Bł. abp Antoni Julian Nowowiejski - męczennik z Lubieni

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 10.11.2026

Spis treści

Kim był Antoni Julian Nowowiejski?

Bł. Antoni Julian Nowowiejski był biskupem płockim w latach 1908-1941, męczennikiem II wojny światowej i rodakiem z Lubieni w gminie Brody. Urodził się 11 lutego 1858 roku, zmarł 28 maja 1941 roku w niemieckim obozie Soldau w Działdowie, a Jan Paweł II beatyfikował go 13 czerwca 1999 roku wraz ze 108 męczennikami.

Jego życiorys łączy małą wieś dawnego Staropolskiego Okręgu Przemysłowego z historią diecezji płockiej i doświadczeniem okupacji niemieckiej. To nie jest opowieść o odległej postaci z kościelnego kalendarza. Antoni Julian Nowowiejski urodził się w Lubieni, zanim powstał tu obecny kościół i parafia Podwyższenia Krzyża Świętego.

Kim był biskup płocki z Lubieni?

Antoni Julian Nowowiejski był duchownym Kościoła katolickiego, który kierował diecezją płocką przez 33 lata, od 1908 do 1941 roku. W polskiej pamięci religijnej pozostaje przede wszystkim jako męczennik, czyli człowiek, który poniósł śmierć w związku z wiarą i wiernością Kościołowi.

Jego biografię najłatwiej uporządkować przez kilka dat:

• 11 lutego 1858 roku - Antoni Julian Nowowiejski urodził się w Lubieni, dziś położonej w gminie Brody w powiecie starachowickim.
• 1908 rok - rozpoczął posługę jako biskup płocki w diecezji płockiej.
• 28 maja 1941 roku - zmarł w niemieckim obozie Soldau w Działdowie, mając 83 lata.
• 13 czerwca 1999 roku - Jan Paweł II beatyfikował go w Warszawie w gronie 108 męczenników II wojny światowej.
• 12 czerwca - tego dnia przypada jego wspomnienie liturgiczne.

Jakie daty tworzą oś życia abp. Nowowiejskiego?

Najważniejsze daty to 1858, 1908, 1941 i 1999: narodziny w Lubieni, objęcie diecezji płockiej, śmierć w Soldau oraz beatyfikacja w Warszawie. Taki układ pozwala oddzielić pewne fakty biograficzne od późniejszej pamięci religijnej.

Rok	Wydarzenie	Znaczenie
1858	Narodzenie w Lubieni	Łączy błogosławionego z miejscowością w gminie Brody.
1908	Objęcie diecezji płockiej	Początek 33-letniej posługi biskupa płockiego.
1941	Śmierć w Soldau	Data męczeńskiej śmierci w Działdowie.
1999	Beatyfikacja Jana Pawła II	Włączenie do grona 108 męczenników II wojny światowej.

Osobną historię narodzin warto poznać przez tekst narodziny w Lubieni 11 lutego 1858. Pozwala on spojrzeć na tę datę nie jak na suchą metrykę, lecz jak na punkt styku dziejów wsi i dziejów Kościoła w Polsce.

Skąd pochodził Antoni Julian Nowowiejski? Lubienia w 1858 roku

Lubienia, miejsce narodzin Antoniego Juliana Nowowiejskiego, to wieś lokowana w 1363 roku przez biskupa Bodzantę. W 1858 roku działała tu już rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef”, lecz własna parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni powstała dopiero 1 stycznia 1984 roku z terenu parafii Krynki.

Jak wyglądała Lubienia przed powstaniem parafii?

Lubienia była związana z historią dóbr biskupów krakowskich i z przemysłowym krajobrazem rudy żelaza. Nie należy jednak dopowiadać szczegółów o domu rodzinnym, chrzcie czy rodzicach przyszłego biskupa, bo dostępne źródła lokalne ich nie podają.

• 1363 rok - biskup Bodzanta nadał ziemię nad rzeką Lubienią pod wieś na prawie średzkim.
• 1440 rok - biskup Zbigniew Oleśnicki wystawił przywilej na miasto „Lubyenya”, którego nie zrealizowano.
• Do 1788 roku - miejscowość była wójtostwem w dobrach biskupów krakowskich, a dziesięcina trafiała do kościoła w Krynkach.
• 1816 rok - rozpoczęła działalność rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef”.
• 1858 rok - w tym historycznym krajobrazie Lubieni urodził się Antoni Julian Nowowiejski.

Do jakiej parafii należała Lubienia w czasach Nowowiejskiego?

Lubienia nie miała wówczas własnej parafii, a teren należał do parafii w Krynkach. Parafię Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni erygowano dopiero 1 stycznia 1984 roku, ponad 125 lat po narodzinach przyszłego biskupa płockiego.

Ten kontrast porządkuje lokalną historię: wieś ma korzenie sięgające XIV wieku, działalność górnicza pojawiła się tu w XIX wieku, a samodzielna parafia jest dziełem końca XX wieku. Kościół pw. Podwyższenia Krzyża Świętego budowano w latach 1983-1986.

„Męczeństwo jest najwyższym świadectwem złożonym prawdzie wiary.” - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 2473, 1994

Biskup płocki przez 33 lata: jakie były najważniejsze etapy?

Antoni Julian Nowowiejski kierował diecezją płocką od 1908 do 1941 roku, czyli przez 33 lata obejmujące czas zaborów, I wojnę światową, odrodzenie Polski i okupację niemiecką. Taka długość posługi sprawia, że jego nazwisko należy czytać w perspektywie kilku pokoleń wiernych diecezji płockiej.

Jak długo Antoni Julian Nowowiejski prowadził diecezję płocką?

Posługiwał jako biskup płocki przez 33 lata, od 1908 roku do śmierci w 1941 roku. Nie był to jednolity okres: życie diecezji zmieniało się wraz z granicami, wojną i sytuacją państwa polskiego.

1. Lata przed 1918 rokiem - jego biskupstwo rozpoczęło się jeszcze w realiach zaborów.
2. I wojna światowa - diecezja płocka, podobnie jak inne wspólnoty, funkcjonowała w warunkach wojennych.
3. Odrodzona Polska - po 1918 roku Kościół podejmował normalną pracę duszpasterską i organizacyjną w niepodległym państwie.
4. Lata międzywojenne - był to czas utrwalania instytucji diecezjalnych oraz życia religijnego.
5. Okupacja niemiecka - ostatni etap jego życia zakończył się uwięzieniem i śmiercią w Soldau.

Dlaczego mówi się o nim jako o liturgiście i historyku?

Antoni Julian Nowowiejski zajmował się liturgiką i historią diecezji, dlatego jego dorobek wykracza poza sam urząd biskupa. Dla czytelnika z Lubieni ważne jest, że rodak z miejscowości związanej z Krynkami stał się jedną z istotnych postaci diecezji płockiej.

Warto rozdzielić dwa porządki. Pierwszy to sprawdzalne daty: Lubienia, 1858 rok, Płock, lata 1908-1941 oraz Działdowo 1941. Drugi to interpretacja jego spuścizny, którą najlepiej budować na publikacjach diecezji płockiej i opracowaniach historycznych, a nie na powtarzanych bez źródła anegdotach.

• Liturgika - obejmowała jego zainteresowanie liturgią, czyli publiczną modlitwą Kościoła.
• Historia diecezji - wskazuje na trwałe zainteresowanie przeszłością Kościoła płockiego.
• Posługa biskupia - trwała od 1908 do 1941 roku i obejmowała 33 lata.
• Pamięć męczeńska - po 1941 roku stała się kluczowym elementem odbioru jego postaci.

Jak zginął abp. Nowowiejski?

Antoni Julian Nowowiejski zmarł 28 maja 1941 roku w niemieckim obozie Soldau w Działdowie, mając 83 lata. Jego śmierć, przypominana w kontekście męczeństwa II wojny światowej, łączy historię diecezji płockiej z miejscem represji wobec duchowieństwa i ludności okupowanej Polski.

Gdzie znajdował się obóz Soldau w Działdowie?

Soldau był niemieckim obozem działającym w Działdowie, a nie obozem w Oświęcimiu. Właśnie tam 28 maja 1941 roku zmarł biskup płocki Antoni Julian Nowowiejski.

Okoliczności uwięzienia należy opisywać spokojnie i bez drastycznych szczegółów, których nie potwierdzają przywoływane źródła. Wiadomo, że wątek jego losu splata się z historią biskupa pomocniczego Płocka Leona Wetmańskiego. Więcej informacji prowadzi tekst o postaci bł. Leona Wetmańskiego, biskupa pomocniczego zamordowanego razem z Nowowiejskim.

• Działdowo - to miejscowość, z którą wiąże się ostatni etap życia biskupa płockiego.
• Soldau - to nazwa niemieckiego obozu, w którym zmarł 28 maja 1941 roku.
• 83 lata - tyle miał Antoni Julian Nowowiejski w chwili śmierci.
• Leon Wetmański - jego los pozostaje związany z historią represji wobec duchowieństwa diecezji płockiej.
• 28 maja - data śmierci różni się od liturgicznego wspomnienia obchodzonego 12 czerwca.

Co oznacza męczeństwo w nauce Kościoła?

Męczeństwo oznacza oddanie życia za wiarę i jest w nauce Kościoła najwyższą formą świadectwa prawdzie wiary. Nie oznacza ono poszukiwania cierpienia ani religijnej sensacji, lecz wierność Chrystusowi w skrajnej próbie.

„Nikt nie ma większej miłości od tej, gdy ktoś życie swoje oddaje za przyjaciół swoich.” - J 15,13, Biblia Tysiąclecia, wyd. V

Pełniejszy opis wydarzeń z 1941 roku znajduje się pod linkiem śmierć w obozie Soldau 28 maja 1941. Przy lekturze takich świadectw ważny jest szacunek dla ofiar i ostrożność wobec nieudokumentowanych szczegółów.

Kiedy i kto beatyfikował Antoniego Juliana Nowowiejskiego?

Jan Paweł II beatyfikował Antoniego Juliana Nowowiejskiego 13 czerwca 1999 roku w Warszawie razem ze 107 innymi męczennikami II wojny światowej. Błogosławiony ma wspomnienie liturgiczne 12 czerwca, a publiczny kult błogosławionych podlega zasadom wskazanym w Kodeksie Prawa Kanonicznego.

Dlaczego beatyfikacja 1999 roku obejmowała 108 męczenników?

Beatyfikacja z 13 czerwca 1999 roku dotyczyła grupy 108 męczenników II wojny światowej, wśród których znalazł się biskup płocki z Lubieni. Wspólna beatyfikacja podkreśla, że ich świadectwa należą do historii Kościoła w Polsce czasu okupacji.

• Jan Paweł II - dokonał beatyfikacji 13 czerwca 1999 roku w Warszawie.
• 108 męczenników - to grupa wyniesiona do chwały ołtarzy podczas tej samej uroczystości.
• Antoni Julian Nowowiejski - był jednym z 108 beatyfikowanych męczenników.
• Działdowo 1941 - śmierć w Soldau stanowi istotny kontekst jego beatyfikacji.
• Diecezja płocka - zachowuje pamięć o swoim biskupie i męczenniku.

Kiedy przypada wspomnienie bł. Antoniego Juliana Nowowiejskiego?

Wspomnienie bł. Antoniego Juliana Nowowiejskiego przypada 12 czerwca. Jest to data liturgicznej pamięci, nie rocznica jego śmierci, która nastąpiła 28 maja 1941 roku w obozie Soldau.

Beatyfikacja nie jest kanonizacją. Katechizm Kościoła Katolickiego w nr 828 przypomina, że przez kanonizację Kościół uroczyście ogłasza heroiczność cnót świętych i stawia ich jako wzory wiernym. KPK kan. 1187 reguluje, komu wolno oddawać kult publiczny w Kościele.

Datę i sens liturgicznego wspomnienia rozwija osobny materiał: wspomnienie 12 czerwca.

Czym męczennik różni się od innych błogosławionych?

Męczennik to błogosławiony lub święty, którego proces dotyczy śmierci poniesionej za wiarę, podczas gdy w sprawie wyznawcy bada się przede wszystkim heroiczność cnót. W przypadku Antoniego Juliana Nowowiejskiego kluczowe znaczenie miało męczeństwo związane z jego śmiercią w Soldau w 1941 roku.

Czy do beatyfikacji męczennika potrzebny jest cud?

Nie, w procesie beatyfikacyjnym męczennika nie wymaga się cudu, ponieważ podstawą jest rozpoznanie męczeństwa. W przypadku wyznawcy, który nie poniósł śmierci za wiarę, proces zwykle wymaga potwierdzenia heroiczności cnót oraz cudu przypisywanego jego wstawiennictwu.

• Męczennik - to osoba, której śmierć Kościół rozpoznaje jako świadectwo wiary.
• Wyznawca - to osoba czczona ze względu na heroiczność życia chrześcijańskiego, bez śmierci męczeńskiej.
• Beatyfikacja - jest aktem Kościoła dotyczącym kultu błogosławionego.
• Kanonizacja - różni się od beatyfikacji i dotyczy formalnego uznania świętości w całym Kościele.
• KPK kan. 1187 - wskazuje normę dotyczącą publicznego kultu osób beatyfikowanych i kanonizowanych.

Co mówi Apokalipsa o wierności aż do śmierci?

Ap 2,10 mówi o wierności aż do śmierci i o koronie życia, dlatego ten fragment bywa przywoływany przy rozmowie o męczennikach. Nie jest to jednak obietnica prostego rozwiązania ludzkiego cierpienia, lecz biblijne wezwanie do wytrwałości.

Ważne jest rozróżnienie między nauką Kościoła, pobożnością osobistą i lokalną pamięcią. Można modlić się za wstawiennictwem błogosławionego, ale nie wolno obiecywać skutku takiej modlitwy ani przedstawiać jej jako religijnej gwarancji.

Dlaczego Lubienia pamięta rodaka?

Lubienia pamięta Antoniego Juliana Nowowiejskiego, ponieważ urodził się tu 11 lutego 1858 roku, zanim powstała obecna parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni. Zestawienie wsi lokowanej w 1363 roku, kopalni „Józef” z 1816 roku i parafii erygowanej w 1984 roku pokazuje długą, wielowarstwową historię miejsca.

Co łączy krzyż w Lubieni z pamięcią o męczenniku?

Patronat Podwyższenia Krzyża Świętego pozwala odczytać pamięć o męczenniku przez motyw krzyża, ale jest to refleksja redakcyjna, a nie informacja o ustanowionym kulcie lokalnym. Kościół w Lubieni poświęcono 9 września 1986 roku, natomiast błogosławiony zmarł w Soldau 45 lat wcześniej.

• Lubienia - jest miejscem narodzin Antoniego Juliana Nowowiejskiego z 1858 roku.
• Podwyższenie Krzyża Świętego - to wezwanie parafii erygowanej w Lubieni w 1984 roku.
• 14 września - tego dnia przypada odpust parafialny związany z wezwaniem kościoła.
• Soldau - miejsce śmierci błogosławionego przypomina o wojennym wymiarze jego biografii.
• Diecezja płocka - pozostaje podstawowym punktem odniesienia dla jego kościelnej pamięci.

Czy w Lubieni istnieje pomnik abp. Nowowiejskiego?

Nie ma potwierdzonych informacji o tablicy, kaplicy ani pomniku Antoniego Juliana Nowowiejskiego w Lubieni. Osoba zainteresowana lokalnym upamiętnieniem może zapytać w kancelarii parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni lub sprawdzić materiały Diecezji Radomskiej.

To ograniczenie nie osłabia związku miejscowości z błogosławionym. Sama data narodzin w Lubieni jest faktem ważnym dla historii wsi. Obok pamięci o Nowowiejskim lokalną religijną mapę tworzy również św. Jan Nepomucen, drugi patron Lubieni, którego odpust przypada 21 maja.

Najczęściej zadawane pytania

Gdzie jest pochowany abp Nowowiejski?

Antoni Julian Nowowiejski zmarł w niemieckim obozie Soldau w Działdowie 28 maja 1941 roku. Dostępne tu źródła nie podają miejsca jego pochówku, dlatego nie należy wskazywać go na podstawie domysłów. Najpewniejszych informacji należy szukać w materiałach diecezji płockiej.

Czy abp Nowowiejski jest świętym?

Nie, Antoni Julian Nowowiejski jest błogosławionym, a nie świętym kanonizowanym. Jan Paweł II beatyfikował go 13 czerwca 1999 roku w Warszawie. Różnica między beatyfikacją a kanonizacją ma znaczenie dla zakresu kultu publicznego.

Ile lat miał Antoni Julian Nowowiejski, gdy zmarł?

Miał 83 lata. Urodził się 11 lutego 1858 roku w Lubieni, a zmarł 28 maja 1941 roku w Soldau w Działdowie. Te dwie daty pozwalają obliczyć jego wiek bez dodawania niepotwierdzonych szczegółów biograficznych.

Czy Lubienia miała własny kościół, gdy urodził się Nowowiejski?

Nie, w 1858 roku Lubienia nie miała własnej parafii ani obecnego kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego. Teren należał do parafii Krynki. Parafię w Lubieni erygowano 1 stycznia 1984 roku, a kościół budowano w latach 1983-1986.

Dlaczego bł. Nowowiejski jest związany z Działdowem?

Jest związany z Działdowem, ponieważ zmarł tam w niemieckim obozie Soldau 28 maja 1941 roku. Działdowo jest więc miejscem jego męczeńskiej śmierci, podczas gdy Lubienia pozostaje miejscem narodzin. Oba miejsca są potrzebne, aby właściwie rozumieć jego biografię.

Czy można modlić się za wstawiennictwem bł. Nowowiejskiego?

Tak, osobista modlitwa za wstawiennictwem błogosławionego jest zgodna z katolicką praktyką. Nie jest jednak obietnicą określonego skutku ani zastępstwem dla sakramentów, rozmowy z duszpasterzem czy pomocy potrzebnej w trudnej sytuacji życiowej. W sprawach intencji i praktyki liturgicznej należy zwrócić się do własnej kancelarii parafialnej.

Źródła i literatura

Źródła kościelne

1. Jan Paweł II, homilia podczas beatyfikacji 108 męczenników II wojny światowej, Warszawa, 13 czerwca 1999.
2. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 2473 i 828.
3. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1187.
4. Biblia Tysiąclecia, J 15,13 oraz Ap 2,10.

Źródła lokalne i biograficzne

• Antoni Julian Nowowiejski - zestawienie biograficzne oparte na źródłach dotyczących biskupa płockiego.
• Lubienia w województwie świętokrzyskim - historia miejscowości.
• Diecezja Radomska, parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni.

Fot. Panek, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons