Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach - dawna huta

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 14.11.2026

Spis treści

Czym jest Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach?

Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach, znane jako Ekomuzeum im. Jana Pazdura, działa na terenie dawnego zakładu wielkopiecowego i łączy historię żelaza z opowieścią o przyrodzie regionu. Dla osoby jadącej z Lubieni jest to dobre miejsce, by zobaczyć przemysłowe tło okolicy, w której kopalnia „Józef” ruszyła już w 1816 roku.

Czym wyróżnia się Ekomuzeum w Starachowicach?

Ekomuzeum to muzeum osadzone w autentycznym krajobrazie i zabytkowej przestrzeni, a nie wyłącznie w salach z gablotami. W Starachowicach ważnym eksponatem pozostaje sam teren dawnej huty: wielki piec, zabudowania przemysłowe i ślady dawnego rytmu pracy zakładu.

To perspektywa szczególnie czytelna dla mieszkańców gminy Brody i Lubieni. Ruda żelaza, kamień, las oraz transport nie są tu abstrakcyjnymi hasłami z podręcznika. Tworzyły gospodarczy krajobraz Zagłębia Staropolskiego, który łączy Starachowice, Lubienię, Wąchock i inne miejscowości regionu.

• Dawny zakład wielkopiecowy pokazuje materialne zaplecze wytopu żelaza, od pieca po urządzenia pomocnicze.
• Wielki piec Starachowice pozwala zobaczyć skalę przemysłu, której nie odda sama fotografia lub opis w książce.
• Ekspozycje przyrodnicze uzupełniają historię techniki o geologię, zwierzęta i środowisko świętokrzyskie.
• Jan Pazdur, patron placówki i historyk techniki, przypomina, że zabytki przemysłowe wymagają równie uważnej ochrony jak pałace czy kościoły.
• Starachowice są wygodnym punktem wypadowym do poznawania zabytków techniki świętokrzyskiego, a także miejsc związanych z dawnym górnictwem.

Najprościej potraktować muzeum jako pierwszy przystanek przed dalszą podróżą po regionie. Szerszy kontekst miasta opisuje tekst Starachowice i historia przemysłu.

Kim był Jan Pazdur?

Jan Pazdur był historykiem techniki, którego nazwisko nosi Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach. Patronat podkreśla, że historia przemysłu nie kończy się na maszynie: obejmuje ludzi pracy, surowce, krajobraz oraz przemiany miejscowości takich jak Starachowice i Lubienia.

W muzeum dobrze szukać odpowiedzi nie tylko na pytanie „co tu produkowano?”, lecz także „skąd przywożono rudę?”, „jak działał piec?” i „jak zakład wpłynął na okoliczne osady?”. Takie oglądanie miejsca daje więcej niż szybkie przejście od tablicy do tablicy.

Historia techniki pomaga odczytać zabytek przemysłowy jako część dziejów ludzi, krajobrazu i pracy, a nie jako samotny obiekt architektoniczny. - Muzeum Przyrody i Techniki „Ekomuzeum” im. Jana Pazdura w Starachowicach, informacje instytucjonalne, 2026

Dawna huta: jak działał wielki piec i zakład wielkopiecowy?

Zakład wielkopiecowy to zespół urządzeń służących do otrzymywania surówki żelaza z rudy, paliwa i topnika. W Starachowicach wielki piec jest kluczowym świadectwem dawnej huty, ponieważ pokazuje drogę od surowca wydobywanego w regionie do metalu wykorzystywanego dalej w przemyśle.

Jak działał wielki piec?

Wielki piec pracował w kilku powtarzalnych etapach: od góry ładowano rudę, paliwo i topnik, a od dołu wtłaczano gorące powietrze. Wysoka temperatura oddzielała żelazo od skały płonnej, dzięki czemu na dole powstawała surówka, a osobno odprowadzano żużel.

Sam proces warto wyobrazić sobie jak pracę wysokiej, stale ogrzewanej wieży. Materiał schodził w dół, zmieniał skład chemiczny i temperaturę, zaś gotowy produkt opuszczał piec najniższą częścią instalacji. To był system ciągły, wymagający paliwa, transportu i stałej obsługi.

1. Ruda żelaza trafiała do pieca jako podstawowy surowiec, z którego odzyskiwano żelazo.
2. Paliwo, dawniej między innymi węgiel drzewny, a później także koks, dostarczało energii potrzebnej do procesu redukcji.
3. Topnik pomagał oddzielić niepożądane składniki rudy od żelaza podczas wysokotemperaturowego wytopu.
4. Gorące powietrze wtłaczane od dołu podtrzymywało temperaturę i intensywność reakcji zachodzących w piecu.
5. Surówka żelaza spływała do dolnej części instalacji, natomiast żużel odprowadzano jako osobny produkt procesu.

Ten schemat wyjaśnia, dlaczego huta nie mogła działać bez zaplecza górniczego, leśnego, transportowego i ludzkiej pracy. Wielki piec był sercem zakładu, ale nie działał w próżni.

Czy huta w Starachowicach jest zabytkiem techniki?

Tak, dawny zespół zakładu wielkopiecowego w Starachowicach jest traktowany jako zabytek techniki, a informacje o ochronie zabytków prowadzi Narodowy Instytut Dziedzictwa. Najbezpieczniej sprawdzać aktualny opis i zakres ochrony bezpośrednio w bazie NID, ponieważ rejestry zawierają dane dotyczące konkretnych obiektów oraz ich zespołów.

Nie trzeba znać wszystkich technicznych nazw, by zwiedzać świadomie. Wystarczy zwrócić uwagę na relację między piecem, halami, kanałami, drogami wewnętrznymi i przestrzenią potrzebną do składowania materiałów. Każdy z tych elementów mówi coś o organizacji produkcji.

• Wielki piec był podstawowym urządzeniem do otrzymywania surówki żelaza z rudy.
• Hale przemysłowe chroniły część prac i urządzeń przed pogodą oraz porządkowały przebieg produkcji.
• Urządzenia pomocnicze umożliwiały transport, doprowadzanie powietrza i obsługę procesu hutniczego.
• Układ przestrzenny zakładu pokazuje, że przemysł wymagał planowania przepływu surowca, paliwa i gotowego materiału.
• Narodowy Instytut Dziedzictwa udostępnia publiczne informacje o obiektach objętych ochroną konserwatorską.

Ochrona zabytków techniki obejmuje nie tylko pojedynczą maszynę, ale też jej historyczny kontekst i relacje z otoczeniem. - Narodowy Instytut Dziedzictwa, baza Zabytek.pl, 2026

Ruda żelaza z okolicy: jaki związek mają Starachowice, Lubienia i Zagłębie Staropolskie?

Zagłębie Staropolskie to historyczny obszar górniczo-hutniczy związany z ziemiami między Kielcami a Radomiem, gdzie wydobycie rudy i jej przetwarzanie wpływały na rozwój miejscowości. Lubienia wpisuje się w tę historię przez rządową kopalnię rudy żelaza „Józef”, uruchomioną w 1816 roku, oraz późniejsze ZGH „Zębiec” od 1965 roku.

Co wiadomo o kopalni „Józef” i ZGH „Zębiec” w Lubieni?

W Lubieni rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef” rozpoczęła działalność w 1816 roku, a w 1965 roku kopalnia funkcjonowała jako ZGH „Zębiec”. Te dwie daty pokazują, jak długo ruda żelaza pozostawała ważnym elementem historii miejscowości.

Nie należy jednak dopowiadać więcej, niż pozwalają źródła. Sam wspólny kontekst regionalny nie oznacza automatycznie, że ruda z Lubieni zasilała konkretny wielki piec w Starachowicach. Muzeum pokazuje przemysłową stronę historii regionu, natomiast dzieje kopalni wymagają osobnego, źródłowego opisu.

• Kopalnia „Józef” działała w Lubieni od 1816 roku jako rządowa kopalnia rudy żelaza.
• ZGH „Zębiec” oznacza etap historii kopalni odnotowany dla 1965 roku.
• Lubienia zachowała w swojej historii wątek górniczy, choć parafia powstała znacznie później, 1 stycznia 1984 roku.
• Starachowice pozwalają zobaczyć hutniczą część szerszego procesu, czyli przetwarzanie rudy w żelazo.
• Ruda żelaza świętokrzyskie jest hasłem prowadzącym do historii krajobrazu, pracy i dawnych osad przemysłowych.

Osobną opowieść o tym fragmencie lokalnych dziejów rozwija tekst kopalnia rudy żelaza w Lubieni.

Czym różni się kopalnia od huty?

Kopalnia wydobywa surowiec z ziemi, a huta przetwarza rudę w metal, dlatego Lubienia i Starachowice opisują dwa różne ogniwa jednego świata przemysłowego. Kopalnia „Józef” wiąże się z wydobyciem rudy, natomiast wielki piec w Starachowicach z jej hutniczym wykorzystaniem.

Element historii	Lubienia	Starachowice
Główny motyw	Wydobycie rudy żelaza	Przetwarzanie rudy w hucie
Ważna nazwa	Kopalnia „Józef”, ZGH „Zębiec”	Zakład wielkopiecowy i wielki piec
Data z lokalnych źródeł	1816 - uruchomienie kopalni „Józef”	Datowanie obiektów należy sprawdzać w muzeum i bazie NID
Co ogląda zwiedzający	Krajobraz i ślady historii miejscowości	Zachowany teren dawnej huty oraz ekspozycje muzealne

Czerwony kamień i cegła kościoła Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni dobrze przypominają o lokalnej materialności tej historii: ziemi, skale, rudzie i pracy. Więcej regionalnego tła zawiera tekst Zagłębie Staropolskie i historia Lubieni.

Ekspozycje przyrodnicze i paleontologiczne: co można zobaczyć?

Ekspozycje przyrodnicze i paleontologiczne w Muzeum Przyrody i Techniki uzupełniają opowieść o dawnej hucie o geologię oraz środowisko regionu. Ich dokładny układ i wystawy czasowe mogą się zmieniać, dlatego przed wyjazdem warto sprawdzić aktualną ofertę bezpośrednio na stronie muzeum.

Dlaczego przyroda jest ważna obok historii huty?

Przyroda jest ważna, ponieważ dawne hutnictwo zależało od zasobów środowiska: rudy, wody, drewna, terenu i dróg. Ekspozycja przyrodnicza pomaga zobaczyć, że przemysł Starachowic nie powstał obok krajobrazu, lecz wyrósł z jego warunków.

To szczególnie trafne zestawienie dla osoby, która zna Lubienię z lasów, dróg i dawnego górnictwa. W muzeum można przejść od pytania o skały i skamieniałości do pytania o to, w jaki sposób ludzie wykorzystywali zasoby ziemi przez kolejne pokolenia.

• Geologia regionu wyjaśnia, dlaczego określone surowce mogły występować na terenie świętokrzyskim.
• Paleontologia pomaga odczytać bardzo dawną historię życia zapisaną w skałach i skamieniałościach.
• Przyroda lokalna pokazuje środowisko, które współistniało z działalnością człowieka.
• Technika hutnicza łączy wiedzę o materiale z praktyką jego przetwarzania.
• Ekspozycja muzealna daje rodzinom możliwość rozmowy o tym, że historia przemysłu i historia natury stale się przecinają.

Jak oglądać ekspozycję, żeby nie pominąć najważniejszych wątków?

Zacznij od terenu dawnej huty, potem przejdź do ekspozycji wyjaśniających pochodzenie surowców, a na końcu wróć do pytania, jak ruda zmieniała się w żelazo. Taka kolejność porządkuje zwiedzanie i pomaga powiązać wielki piec, Zagłębie Staropolskie, Lubienię oraz przyrodę świętokrzyską.

1. Najpierw obejrzyj wielki piec, aby zobaczyć skalę miejsca i zrozumieć podstawowy cel dawnego zakładu.
2. Potem przeczytaj tablice o technologii, ponieważ tłumaczą rolę rudy, paliwa, powietrza i żużla.
3. Następnie odwiedź część przyrodniczą, by połączyć przemysł z geologią oraz lokalnym środowiskiem.
4. Zapisz dwa lub trzy pytania, które pojawiły się podczas zwiedzania, zamiast próbować zapamiętać każdy szczegół.
5. Na końcu wróć do wybranego obiektu, jeśli jego znaczenie stało się jaśniejsze po obejrzeniu pozostałych sal.

To prosty sposób na zwiedzanie bez pośpiechu. Dziecko może zapamiętać wielką maszynę lub skamieniałość, a dorosły zrozumieć zależność między wydobyciem a hutnictwem.

Jak przygotować się do zwiedzania Muzeum Przyrody i Techniki?

Do zwiedzania Muzeum Przyrody i Techniki najlepiej przygotować wygodne buty, rezerwę co najmniej 1-2 godzin oraz aktualne informacje ze strony placówki. Godziny otwarcia, ceny biletów, zasady wejścia z przewodnikiem, dostępność i oferta wystaw mogą się zmieniać, dlatego czytelnik powinien sprawdzić je bezpośrednio przed wyjazdem.

Gdzie sprawdzić bilety, godziny i zwiedzanie z przewodnikiem?

Bilety, godziny otwarcia i zasady zwiedzania z przewodnikiem sprawdzisz na oficjalnej stronie Muzeum Przyrody i Techniki w Starachowicach albo telefonicznie w kasie placówki. Nie warto korzystać ze starych wpisów w wyszukiwarce, ponieważ dotyczą one często poprzedniego sezonu lub nieaktualnej wystawy.

Ta ostrożność dotyczy szczególnie grup szkolnych, rodzin wielopokoleniowych i osób jadących z dalszej miejscowości. Rezerwacja może mieć znaczenie przy większej liczbie uczestników, zajęciach edukacyjnych albo zwiedzaniu z przewodnikiem.

• Oficjalna strona muzeum powinna być pierwszym źródłem informacji o bieżącej ofercie i zasadach wejścia.
• Kontakt z kasą pomaga potwierdzić dostępność konkretnego terminu, szczególnie dla grup zorganizowanych.
• Wygodne obuwie przydaje się na terenie poprzemysłowym oraz podczas przejść między obiektami.
• Odzież dostosowana do pogody ma znaczenie, gdy plan obejmuje elementy plenerowe.
• Przerwa w planie dnia ułatwia zwiedzanie z dziećmi, seniorami i osobami potrzebującymi spokojniejszego tempa.

Czy muzeum jest dostępne dla osób z niepełnosprawnościami?

To zależy od wybranej części muzeum i indywidualnych potrzeb osoby odwiedzającej, dlatego przed przyjazdem najlepiej zapytać placówkę o dostępność konkretnej trasy. Teren dawnej huty może obejmować nawierzchnie oraz przestrzenie, które wymagają wcześniejszego ustalenia warunków wejścia.

Praktyczne pytania warto zadać przed podróżą: czy wejście jest bezprogowe, czy dostępna jest toaleta dostosowana do potrzeb, jak wygląda dojście do ekspozycji oraz czy opiekun może liczyć na pomoc pracownika. Taka rozmowa pozwala zaplanować wizytę bez niepotrzebnego stresu.

1. Wskaż rodzaj potrzeb, ponieważ informacja o poruszaniu się na wózku lub trudnościach z chodzeniem pomaga dobrać trasę.
2. Zapytaj o parking, aby ustalić możliwie najkrótszą drogę od samochodu do wejścia.
3. Potwierdź dostępność ekspozycji, gdy plan obejmuje zarówno wnętrza, jak i teren plenerowy.
4. Ustal czas wizyty, ponieważ spokojniejsze tempo może wymagać dłuższego okna zwiedzania.
5. Poproś o aktualne informacje, bo rozwiązania dostępnościowe mogą być zmieniane wraz z organizacją ekspozycji.

Skąd wzięła się nazwa Starachowice?

Nazwa Starachowice ma charakter patronimiczny, czyli wywodzi się od nazwy osobowej i pierwotnie wskazywała na ludzi związanych z określonym przodkiem lub właścicielem. Taką klasyfikację podaje naukowe opracowanie „Nazwy miejscowości Polski” redagowane przez Kazimierza Rymuta w Instytucie Języka Polskiego PAN.

Co oznacza nazwa patronimiczna?

Nazwa patronimiczna oznacza nazwę miejscowości utworzoną od imienia, przezwiska albo innej nazwy osobowej. W przypadku Starachowic najważniejsze jest odróżnienie językowego pochodzenia nazwy od późniejszych lokalnych opowieści, które mogą być atrakcyjne, ale nie zawsze mają potwierdzenie w słownikach historycznych.

To drobny detal, lecz bardzo pomaga w czytaniu mapy regionu. Miejscowości zachowują w nazwach ślady dawnych ludzi, własności, zajęć lub krajobrazu, podobnie jak w historii Lubieni przetrwały ślady górnictwa i hutnictwa.

• Nazwy patronimiczne wskazują na związek osady z nazwą osobową, a nie bezpośrednio z zakładem przemysłowym.
• Starachowice należy objaśniać przez źródła językoznawcze, a nie przez dowolne ludowe etymologie.
• Instytut Języka Polskiego PAN publikuje opracowania pomocne w badaniu historii polskich nazw miejscowych.
• Kazimierz Rymut redagował wielotomowe dzieło „Nazwy miejscowości Polski. Historia, pochodzenie, zmiany”.
• Historia przemysłu jest późniejszym, ważnym kontekstem miasta, ale nie zastępuje wyjaśnienia etymologicznego.

Hasła w „Nazwach miejscowości Polski” opisują historię, pochodzenie i zmiany polskich nazw miejscowych, w tym ich typ językowy. - Instytut Języka Polskiego PAN, „Nazwy miejscowości Polski. Historia, pochodzenie, zmiany”, 1996

Jak odróżnić etymologię od lokalnej legendy?

Najpierw sprawdź słownik językoznawczy lub opracowanie naukowe, a dopiero potem traktuj lokalną opowieść jako element tradycji. Etymologia wymaga analizy dawnych zapisów i form językowych, podczas gdy legenda może przekazywać pamięć miejsca bez rozstrzygania, jak nazwa rzeczywiście powstała.

1. Sięgnij do opracowania IJP PAN, ponieważ słownik podaje naukową klasyfikację nazwy miejscowości.
2. Sprawdź dawne formy nazwy, jeśli są przywołane w wiarygodnym wydawnictwie historycznym lub językoznawczym.
3. Oddziel fakty od tradycji ustnej, aby legenda nie stała się przypadkiem jedynym źródłem wiedzy.
4. Nie dopisuj konkretnych osób, jeśli źródło nie wskazuje ich wprost.
5. Łącz nazwę z historią miasta ostrożnie, bo pochodzenie nazwy i przemysłowy rozwój Starachowic to różne zagadnienia.

Co ciekawego w okolicy Starachowic i czy muzeum jest dobre dla dzieci?

Okolice Starachowic pozwalają połączyć wizytę w dawnej hucie z miejscami związanymi z historią, wodą i architekturą sakralną. Dla rodzin muzeum może być dobrym wyborem dzięki dużym obiektom technicznym i wątkom przyrodniczym, jeśli zaplanują 1-2 godziny zwiedzania oraz spokojną przerwę między atrakcjami.

Jak połączyć muzeum z Wąchockiem, Lubienią, Brodami i Iłżą?

Najprostszy plan zakłada muzeum rano, a po południu wybór jednego miejsca w okolicy: Wąchocka, Zalewu Brody, Lubieni albo Iłży. Lepiej nie próbować zobaczyć wszystkiego jednego dnia, bo każda z tych miejscowości ma własną historię i wymaga chwili bez pośpiechu.

• Wąchock kojarzy się z opactwem i jest dobrym celem dla osób zainteresowanych historią oraz architekturą sakralną.
• Lubienia pozwala zobaczyć kościół Podwyższenia Krzyża Świętego, budowany w latach 1983-1986 z czerwonego kamienia i cegły.
• Zalew Brody może być spokojnym miejscem na spacer po dniu spędzonym w muzeum.
• Iłża jest kolejnym kierunkiem dla osób chcących rozszerzyć trasę o historię biskupów krakowskich i sanktuarium.
• Szlak kościołów powiatu starachowickiego porządkuje zwiedzanie dla osób łączących historię przemysłu z krajobrazem religijnym regionu.

Przy planowaniu dalszej drogi przydadzą się materiały: Iłża w sąsiedztwie Lubieni oraz szlak kościołów powiatu starachowickiego.

Kto będzie na dniach Starachowic 2026?

Program Dni Starachowic 2026, wykonawców i dokładne daty należy sprawdzać w aktualnym kalendarzu Urzędu Miejskiego w Starachowicach oraz komunikatach organizatorów. Wydarzenia miejskie zmieniają się z roku na rok, dlatego nie warto opierać podróży na dawnych plakatach ani nieaktualnych zapowiedziach.

Tak samo warto sprawdzić program Muzeum Przyrody i Techniki, gdy wyjazd ma obejmować warsztaty, oprowadzanie lub wystawę czasową. Najpierw potwierdź termin, potem kup bilety lub dokonaj rezerwacji zgodnie z aktualnymi zasadami placówki.

1. Sprawdź kalendarz miasta, ponieważ Urząd Miejski publikuje bieżące informacje o wydarzeniach lokalnych.
2. Odwiedź stronę muzeum, aby zobaczyć aktualne propozycje edukacyjne i wystawy.
3. Porównaj daty, gdy planujesz połączyć imprezę miejską ze zwiedzaniem dawnej huty.
4. Zostaw zapas czasu, ponieważ wydarzenia plenerowe mogą powodować większy ruch i zmianę organizacji dojazdu.
5. Potwierdź informacje bezpośrednio u organizatora, jeśli wyjazd zależy od jednego koncertu, warsztatu lub spotkania.

Najczęściej zadawane pytania

Ile trwa zwiedzanie Muzeum Przyrody i Techniki?

Na spokojne obejrzenie terenu dawnej huty i ekspozycji warto przeznaczyć co najmniej 1-2 godziny. Dokładny czas zależy od aktualnej trasy, wystaw oraz tego, czy wybierasz zwiedzanie indywidualne, czy z przewodnikiem.

Rodzina z dziećmi zwykle potrzebuje też chwili na odpoczynek i rozmowę o eksponatach. Przy grupie szkolnej warto ustalić długość programu bezpośrednio z muzeum.

Czy w muzeum można zwiedzać z przewodnikiem?

Muzeum może oferować zwiedzanie z przewodnikiem, zwłaszcza dla grup, ale zasady rezerwacji, dostępne terminy i opłaty trzeba sprawdzić w aktualnej ofercie placówki. Najlepiej zrobić to przed zakupem biletów i zaplanowaniem dojazdu.

Przewodnik pomaga powiązać elementy zakładu wielkopiecowego z historią Zagłębia Staropolskiego. To dobry wybór dla osób, które chcą lepiej zrozumieć proces wytopu żelaza.

Jak dojechać do muzeum z Lubieni?

Z Lubieni do Starachowic można dojechać samochodem przez teren gminy Brody, ale konkretną trasę, adres oraz warunki parkowania najlepiej sprawdzić w bieżącej nawigacji i na stronie muzeum. Dzięki temu unikniesz korzystania z nieaktualnych wskazówek.

Przed wyjazdem dobrze połączyć trasę z godzinami otwarcia placówki. Jeśli plan obejmuje Zalew Brody lub Iłżę, zostaw dodatkowy czas na przejazd i spacer.

Jakie są najciekawsze muzea przyrodnicze w Polsce?

Nie ma jednego rankingu odpowiedniego dla wszystkich, ponieważ jedni szukają geologii, inni paleontologii, a jeszcze inni historii relacji człowieka z krajobrazem. Muzeum w Starachowicach wyróżnia połączenie przyrody z autentycznym zabytkiem przemysłowym.

Przy wyborze placówki porównaj aktualne ekspozycje, dostępność dla dzieci, długość zwiedzania i możliwość wejścia z przewodnikiem. Najlepsze muzeum to takie, które odpowiada na cel konkretnej wycieczki.

Czy dzieci zainteresują się dawną hutą?

Tak, duże maszyny, wielki piec, plenerowy charakter części terenu i wątki skamieniałości mogą zainteresować dzieci, zwłaszcza przy spokojnym planie 1-2 godzin. Kluczowe jest dostosowanie tempa do wieku dziecka.

Zamiast przekazywać zbyt wiele dat, dobrze zadać proste pytania: skąd bierze się żelazo, po co był potrzebny ogień i czym różni się kopalnia od huty. Takie pytania uruchamiają ciekawość bez szkolnego tonu.

Co ma wspólnego Lubienia z hutnictwem?

Lubienia jest związana z historią górnictwa rudy żelaza: w 1816 roku uruchomiono tu rządową kopalnię „Józef”, a w 1965 roku kopalnia działała jako ZGH „Zębiec”. Starachowice pokazują natomiast hutniczy etap szerszej historii regionu.

Nie oznacza to automatycznie, że ruda z Lubieni trafiała do konkretnego pieca w Starachowicach. Wspólnym mianownikiem pozostaje Zagłębie Staropolskie i jego przemysłowe dziedzictwo.

Źródła i literatura

1. Narodowy Instytut Dziedzictwa, Zabytek.pl - informacje o ochronie i ewidencji zabytków.
2. Muzeum Przyrody i Techniki „Ekomuzeum” im. Jana Pazdura w Starachowicach - oficjalne informacje o ekspozycjach, zwiedzaniu i działalności placówki, 2026.
3. Kazimierz Rymut (red.), „Nazwy miejscowości Polski. Historia, pochodzenie, zmiany”, Instytut Języka Polskiego PAN, 1996.
4. Lubienia (województwo świętokrzyskie) - zestawienie dat dotyczących kopalni „Józef” i ZGH „Zębiec”.
5. Urząd Miejski w Starachowicach - oficjalny kalendarz wydarzeń miejskich, 2026.