik powstańców.

Czy w Lubieni jest pomnik powstańców?

Nie, w dostępnych źródłach nie ma informacji o pomniku, krzyżu ani mogile powstańczej w Lubieni. Nie znaczy to, że żadnego śladu nie ma. Znaczy tylko, że nikt go dotąd nie opisał w źródle, na które można się powołać. Jeśli znasz takie miejsce, warto sprawdzić:

• Inskrypcję: czy na krzyżu lub kamieniu jest data 1863 lub 1864 albo nazwiska.
• Gminną ewidencję zabytków w Urzędzie Gminy Brody.
• Wojewódzką ewidencję grobów wojennych w Świętokrzyskim Urzędzie Wojewódzkim.
• Kroniki parafialne: przed 1984 rokiem Lubienia należała do parafii w Krynkach, a od 1 stycznia 1984 roku ma własną parafię.
• Relacje mieszkańców: ciekawy trop, ale nie dowód.

Święty Krzyż i szlaki pamięci 1863

Z Lubieni najbliższym miejscem, gdzie spotykają się wiara i historia regionu, jest Łysa Góra. Opisuję ją w tekście Święty Krzyż i relikwie Krzyża Świętego. Dla parafii pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni ten wątek jest bliski. Diecezja radomska podaje, że parafia obchodzi odpust 14 września. Według dawnej strony parafii z 2020 roku parafia organizowała też Drogę Krzyżową z Nowej Słupi na Święty Krzyż.

Wędrując po Górach Świętokrzyskich, łatwo trafić na mogiły z 1863 roku, zwłaszcza w lasach koło Bodzentyna, Suchedniowa i Wąchocka. Przy każdej z nich warto zatrzymać się dłużej niż przy tablicy informacyjnej i przeczytać, kto i kiedy ją postawił.

Jak sprawdzić ewidencje grobów wojennych?

Zacznij od urzędu gminy, potem przejdź do urzędu wojewódzkiego, a na końcu do IPN. W praktyce wygląda to tak:

1. Zapytaj w Urzędzie Gminy Brody o gminną ewidencję zabytków i miejsc pamięci.
2. Sprawdź w Świętokrzyskim Urzędzie Wojewódzkim wpisy w ewidencji grobów wojennych dla gminy.
3. Przejrzyj materiały Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN, które od 2016 roku przejęło zadania dawnej Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa.
4. Porównaj wyniki z mapami i opisami w regionalnych opracowaniach historycznych.

Jak rzetelnie badać biografię powstańca?

Biografię powstańca bada się, idąc od syntezy do archiwum: najpierw opracowanie ogólne, takie jak Kieniewicz (1972), potem słowniki biograficzne i literatura regionalna z przypisami, na końcu akta z epoki. Każdą informację z internetu sprawdza się w źródle, na które powołuje się autor. Takie podejście chroni przed powielaniem legend.

Od czego zacząć kwerendę?

Kwerendę zaczyna się od pięciu kroków, w tej kolejności:

1. Przeczytaj syntezę: Stefan Kieniewicz, „Powstanie styczniowe”, PWN, Warszawa 1972.
2. Sprawdź, czy Polski Słownik Biograficzny zawiera biogram danej osoby.
3. Poszukaj opracowań regionalnych o powstaniu w Kieleckiem i Radomskiem, z bibliografią.
4. Zanotuj każdą datę razem ze źródłem i stroną, nie z pamięci.
5. Porównaj co najmniej dwa niezależne źródła i zapisz rozbieżności, zamiast wybierać „ładniejszą” wersję.

Jakie archiwa przechowują akta z lat 1863-1864?

Akta powstańcze leżą przede wszystkim w archiwach państwowych. Rodzaje źródeł różnią się wartością:

Rodzaj źródła	Co może zawierać	Na co uważać
Akta rosyjskich sądów wojennych (Archiwum Główne Akt Dawnych)	przesłuchania, wyroki, rysopisy	zeznania składane pod przymusem
Archiwa Państwowe w Kielcach i Radomiu	akta administracji lokalnej, raporty	nazwy wsi w zapisie z epoki
Księgi metrykalne parafii	urodzenia, śluby, zgony	Lubienia przed 1984 rokiem w parafii Krynki
Pamiętniki uczestników	przebieg walk, nastroje	pisane po latach, z pamięci
Prasa i literatura regionalna	synteza, mapy, nazwiska	brak przypisów obniża wartość

Najczęstsze pułapki w badaniu powstańców

• Kalendarz: rosyjskie dokumenty datowano według kalendarza juliańskiego.
• Imiona: w aktach rosyjskich imiona i nazwiska bywają zapisane cyrylicą i przekręcone.
• Pseudonimy: ten sam człowiek mógł używać kilku, a jeden pseudonim mógł nosić kilku ludzi.
• Skala: „bitwa” w tekście popularnym często była potyczką kilkudziesięciu ludzi.
• Miejscowości: ta sama nazwa wsi występuje w różnych powiatach.

Rzetelna biografia powstańca to taka, w której każda data ma przypis, a każda luka jest nazwana wprost. Takiego standardu trzymam się przy historii Lubieni.

Najczęściej zadawane pytania

Czy Karol Kalita pochodził z Lubieni?

Źródła wiążą go z Lubienią przez potyczkę z 17 stycznia 1864 roku, a nie przez miejsce urodzenia. Hasło o miejscowości nie podaje jego pochodzenia. Ustalisz je tylko w biogramie z przypisami albo w literaturze o powstaniu w regionie.

Czy potyczka pod Lubienią była dużą bitwą?

Źródło mówi o potyczce, czyli niewielkim starciu, a nie o bitwie. Liczebność oddziałów i straty podają tylko szczegółowe opracowania. Dlatego nie należy ich szacować na oko ani przepisywać z tekstów bez przypisów.

Jakie książki opisują powstanie styczniowe w regionie?

Podstawowym opracowaniem całego powstania jest „Powstanie styczniowe” Stefana Kieniewicza (PWN, 1972). Do szczegółów regionalnych przydają się prace historyków z Kielc i Radomia. Warto też sprawdzić Polski Słownik Biograficzny przy konkretnych nazwiskach.

Czy parafia w Lubieni istniała w czasie powstania styczniowego?

Nie. Parafię pw. Podwyższenia Krzyża Świętego erygował bp Edward Materski 1 stycznia 1984 roku z terenu parafii Krynki, a kościół poświęcono 9 września 1986 roku (Diecezja Radomska). W 1864 roku mieszkańcy Lubieni należeli do parafii w Krynkach, więc tam warto szukać metryk z tamtych lat.

Jak powstanie styczniowe łączy się z Krzyżem i wiarą w regionie?

Powstańcy byli w dużej mierze katolikami. Krzyże, pieśni religijne i nabożeństwa towarzyszyły manifestacjom patriotycznym z lat 1861-1863. Regionalnym symbolem jest Święty Krzyż na Łysej Górze z relikwiami Drzewa Krzyża. To wątek pobożności i pamięci, a nie twierdzenie o udziale konkretnych powstańców w pielgrzymkach.

Co poza potyczką łączy Lubienię z XIX-wieczną historią?

Przede wszystkim przemysł i ludzie. Od 1816 roku działała tu kopalnia rudy żelaza „Józef”, a w 1858 roku urodził się tu Antoni Julian Nowowiejski. Później kopalnia przeszła w ZGH „Zębiec” (1965), a o wiejskich obrzędach regionu opowiada tekst Wielkanoc na wsi i tradycje świętokrzyskie.

Źródła i literatura

1. Wikipedia: Lubienia (województwo świętokrzyskie), stan z października 2026.
2. Stefan Kieniewicz, „Powstanie styczniowe”, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1972.
3. Wikipedia: Antoni Julian Nowowiejski, stan z października 2026.
4. Diecezja Radomska: Lubienia, parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, opis parafii.
5. Wikipedia: Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni, na podstawie Rocznika Diecezji Radomskiej 2007 i 2018.
6. Instytut Pamięci Narodowej, Biuro Upamiętniania Walk i Męczeństwa.
7. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, J 15,13.