Narodziny abp Nowowiejskiego w Lubieni 11 lutego 1858

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 11.11.2026

Spis treści

Narodziny abp. Nowowiejskiego w Lubieni - data i miejsce

Antoni Julian Nowowiejski urodził się w Lubieni 11 lutego 1858 roku. Była to wieś dzisiejszej gminy Brody w powiecie starachowickim, związana wtedy z górnictwem rudy żelaza i historią dawnych dóbr biskupich. Przyszły biskup płocki oraz męczennik obozu Soldau przyszedł na świat 126 lat przed erygowaniem parafii w Lubieni.

Data narodzin pozwala spojrzeć na Lubienię nie tylko jako na punkt na mapie, lecz także jako na miejsce o długiej pamięci: wieś lokowano w 1363 roku, a własna parafia powstała dopiero 1 stycznia 1984 roku. Taki kontrast - stara wieś, XIX-wieczny rodak i młoda parafia - jest ważnym kluczem do lokalnej historii.

• Antoni Julian Nowowiejski urodził się w Lubieni 11 lutego 1858 roku, a później został biskupem płockim.
• Lubienia leży dziś w gminie Brody, w powiecie starachowickim i województwie świętokrzyskim.
• Kopalnia „Józef” działała w okolicy od 1816 roku, więc stanowiła element gospodarczego krajobrazu dzieciństwa przyszłego arcybiskupa.
• Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego powstała w 1984 roku, długo po narodzinach Nowowiejskiego.

Gdzie urodził się abp. Nowowiejski?

Bł. abp Antoni Julian Nowowiejski urodził się 11 lutego 1858 roku w Lubieni, wsi leżącej obecnie w gminie Brody w powiecie starachowickim. W chwili jego narodzin miejscowość znajdowała się w Królestwie Polskim pod zaborem rosyjskim, a jej okolica była związana między innymi z rządową kopalnią rudy żelaza „Józef”.

Gdzie leży Lubienia, rodzinne miejsce Antoniego Juliana Nowowiejskiego?

Lubienia leży w gminie Brody, w powiecie starachowickim, przy drodze krajowej nr 9. To właśnie tę Lubienię należy odróżniać od rzeki Lubieni i innych miejscowości o podobnie brzmiących nazwach.

W dokumentach i opracowaniach biograficznych miejscowość pozostaje ważnym faktem, lecz zachowane dane nie wskazują domu rodzinnego ani nie podają imion rodziców przyszłego biskupa. Uczciwa opowieść historyczna kończy się tam, gdzie kończą się źródła.

• Gmina Brody jest współczesnym punktem odniesienia dla lokalizacji Lubieni.
• Powiat starachowicki pozwala odróżnić Lubienię od miejsc o podobnych nazwach w innych regionach Polski.
• Królestwo Polskie było w 1858 roku realiami politycznymi narodzin Antoniego Juliana Nowowiejskiego.
• Droga krajowa nr 9 jest współczesnym elementem orientacji w terenie, nie opisem XIX-wiecznej komunikacji.

Jak odczytywać datę 11 lutego 1858 roku?

Data 11 lutego 1858 roku oznacza narodziny człowieka, który później przez wiele lat kierował diecezją płocką i zmarł 28 maja 1941 roku w obozie Soldau w Działdowie. Nie daje jednak podstaw do dopisywania rodzinnych szczegółów, których karta źródeł nie zawiera.

Dla mieszkańca regionu szczególnie interesujące jest zestawienie zwykłej wsi z późniejszą drogą życiową jej rodaka. Z Lubieni wyszedł człowiek związany później z Płockiem, historią diecezji i liturgią, a nie postać zamknięta wyłącznie w lokalnej legendzie.

„Większej miłości nikt nie ma od tej, gdy ktoś życie swoje oddaje za przyjaciół swoich.” - Pismo Święte, J 15,13, Biblia Tysiąclecia.

Ten fragment Ewangelii według św. Jana jest chrześcijańskim punktem odniesienia dla pamięci o męczennikach. Nie zastępuje opisu historycznego, ale wyjaśnia, dlaczego Kościół otacza ich szczególną czcią.

Jak wyglądała Lubienia w 1858 roku?

Lubienia w 1858 roku była starą wsią o historii sięgającej 1363 roku, z otoczeniem ukształtowanym przez dawne dobra biskupów krakowskich i przemysł wydobywczy. Od 1816 roku działała tu rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef”, dlatego krajobraz ziemi, kamienia i rudy nie jest przypadkowym motywem w historii miejscowości.

Jak pięć wieków wsi biskupiej wpłynęło na Lubienię?

Historia Lubieni obejmuje co najmniej pięć stuleci przed narodzinami Nowowiejskiego. W 1363 roku bp Bodzanta nadał ziemię nad rzeką Lubienią pod wieś na prawie średzkim, a do 1788 roku miejscowe wójtostwo należało do dóbr biskupów krakowskich.

To długie zaplecze własnościowe tłumaczy, dlaczego w dawnych zapisach pojawia się związek Lubieni z kościołem w Krynkach. Wieś nie powstała wokół własnej parafii, lecz rozwijała się w szerszym układzie osadniczym i kościelnym okolicy.

• Bp Bodzanta nadał w 1363 roku ziemię pod wieś na prawie średzkim.
• Rzeka Lubienia stanowiła punkt geograficzny wskazany przy najstarszym przekazie o osadzie.
• Dobra biskupów krakowskich obejmowały wójtostwo w Lubieni do 1788 roku.
• Krynki były dla Lubieni ważnym ośrodkiem kościelnym jeszcze przed utworzeniem własnej parafii.

Czym była kopalnia rudy żelaza „Józef” w Lubieni?

Kopalnia „Józef” była rządową kopalnią rudy żelaza uruchomioną w 1816 roku. Gdy Antoni Julian Nowowiejski urodził się w 1858 roku, zakład działał już od 42 lat, więc górniczy charakter okolicy należał do lokalnego tła jego dzieciństwa.

Nie należy z tego wyprowadzać nieudokumentowanych opowieści o rodzinie Nowowiejskiego lub jej zawodach. Można natomiast uczciwie powiedzieć, że Lubienia należała do świata Staropolskiego Okręgu Przemysłowego, w którym ruda żelaza, lasy i drogi między osadami kształtowały codzienny rytm regionu.

• Rok 1816 oznacza uruchomienie rządowej kopalni rudy żelaza „Józef”.
• Ruda żelaza była surowcem, który łączył Lubienię z przemysłową historią regionu staropolskiego.
• Rok 1858 przypadał na okres funkcjonowania kopalni już od kilku dziesięcioleci.
• ZGH „Zębiec” pojawia się w historii kopalni w 1965 roku, znacznie później niż życie przyszłego arcybiskupa.

Dlaczego przywilej miejski z 1440 roku nie zmienił Lubieni w miasto?

Przywilej bp. Zbigniewa Oleśnickiego z 1440 roku przewidywał miasto „Lubyenya”, lecz nigdy nie został zrealizowany. Lubienia pozostała wsią, dlatego określanie jej jako dawnego miasta byłoby historycznym uproszczeniem.

Ten epizod pokazuje skalę dawnych ambicji osadniczych, ale nie zmienia późniejszego statusu miejscowości. W opowieści o narodzinach Antoniego Juliana Nowowiejskiego ważniejsza jest ciągłość wsi niż niezrealizowany projekt miasta.

• Zbigniew Oleśnicki wystawił w 1440 roku przywilej dla „Lubyenyi”.
• Przywilej miejski nie został wykonany, więc Lubienia nie uzyskała trwałego statusu miasta.
• Lubienia zachowała charakter wsi również w XIX wieku, gdy urodził się Nowowiejski.
• Rok 1440 należy odczytywać jako niezrealizowany plan, a nie datę powstania miasta.

Do jakiej parafii należała Lubienia?

Lubienia nie miała własnej parafii w 1858 roku. Dawne przekazy wskazują, że dziesięcinę oddawano kościołowi w Krynkach, a parafię pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni erygował bp Edward Materski dopiero 1 stycznia 1984 roku z terenu parafii Krynki.

Czy w Lubieni stał kościół w roku 1858?

Nie ma podstaw, by twierdzić, że Lubienia miała w 1858 roku własny kościół parafialny. Własna parafia powstała dopiero w 1984 roku, a kościół Podwyższenia Krzyża Świętego budowano w latach 1983-1986.

To istotna różnica dla czytania biografii rodaka z Lubieni. Miejscowość jego urodzenia nie była wtedy parafią w dzisiejszym znaczeniu, choć pozostawała częścią religijnego krajobrazu okolicy.

• Krynki były kościelnym punktem odniesienia dla Lubieni przed powstaniem miejscowej parafii.
• 1 stycznia 1984 roku jest datą erygowania parafii Podwyższenia Krzyża Świętego.
• Bp Edward Materski erygował parafię z terenu parafii Krynki.
• Lata 1983-1986 obejmują budowę obecnego kościoła w Lubieni.

Gdzie ochrzczono Antoniego Juliana Nowowiejskiego?

Źródła przywołane dla Lubieni nie podają miejsca chrztu Antoniego Juliana Nowowiejskiego. Związek Lubieni z Krynkami nie pozwala automatycznie wskazać Krynki jako miejsca chrztu, ponieważ taki szczegół wymagałby potwierdzenia w księdze metrykalnej lub innym dokumencie.

Ta ostrożność nie osłabia lokalnej historii. Przeciwnie, chroni ją przed powtarzaniem atrakcyjnych, lecz nieudowodnionych informacji.

• Miejsce chrztu Antoniego Juliana Nowowiejskiego nie zostało wskazane w dostępnej karcie faktów.
• Parafia Krynki stanowi kontekst historyczny Lubieni, a nie automatyczny dowód miejsca chrztu.
• Księga metrykalna byłaby właściwym źródłem dla ustalenia konkretnego obrzędu chrztu.
• Parafia w Lubieni nie istniała w 1858 roku, ponieważ erygowano ją w 1984 roku.

Rok 1864: powstanie styczniowe pod Lubienią

17 stycznia 1864 roku pod Lubienią doszło do potyczki oddziału Karola Kality „Rębajły” z wojskiem rosyjskim. Antoni Julian Nowowiejski miał wtedy niespełna 6 lat, dlatego wydarzenie opisuje przede wszystkim historyczne doświadczenie miejscowości i jego pokolenia, a nie osobiste wspomnienia przyszłego biskupa.

Co wydarzyło się pod Lubienią 17 stycznia 1864 roku?

17 stycznia 1864 roku oddział Karola Kality „Rębajły” starł się pod Lubienią z wojskiem rosyjskim. To lokalny epizod powstania styczniowego, który należy przedstawiać bez dopisywania niepotwierdzonych liczb poległych, nazw formacji lub relacji świadków.

Data wiąże Lubienię z szerszą historią Królestwa Polskiego pod zaborem rosyjskim. Zarazem przypomina, że życie mieszkańców wsi toczyło się w cieniu wydarzeń daleko większych niż jedna miejscowość.

• 17 stycznia 1864 roku jest datą potyczki pod Lubienią.
• Karol Kalita „Rębajło” dowodził oddziałem powstańczym wymienianym przy tym wydarzeniu.
• Wojsko rosyjskie było stroną starcia w czasie powstania styczniowego.
• Antoni Julian Nowowiejski miał podczas tej potyczki niespełna 6 lat.

Jak 1864 rok porządkuje historię rodaka z Lubieni?

Rok 1864 porządkuje biografię Nowowiejskiego przez chronologię: urodził się w 1858 roku, a potyczka pod Lubienią wydarzyła się sześć lat później. Nie wiadomo, czy ją zapamiętał lub czy dotknęła jego rodzinę, dlatego nie należy tworzyć takich scen bez świadectwa źródłowego.

Rzetelność ma tu większą wartość niż efektowna narracja. Lokalna historia broni się konkretną datą, nazwiskiem dowódcy i miejscem wydarzenia.

• Rok 1858 wyznacza narodziny Antoniego Juliana Nowowiejskiego w Lubieni.
• Rok 1864 wskazuje potyczkę powstańczą pod tą samą miejscowością.
• Sześć lat dzieliło narodziny przyszłego biskupa od wydarzenia powstańczego.
• Źródła lokalne nie opisują osobistego udziału dziecka w wydarzeniach pod Lubienią.

Czy to ten Nowowiejski, który skomponował „Rotę”?

Nie. Antoni Julian Nowowiejski, urodzony w Lubieni w 1858 roku, był biskupem płockim, liturgistą i historykiem diecezji. Muzykę do „Roty” skomponował Feliks Nowowiejski, inny człowiek o tym samym nazwisku, dlatego pytania o opery lub miejsce pochówku kompozytora nie dotyczą rodaka z Lubieni.

Co skomponował Antoni Julian Nowowiejski?

Antoni Julian Nowowiejski nie jest autorem muzyki do „Roty”. Jego dorobek wiąże się z liturgią i historią diecezji, a nie z twórczością kompozytorską Feliksa Nowowiejskiego.

To rozróżnienie pomaga porządkować wyniki wyszukiwania. Przy biografii rodaka z Lubieni pomocne są dzieła liturgisty i historyka diecezji, natomiast muzyczne hasła należy przypisać Feliksowi.

• Antoni Julian Nowowiejski był biskupem płockim i autorem prac związanych z liturgią.
• Feliks Nowowiejski skomponował muzykę do „Roty”.
• „Rota” nie jest dziełem arcybiskupa urodzonego w Lubieni.
• To samo nazwisko nie stanowi dowodu pokrewieństwa ani wspólnej biografii.

Czy Antoni i Feliks Nowowiejscy byli spokrewnieni?

Nie wiadomo, aby Antoni Julian Nowowiejski i Feliks Nowowiejski byli spokrewnieni, dlatego nie należy tak twierdzić. Łączy ich nazwisko, ale źródła przedstawione dla tego tematu nie dają podstaw do budowania rodzinnego związku.

Najprostsza zasada brzmi: biskup płocki urodził się w Lubieni, a kompozytor jest autorem muzyki do „Roty”. Szerzej różnicę objaśnia tekst abp Nowowiejski a Feliks Nowowiejski.

Osoba	Najważniejsze skojarzenie	Związek z Lubienią
Antoni Julian Nowowiejski	Biskup płocki, liturgista, męczennik	Urodzony w Lubieni 11 lutego 1858 roku
Feliks Nowowiejski	Kompozytor muzyki do „Roty”	Nie jest osobą opisywaną jako rodak z Lubieni

„Niech się zaprze samego siebie, niech weźmie krzyż swój i niech Mnie naśladuje.” - Pismo Święte, Mt 16,24, Biblia Tysiąclecia.

Lubienia dziś: od rodzinnej wsi do parafii z 1984 roku

Lubienia łączy trzy pewne daty: 1363 rok, związany z początkiem wsi, 11 lutego 1858 roku, dzień narodzin Antoniego Juliana Nowowiejskiego, oraz 1 stycznia 1984 roku, datę erygowania parafii. Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego budowano w latach 1983-1986, a poświęcono 9 września 1986 roku.

Jak powstał kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni?

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni budowano od 1983 do 1986 roku, a 9 września 1986 roku poświęcił go bp Edward Materski. Świątynia jest jednonawowa i wykonana z czerwonego kamienia oraz cegły, według projektu Zofii Łotkowskiej i P. Franczaka.

Parafia nosi wezwanie Podwyższenia Krzyża Świętego, a drugim odpustowym patronem jest św. Jan Nepomucen. Kontekst tego drugiego patrona rozwija tekst o św. Janie Nepomucenie, drugim patronie Lubieni.

• 1983 rok oznacza rozpoczęcie budowy kościoła przez ks. Krzysztofa Orła.
• 1986 rok oznacza zakończenie budowy i poświęcenie świątyni 9 września.
• Czerwony kamień i cegła tworzą charakterystyczną bryłę jednonawowego kościoła.
• 14 września przypada odpust Podwyższenia Krzyża Świętego.

Dlaczego rok 1999 jest ważny dla pamięci o rodaku z Lubieni?

Rok 1999 jest ważny, ponieważ Jan Paweł II beatyfikował Antoniego Juliana Nowowiejskiego 13 czerwca 1999 roku w gronie 108 męczenników. W Lubieni szkoła podstawowa nosi imię Jana Pawła II od 2005 roku, lecz źródła nie wskazują potwierdzonego materialnego upamiętnienia arcybiskupa w miejscowości.

Pełniejszą drogę życiową przedstawia pełna biografia męczennika z Lubieni. Wspólna pamięć o jego losie obejmuje także bł. Leona Wetmańskiego, biskupa pomocniczego zamordowanego razem z Nowowiejskim.

• 13 czerwca 1999 roku Jan Paweł II beatyfikował Antoniego Juliana Nowowiejskiego w gronie 108 męczenników.
• 12 czerwca przypada liturgiczne wspomnienie błogosławionego Antoniego Juliana Nowowiejskiego.
• 28 maja 1941 roku jest datą śmierci arcybiskupa w obozie Soldau w Działdowie.
• 2005 rok oznacza nadanie miejscowej szkole imienia Jana Pawła II.

Najczęściej zadawane pytania

Ile lat miałby dziś abp. Nowowiejski?

Antoni Julian Nowowiejski urodził się 11 lutego 1858 roku. W 2026 roku przypada 168. rocznica jego urodzin. Zmarł 28 maja 1941 roku, mając 83 lata.

Czy Lubienia była wtedy miastem?

Nie, Lubienia była wsią. W 1440 roku bp Zbigniew Oleśnicki wystawił przywilej na miasto „Lubyenya”, ale nie został on zrealizowany. Nazwanie Lubieni dawnym miastem byłoby więc nieścisłe.

Czy wiadomo, w którym domu urodził się Nowowiejski?

Nie, dostępne źródła nie wskazują domu narodzin Antoniego Juliana Nowowiejskiego. Nie podają również imion jego rodziców. Najbezpieczniej ograniczyć informację do miejscowości i daty urodzenia.

Czy Lubienia leży w diecezji płockiej?

Nie, Lubienia należy do diecezji radomskiej i dekanatu starachowickiego południowego. Antoni Julian Nowowiejski był później biskupem płockim, ale jego miejsce urodzenia pozostaje w innej diecezji. Te dwa fakty nie są sprzeczne.

Jakie opery skomponował Feliks Nowowiejski?

To pytanie dotyczy kompozytora Feliksa Nowowiejskiego, a nie arcybiskupa Antoniego Juliana Nowowiejskiego z Lubieni. Wśród utworów Feliksa wymienia się operę „Legenda Bałtyku”. Przy dalszym szukaniu warto korzystać z opracowań muzykologicznych poświęconych kompozytorowi.

Źródła i literatura

1. Diecezja Radomska, Parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni, opis datowany 2017.
2. Lubienia, województwo świętokrzyskie, informacje o historii miejscowości i kopalni „Józef”.
3. Antoni Julian Nowowiejski, dane biograficzne dotyczące narodzin, posługi i beatyfikacji.
4. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, hasło „Lubienia”, 1884.
5. Jan Paweł II, beatyfikacja 108 męczenników, 13 czerwca 1999.
6. Zdjęcie wyróżniające: Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.