Krzyż w herbie i symbolice parafii Lubienia - pion i poziom

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 28.10.2026

Spis treści

Krzyż jako symbol parafii w Lubieni nie ma postaci herbu. Diecezja Radomska w opisie parafii nie wymienia żadnego herbu. Jest za to wezwanie: Podwyższenie Krzyża Świętego, święto 14 września, w które przypada odpust. Pion i poziom krzyża to dwie belki, którymi pobożna tradycja tłumaczy relację z Bogiem i z ludźmi. Kościół z czerwonego kamienia i cegły poświęcono 9 września 1986 roku.

Od lat czytam dzieje Staropolskiego Okręgu Przemysłowego i w Lubieni lubię jeden kontrast: wieś z nadania biskupa Bodzanty z 1363 roku i parafia erygowana dopiero 1 stycznia 1984 roku. Krzyż w wezwaniu łączy te dwie skale czasu. Poniżej oddzielam to, co wynika ze źródeł o Lubieni, od nauki Kościoła i od zwyczajów pobożności.

Czy parafia w Lubieni ma herb?

Nie, przynajmniej żadne dostępne źródło takiego herbu nie opisuje. Opis parafii na stronie Diecezji Radomskiej i hasło w Wikipedii (oparte na Roczniku Diecezji Radomskiej 2007 i 2018) podają wezwanie, datę erekcji, proboszczów i odpusty, ale o herbie milczą. Znakiem rozpoznawczym tej wspólnoty jest patron: Podwyższenie Krzyża Świętego.

Czy parafie mają herby?

Rzadko. Herby mają przede wszystkim diecezje i biskupi, a także miasta i gminy, w tym gmina Brody, do której należy Lubienia. Parafię w Polsce rozpoznaje się zwykle po wezwaniu kościoła, nie po tarczy herbowej. Zanim weźmiesz jakiś znak za oficjalny, sprawdź, do której z tych grup należy:

• Herb diecezji - używa go biskup i kuria, w tym przypadku Diecezja Radomska.
• Herb biskupi - osobisty znak biskupa z jego zawołaniem, zmienia się wraz z pasterzem.
• Herb gminy Brody - znak samorządu, nie parafii, choć obejmuje ten sam teren.
• Wezwanie parafii - tytuł kościoła nadany przy erekcji, w Lubieni od 1984 roku Podwyższenie Krzyża Świętego.
• Motyw graficzny serwisu - pomysł niezależnej redakcji, bez statusu oficjalnego znaku.

Wezwanie parafii jako jej znak rozpoznawczy

Wezwanie wybiera się przy powstaniu parafii i ono porządkuje jej rok. Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni powstała 1 stycznia 1984 roku dekretem bp. Edwarda Materskiego, z terenu parafii Krynki. Należy do dekanatu starachowickiego południowego.

Co oznacza Podwyższenie Krzyża Świętego?

Podwyższenie Krzyża Świętego to święto obchodzone 14 września, charakteryzujące się biblijnym rdzeniem w J 3,14-15, jerozolimskim rodowodem sięgającym 335 roku i treścią skupioną na zwycięstwie Chrystusa przez krzyż. Nawiązuje do słów Jezusa o wywyższeniu Syna Człowieczego. Takie wezwanie ma kościół w Lubieni, gdzie 14 września przypada odpust parafialny (Diecezja Radomska).

Wąż na pustyni i krzyż: J 3,14-15

Ewangelia Janowa odwołuje się do sceny z Księgi Liczb (Lb 21,4-9). Izraelici kąsani przez węże patrzyli na węża miedzianego, którego Mojżesz umieścił na wysokim palu, i zostawali przy życiu. Jezus odnosi ten obraz do siebie:

„A jak Mojżesz wywyższył węża na pustyni, tak potrzeba, by wywyższono Syna Człowieczego, aby każdy, kto w Niego wierzy, miał życie wieczne” - Ewangelia według św. Jana 3,14-15, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum 2000

Drugi tekst, który tłumaczy nazwę święta, stoi kilka rozdziałów dalej:

„A Ja, gdy zostanę nad ziemię wywyższony, przyciągnę wszystkich do siebie” - Ewangelia według św. Jana 12,32, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum 2000

Hymn z Listu do Filipian (Flp 2,6-11) dopowiada ruch w dół i w górę: Chrystus uniżył samego siebie aż do śmierci krzyżowej, dlatego Bóg Go wywyższył. Słowo „podwyższenie” mówi więc o chwale, która przychodzi przez krzyż, a nie obok niego.

Jerozolima 335 i odzyskanie relikwii w VII wieku

Historyczne tło święta tworzy kilka wydarzeń, z których tylko część da się dokładnie datować:

1. Odnalezienie relikwii - tradycja przypisuje je św. Helenie, matce cesarza Konstantyna, w pierwszej połowie IV wieku; to przekaz tradycji, nie protokół historyczny.
2. Poświęcenie bazyliki Grobu Pańskiego w Jerozolimie - w 335 roku; nazajutrz po poświęceniu ukazano wiernym relikwie Krzyża.
3. Utrata relikwii - zabrali je Persowie po zdobyciu Jerozolimy na początku VII wieku.
4. Odzyskanie za cesarza Herakliusza - w VII wieku relikwie wróciły do Jerozolimy i tę pamiątkę połączono z wrześniowym świętem.
5. Rozszerzenie na Zachód - święto przyjęło się w Rzymie i weszło do kalendarza powszechnego.

Czym różni się Podwyższenie od Znalezienia Krzyża?

Znalezienie Krzyża obchodzono dawniej 3 maja i wspominało ono samo odnalezienie relikwii. W 1960 roku usunięto je z kalendarza powszechnego, a w liturgii został jeden obchód: 14 września. Nie myl też święta z sanktuarium Święty Krzyż na Łysej Górze, które jest miejscem, a nie datą.

Pion i poziom: jak czytać znak krzyża

Pion i poziom to dwie belki krzyża, które popularna interpretacja duchowa odczytuje jako relację człowieka z Bogiem (pion) i z drugim człowiekiem (poziom). To obraz z tradycji kaznodziejskiej i katechetycznej, a nie definicja dogmatyczna. Nauczanie Kościoła o krzyżu streszcza Katechizm Kościoła Katolickiego w nr 618: krzyż jest jedyną ofiarą Chrystusa.

Czy symbolika pionu i poziomu jest nauką Kościoła?

Nie, to pobożna interpretacja, którą Kościół dopuszcza, ale jej nie definiuje. Dla porządku zestawiam pięć sposobów mówienia o krzyżu:

• Nauka Kościoła - krzyż jako ofiara Chrystusa, przez którą przychodzi zbawienie (KKK 618).
• Pismo Święte - „nauka krzyża” u św. Pawła (1 Kor 1,18) i chlubienie się krzyżem (Ga 6,14).
• Interpretacja kaznodziejska - pion jako modlitwa i relacja z Bogiem, poziom jako relacje z ludźmi.
• Pobożność ludowa - krzyże przydrożne, krzyżyk na szyi, krzyż w domu nad drzwiami.
• Zwyczaj lokalny - krzyże stawiane z okazji misji albo jubileuszy, jak krzyż milenijny w polskich parafiach.

Co Katechizm mówi o krzyżu?

Katechizm nazywa krzyż jedyną ofiarą Chrystusa, jedynego Pośrednika między Bogiem a ludźmi (KKK 618). W tym samym punkcie przypomina, że Chrystus wzywa uczniów, by wzięli swój krzyż i szli za Nim. Krzyż w kościele nie jest więc ozdobą. To streszczenie wiary.

Nauka krzyża u św. Pawła

Paweł pisze o krzyżu bez łagodzenia. Dla jednych to głupstwo, dla innych moc:

„Nauka bowiem krzyża głupstwem jest dla tych, co idą na zatracenie, mocą Bożą zaś dla nas, którzy dostępujemy zbawienia” - 1 List do Koryntian 1,18, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum 2000

W Liście do Galatów (Ga 6,14) apostoł mówi, że nie chce się chlubić niczym innym, jak tylko krzyżem Chrystusa.

Jak prawidłowo zrobić znak krzyża?

W obrządku łacińskim znak krzyża robi się prawą ręką w czterech ruchach: czoło, pierś, lewe ramię, prawe ramię, ze słowami „W imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. Amen”. Katechizm Kościoła Katolickiego (nr 2157) zachęca, by tym znakiem zaczynać dzień, modlitwy i działania. Prawosławni dotykają najpierw prawego ramienia.

Którą ręką robi się znak krzyża?

Prawą, otwartą dłonią, a cały gest składa się z pięciu kroków:

1. Czoło - dotknij czoła i powiedz „W imię Ojca”.
2. Pierś - przesuń dłoń w dół, na pierś, mówiąc „i Syna”.
3. Lewe ramię - dotknij lewego ramienia przy słowach „i Ducha”.
4. Prawe ramię - zakończ na prawym ramieniu słowem „Świętego”.
5. Amen - powiedz „Amen”; wiele osób składa wtedy dłonie.

Ten sam gest ma swoje miejsce w chrzcie. Według KKK 1235 znak krzyża na początku obrzędu wyciska pieczęć Chrystusa na tym, kto ma do Niego należeć. Kapłan, rodzice i chrzestni kreślą wtedy krzyż na czole dziecka.

Czy po przyjęciu Komunii Świętej robimy znak krzyża?

Nie ma takiego obowiązku. Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego przewiduje gest czci przed przyjęciem Komunii, ale nie nakazuje znaku krzyża po jej przyjęciu. Wielu wiernych robi go z przyzwyczajenia i to dopuszczalny zwyczaj osobisty. Ważniejsze od gestu jest skupienie i cicha modlitwa dziękczynienia po powrocie na miejsce.

Znak krzyża przy wodzie święconej i na Ewangelię

Poza samym początkiem Mszy znak krzyża wraca w kilku konkretnych momentach:

• Przy kropielnicy - po zanurzeniu palców w wodzie święconej przy wejściu do kościoła, jako przypomnienie chrztu.
• Na początku Mszy - kapłan i wierni rozpoczynają liturgię znakiem krzyża i słowami o Trójcy Świętej.
• Przed Ewangelią - mały znak krzyża kciukiem na czole, ustach i piersi; pobożne objaśnienie mówi o przyjęciu słowa myślą, wyznaniu go ustami i zachowaniu w sercu.
• Przy błogosławieństwie - na końcu Mszy, gdy kapłan błogosławi zgromadzenie.
• W domu - przed posiłkiem, przed podróżą, wieczorem, w duchu KKK 2157.

Jakie błędy najczęściej pojawiają się przy znaku krzyża?

Najczęściej zawodzi pośpiech. Gest „na skróty”, w którym dłoń zatacza przy piersi mały okrąg, przestaje przypominać krzyż. Drugi błąd to prawosławna kolejność ramion w kościele łacińskim, zwykle przejęta od kogoś z rodziny. Trzeci to pominięcie słów. A przecież znak krzyża jest modlitwą, nie tylko ruchem ręki.

Czym się różni krzyż protestancki od katolickiego?

Katolicy najczęściej używają krucyfiksu, czyli krzyża z postacią ukrzyżowanego Chrystusa, który przypomina o męce i ofierze (KKK 618). Wiele wspólnot reformowanych i ewangelikalnych stawia krzyż pusty, akcentując zmartwychwstanie. Podział nie jest jednak ostry: luteranie, także w Polsce, często zachowują krucyfiks.

Krucyfiks a krzyż pusty

Tabela porządkuje najczęstsze praktyki. To uogólnienie, w każdej wspólnocie zdarzają się wyjątki:

Tradycja	Typowy krzyż	Akcent
Kościół katolicki (obrządek łaciński)	Krucyfiks, krzyż łaciński z postacią Chrystusa	Męka i ofiara Chrystusa
Luteranie, w tym w Polsce	Często krucyfiks, czasem krzyż pusty	Krzyż jako centrum głoszenia
Kościoły reformowane (kalwińskie)	Krzyż pusty albo brak wizerunków	Ostrożność wobec obrazów
Wspólnoty ewangelikalne i baptystyczne	Krzyż pusty	Zmartwychwstanie i zwycięstwo
Prawosławie	Krzyż ośmioramienny, często z wizerunkiem Chrystusa	Krzyż jako znak chwały

Kształty ramion, czyli krzyż grecki, łaciński czy patriarchalny, opisuję osobno w tekście o tym, jakie są rodzaje krzyży i ich kształty.

Czy luteranie używają krucyfiksu?

Tak, wielu luteranów używa krucyfiksu, także w kościołach ewangelicko-augsburskich w Polsce. Reformacja w wydaniu Marcina Lutra nie usuwała z kościołów wszystkich wizerunków. Dlatego „krzyż protestancki” nie jest jednym wzorem, tylko szerokim zbiorem praktyk.

Dlaczego katolicy wybierają krucyfiks?

Bo krucyfiks pokazuje, kogo i co upamiętnia krzyż. Zgodnie z przepisami Mszału przy ołtarzu lub w jego pobliżu stoi krzyż z wizerunkiem ukrzyżowanego Chrystusa. Katolicy nie pomijają przy tym zmartwychwstania, które liturgia głosi od Wigilii Paschalnej. Krucyfiks podkreśla raczej, że chwała przyszła przez mękę.

Krzyż i czerwony kamień: symbolika kościoła w Lubieni

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni to świątynia jednonawowa z czerwonego kamienia i cegły, budowana w latach 1983-1986 według projektu arch. Zofii Łotkowskiej i P. Franczaka (Diecezja Radomska). Poświęcił ją bp Edward Materski 9 września 1986 roku. Źródła nie mówią, czy kolor kamienia miał dla projektantów znaczenie symboliczne.

Z czego zbudowano kościół w Lubieni?

Z czerwonego kamienia i cegły. Oto, co źródła mówią o świątyni, wypisane bez dopowiedzeń:

• Bryła - kościół jednonawowy, opisany przez Diecezję Radomską jako wzniesiony z czerwonego kamienia i cegły.
• Budowa - lata 1983-1986, prowadził ją ks. Krzysztof Orzeł, proboszcz w latach 1984-2017.
• Projekt - arch. Zofia Łotkowska z Radomia oraz P. Franczak.
• Działka - dar małżonków Franciszka i Józefy Jańców.
• Poświęcenie - 9 września 1986, bp Edward Materski, pięć dni przed świętem patronalnym.

Moje skojarzenie jest czysto osobiste: czerwień kamienia przypomina mi rudę żelaza, którą wydobywano tu od 1816 roku w kopalni „Józef”, a od 1965 roku w ZGH „Zębiec”. Projektanci takiej intencji nigdzie nie deklarują. Więcej o samej budowli piszę w tekście przewodnik po kościele w Lubieni.

Co wiadomo o relikwiach i wyposażeniu kościoła?

Niewiele. Opis diecezji i Wikipedia nie wspominają o relikwiach Krzyża w Lubieni, o krzyżu ołtarzowym, krzyżu na wieży ani o krzyżach misyjnych. Dlatego ich tu nie opisuję. Jeśli chcesz to sprawdzić, zapytaj w kancelarii parafialnej albo obejrzyj wnętrze przed Mszą lub po niej.

Święty Krzyż na Łysej Górze jako kontekst regionu

W tym samym województwie leży sanktuarium Relikwii Drzewa Krzyża Świętego na Świętym Krzyżu w Górach Świętokrzyskich. To najbardziej znane miejsce kultu Krzyża w regionie, ale źródła nie wiążą go z historią parafii w Lubieni. Dawna strona parafii zapowiadała w 2020 roku Drogę Krzyżową z Nowej Słupi na Święty Krzyż, co pokazuje raczej regionalne zwyczaje pielgrzymie niż formalny związek.

Gdzie w Lubieni spotkać się z krzyżem w ciągu roku?

W Lubieni krzyż wraca w trzech głównych momentach roku: w Wielkim Poście z Drogą Krzyżową, w Wielki Piątek z adoracją krzyża i 14 września z odpustem Podwyższenia Krzyża Świętego, który Diecezja Radomska wymienia jako pierwszy odpust parafii (opis sprawdzony w październiku 2026). Godziny nabożeństw podają bieżące ogłoszenia w gablocie przy kościele.

Kiedy w liturgii adoruje się krzyż?

W Wielki Piątek, podczas Liturgii Męki Pańskiej, po czytaniach i modlitwie powszechnej. Kapłan odsłania krzyż i śpiewa „Oto drzewo Krzyża, na którym zawisło zbawienie świata”, a wierni odpowiadają „Pójdźmy z pokłonem”. Potem podchodzą, by ucałować krzyż albo przyklęknąć przed nim. W ten dzień Kościół nie sprawuje Mszy.

Odpust 14 września i drugi odpust 21 maja

Według opisu Diecezji Radomskiej parafia ma dwa odpusty, a kalendarz uzupełniają inne stałe punkty:

• Podwyższenie Krzyża Świętego - 14 września, odpust związany z wezwaniem kościoła.
• Św. Jan Nepomucen - 21 maja, drugi odpust parafii.
• Dzień adoracji Najświętszego Sakramentu - także 21 maja.
• Godziny Mszy odpustowych - zmieniają się z roku na rok; sprawdź je w ogłoszeniach albo w kancelarii przed przyjazdem.
• Wspólnoty modlitwy - w życiu parafii obecne jest Koło Różańcowe w Lubieni, wspominane na dawnej stronie w 2021 roku.

Droga Krzyżowa w Wielkim Poście

Najbardziej lokalny wątek to Harcerska Droga Krzyżowa. Według dawnej strony parafii 12 kwietnia 2019 roku odbyła się w kościele w Lubieni jej XVIII edycja. Prowadzili ją seniorzy z Harcerskiego Kręgu Seniorów „Łysica - Żubry”, harcerze 82 DH „Kubuś” i mieszkańcy, a po nabożeństwie było spotkanie „przy pączku”. W 2020 roku ta sama strona zapowiadała piątkowe Drogi Krzyżowe i niedzielne Gorzkie Żale. Czy harcerska tradycja trwa, najlepiej zapytać na miejscu.

Najczęściej zadawane pytania

Jaka jest symbolika krzyża prawosławnego?

Krzyż prawosławny ma zwykle osiem ramion. Górna krótka belka to tabliczka z napisem, środkowa to ramiona krzyża, a dolna skośna to podnóżek. Skos tłumaczy się często tak, że strona wzniesiona wskazuje dobrego łotra, a opuszczona tego, który odrzucił Chrystusa. To interpretacja tradycji, a nie jedna obowiązująca definicja.

Czy krzyż i krucyfiks to to samo?

Nie do końca. Krzyż to sam znak dwóch skrzyżowanych belek, a krucyfiks to krzyż z wyobrażeniem ukrzyżowanego Chrystusa. W kościołach katolickich przy ołtarzu lub w jego pobliżu umieszcza się właśnie krucyfiks.

Co oznacza napis INRI na krzyżu?

To skrót łacińskiego napisu „Iesus Nazarenus Rex Iudaeorum”, czyli „Jezus Nazarejczyk, Król Żydowski”. Według Ewangelii św. Jana Piłat kazał umieścić go na krzyżu (J 19,19-20). Napis był po hebrajsku, po łacinie i po grecku.

Czy znak krzyża mogą robić dzieci przed chrztem?

Tak, znak krzyża jest modlitwą dostępną dla każdego, kto chce się nią modlić. W obrzędzie chrztu kapłan, rodzice i chrzestni kreślą krzyż na czole dziecka (KKK 1235). Dzieci uczą się tego gestu zwykle w domu, od rodziców.

Czy krzyż patriarchalny to krzyż prawosławny?

Nie. Krzyż patriarchalny ma dwie poziome belki, krótszą u góry i dłuższą poniżej, bez skośnego podnóżka. Krzyż prawosławny ośmioramienny ma dodatkowo ukośną belkę na dole. Oba kształty bywają mylone, bo w obu pojawia się górna tabliczka.

Co zrobić ze zniszczonym poświęconym krzyżykiem?

Zwyczaj w Kościele w Polsce każe nie wyrzucać poświęconych przedmiotów do śmieci. Drewniane zwykle się spala, pozostałe zakopuje w ziemi albo oddaje do parafii. Jeśli nie wiesz, jak postąpić, zapytaj w kancelarii swojej parafii.

Źródła i literatura

1. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, Poznań 2000: Lb 21,4-9; J 3,14-15; J 12,32; J 19,19-20; 1 Kor 1,18; Ga 6,14; Flp 2,6-11.
2. Katechizm Kościoła Katolickiego, wyd. polskie, Pallottinum, Poznań 1994: nr 618, 1235, 2157.
3. Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, wyd. polskie, 2002: obrzęd Komunii, krzyż przy ołtarzu.
4. Diecezja Radomska: Lubienia, parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego (opis z 2017 roku, stan z października 2026).
5. Wikipedia: Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni (na podstawie Rocznika Diecezji Radomskiej 2007 i 2018).
6. Wikipedia: Lubienia (województwo świętokrzyskie).
7. Dawna strona parafialubienia.pl w archiwum Wayback Machine, wpisy z lat 2019-2021 (Harcerska Droga Krzyżowa, Wielki Post 2020, Koło Różańcowe).
8. Zdjęcie wyróżniające: Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.