Co zobaczyć w Lubieni i okolicy - trasa dla odwiedzających

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 5.11.2026

Spis treści

Co zobaczyć w Lubieni, wsi w gminie Brody pod Starachowicami? Na początek kościół Podwyższenia Krzyża Świętego przy ul. Iłżeckiej 41, poświęcony 9 września 1986 roku. Do tego trzy historie: narodziny bł. abp. Antoniego Juliana Nowowiejskiego w 1858 roku, kopalnia rudy „Józef” z 1816 roku i potyczka powstańcza z 17 stycznia 1864 roku. Na całość wystarczy kilka godzin.

Pochodzę ze Starachowic i od lat czytam o dawnych kopalniach rudy w Staropolskim Okręgu Przemysłowym. Lubienia dobrze pokazuje, jak ten region się układał: wieś ma ponad 660 lat, a parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni powstała dopiero 1 stycznia 1984 roku (Diecezja Radomska, opis parafii z 2017 r.). To nie skansen: większość punktów trzeba sobie opowiedzieć na miejscu.

Co zobaczyć w Lubieni w kilka godzin?

Na kilka godzin w Lubieni układam trasę z pięciu punktów: kościół z lat 1983-1986, opowieść o rodaku, bł. abp. Nowowiejskim, ślady górnictwa rudy żelaza, wątek powstania styczniowego i spacer po okolicznych lasach. Pierwsze daty wsi sięgają 1363 roku, a parafia ma nieco ponad 40 lat. Ten kontrast najlepiej zapada w pamięć (Wikipedia, hasło Lubienia; Diecezja Radomska 2017).

Trasa krótka: kościół i historia wsi

Wersja na postój w drodze, na przykład przy przejeździe drogą krajową nr 9. Wystarczy zaparkować w centrum wsi i przejść kilka punktów pieszo:

1. Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego przy ul. Iłżeckiej 41 - obejście bryły z czerwonego kamienia i cegły, a jeśli świątynia jest otwarta, krótka modlitwa w środku.
2. Opowieść o bł. abp. Antonim Julianie Nowowiejskim, urodzonym w Lubieni 11 lutego 1858 roku, biskupie płockim w latach 1908-1941.
3. Szkoła z lat 1924-1926, od 2005 roku nosząca imię Jana Pawła II, jako znak międzywojennej Lubieni.
4. Wątek kopalni rudy żelaza „Józef” z 1816 roku, czyli powód, dla którego okoliczne osady w ogóle się rozrosły.
5. Data 17 stycznia 1864 roku i oddział Karola Kality „Rębajły” na zakończenie spaceru.

Trasa dłuższa: Lubienia z okolicą

Na cały dzień dołóż do Lubieni okolicę. Odległości i czasy przejazdu sprawdź w aplikacji z mapami, bo zależą od miejsca startu. Proponuję cztery kierunki:

• Starachowice - dawne hutnictwo i muzeum w zabudowaniach zakładu wielkopiecowego.
• Zalew Brody - woda i odpoczynek w tej samej gminie co Lubienia.
• Święty Krzyż i Nowa Słupia - sanktuarium relikwii Drzewa Krzyża Świętego, naturalne przedłużenie wątku patrona kościoła.
• Krzemionki koło Ostrowca Świętokrzyskiego - prehistoryczne kopalnie krzemienia z listy UNESCO, dla miłośników górnictwa.

Od czego zacząć wizytę w Lubieni?

Zacznij od kościoła, bo to jedyny punkt we wsi z adresem i jasno opisaną historią. Resztę opowieści łatwiej potem przypiąć do miejsca: wieś z 1363 roku, parafia z 1984, kościół poświęcony w 1986 roku. Te trzy daty zapamiętasz bez notatek.

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego: od czego zacząć zwiedzanie?

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni to jednonawowa świątynia z czerwonego kamienia i cegły, budowana w latach 1983-1986 i poświęcona 9 września 1986 roku przez bp. Edwarda Materskiego (Diecezja Radomska, opis parafii, 2017). To kościół parafialny diecezji radomskiej, nie sanktuarium. Zwiedzanie najlepiej zacząć od obejścia bryły z zewnątrz.

Kiedy zbudowano kościół w Lubieni i kto go zaprojektował?

Kościół powstawał w latach 1983-1986 według projektu arch. Zofii Łotkowskiej z Radomia i P. Franczaka (Diecezja Radomska 2017; Wikipedia, hasło parafii). Za tymi datami stoi kilka osób i decyzji:

• Ks. Zbigniew Kowalczyk, wikariusz z Krynek, w 1980 roku urządził w prywatnym domu tymczasową kaplicę.
• Małżonkowie Franciszek i Józefa Jańcowie podarowali działkę pod kościół.
• Ks. Krzysztof Orzeł rozpoczął budowę w 1983 roku i był proboszczem w latach 1984-2017.
• Bp Edward Materski erygował parafię 1 stycznia 1984 roku, wydzielając ją z parafii Krynki.
• Kolejni proboszczowie to ks. Sławomir Rak (2017-2020), ks. Zbigniew Kowalczyk (2020-2022) i ks. Dariusz Zając (od 2022).

Czerwony kamień i cegła: na co zwrócić uwagę w bryle kościoła

Diecezja opisuje materiał krótko: czerwony kamień i cegła. W okolicy, gdzie przez ponad 150 lat wydobywano rudę żelaza, rdzawy kolor ścian dobrze pasuje do krajobrazu. Kościół jest współczesny. Dostępne źródła nie podają wpisu do rejestru zabytków, a stan prawny każdego obiektu sprawdzisz w rejestrze Narodowego Instytutu Dziedzictwa (zabytek.pl). Opisu wnętrza, ołtarza czy organów źródła nie zawierają, więc o szczegóły pytaj na miejscu, a historię budowy rozwijam w tekście przewodnik po kościele w Lubieni.

„Co do mnie, to nie daj Boże, bym się miał chlubić z czego innego, jak tylko z krzyża Pana naszego Jezusa Chrystusa” - List do Galatów 6,14, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum 2000

Odpusty 14 września i 21 maja: kiedy przyjechać

Parafia w Lubieni ma dwa odpusty: 14 września, w święto Podwyższenia Krzyża Świętego, oraz 21 maja, we wspomnienie św. Jana Nepomucena. Tego samego dnia w maju przypada dzień adoracji Najświętszego Sakramentu (Diecezja Radomska 2017). Godzin uroczystości nie podaję. Sprawdź je w gablocie przy kościele kilka dni przed przyjazdem.

Jak zachować się w kościele podczas zwiedzania?

Podstawowa zasada: w czasie Mszy i nabożeństw nie zwiedzasz, tylko uczestniczysz albo czekasz na zewnątrz. Kilka prostych reguł:

• Zdjęcia rób dyskretnie, bez lampy błyskowej i nigdy podczas liturgii.
• Telefon wycisz już w przedsionku.
• Strój dopasuj do miejsca świętego, także w upalny dzień.
• Nie wchodź do prezbiterium ani zakrystii bez zgody.
• Jeśli chcesz fotografować do publikacji, zapytaj o zgodę w kancelarii parafialnej.

Gdzie urodził się bł. abp Antoni Julian Nowowiejski?

Bł. abp Antoni Julian Nowowiejski urodził się w Lubieni 11 lutego 1858 roku. Od 1908 do 1941 roku był biskupem płockim, a zmarł 28 maja 1941 roku w niemieckim obozie Soldau w Działdowie (Wikipedia, hasło biograficzne). To najważniejszy rodak Lubieni i najmocniejszy powód, by wspomnieć o wsi w historii Kościoła w Polsce.

Kim był biskup płocki z Lubieni?

Jego biografię łatwo zapamiętać w kilku punktach:

1. 11 lutego 1858 roku - narodziny w Lubieni.
2. 1908 rok - początek posługi biskupa płockiego.
3. 28 maja 1941 roku - śmierć w obozie Soldau w Działdowie.
4. 13 czerwca 1999 roku - beatyfikacja przez Jana Pawła II w gronie 108 męczenników II wojny światowej.
5. 12 czerwca - liturgiczne wspomnienie 108 błogosławionych męczenników.

Jak opowiedzieć jego historię na miejscu?

Dostępne źródła nie wspominają o tablicy ani kaplicy upamiętniającej abp. Nowowiejskiego w Lubieni. Dlatego nie wskażę ci konkretnego punktu. Najlepiej opowiedzieć tę historię przy kościele: wieś, w której urodził się biskup męczennik, przez ponad sto lat po jego narodzinach nie miała własnej parafii.

Kopalnia „Józef” i ZGH „Zębiec”: ślady rudy żelaza

Kopalnia „Józef” to rządowa kopalnia rudy żelaza, uruchomiona w Lubieni w 1816 roku. Od 1965 roku działała jako Zakłady Górniczo-Hutnicze „Zębiec” (Wikipedia, hasło Lubienia). Ruda zasilała hutnictwo Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Bez tego wątku trudno zrozumieć, dlaczego okolice Starachowic wyglądają tak, a nie inaczej.

Czy w Lubieni była kopalnia?

Tak. Lubienia była wsią górniczą. Szczegółowe dzieje zakładu opisuję w tekście ZGH „Zębiec” i historia kopalni rudy, a tutaj najważniejsze fakty:

• Wydobywano rudę żelaza, surowiec dla okolicznych hut.
• Kopalnia „Józef” ruszyła w 1816 roku jako zakład rządowy.
• Od 1965 roku kopalnia działała jako ZGH „Zębiec”; chodzi o zakłady, a nie o wieś o tej samej nazwie.
• Ziemia, rdza i kamień to trzy motywy, które łączą krajobraz wsi z kolorem ścian kościoła.

Jak oglądać krajobraz po górnictwie bezpiecznie?

Na tereny dawnych wyrobisk i zakładów nie wchodź. Grunt bywa niestabilny, a teren ma właściciela. Krajobraz po kopalni oglądaj z dróg publicznych.

• Nie wchodź do zapadlisk, szybów ani na hałdy.
• Nie przekraczaj ogrodzeń i tablic zakazu wstępu.
• Szukaj kontekstu w muzeum w Starachowicach, gdzie historia hutnictwa jest pokazana bezpiecznie.
• Na spacer z dziećmi wybierz drogi leśne zamiast terenów poprzemysłowych.

Potyczka pod Lubienią 1864: historia do opowiedzenia na spacerze

Potyczka pod Lubienią to starcie powstańców styczniowych z oddziału Karola Kality „Rębajły” z wojskiem rosyjskim, stoczone 17 stycznia 1864 roku (Wikipedia, hasło Lubienia). Źródła nie podają dokładnego miejsca walki ani liczebności oddziałów. Nie wskażę więc pola bitwy, ale samą datę dobrze przywołać na spacerze.

Co wydarzyło się pod Lubienią 17 stycznia 1864 roku?

Oddział Kality „Rębajły” starł się z wojskiem rosyjskim w zimie, gdy powstanie styczniowe trwało już blisko rok. Pomnika powstańców w Lubieni źródła nie wymieniają. Tę datę zostawiam na koniec trasy, bo zamyka ciąg dziewiętnastowiecznych wydarzeń: kopalnia z 1816 roku, narodziny Nowowiejskiego w 1858 roku i potyczka z 1864 roku.

Szkoła z lat 1924-1926 i wieś z 1363 roku

Najstarsze daty Lubieni łączą się z biskupami krakowskimi. Całą oś czasu zebrałem w tabeli:

Rok	Wydarzenie	Źródło
1363	Bp Bodzanta nadaje ziemię nad rzeką Lubienią pod wieś na prawie średzkim	Wikipedia, Lubienia
1440	Bp Zbigniew Oleśnicki wystawia przywilej na miasto „Lubyenya”, nigdy niezrealizowany	Wikipedia, Lubienia
do 1788	Wójtostwo w dobrach biskupów krakowskich, dziesięcina dla kościoła w Krynkach	Wikipedia, Lubienia
1816	Rusza rządowa kopalnia rudy żelaza „Józef”	Wikipedia, Lubienia
1864	Potyczka oddziału Karola Kality „Rębajły”	Wikipedia, Lubienia
1924-1926	Budowa murowanej szkoły	Wikipedia, Lubienia
1984	Erekcja parafii Podwyższenia Krzyża Świętego	Diecezja Radomska
2005	Szkoła otrzymuje imię Jana Pawła II	Wikipedia, Lubienia

Najbardziej lubię niezrealizowany przywilej z 1440 roku. Lubienia przez chwilę miała zostać miastem. Została wsią do dziś.

Lasy i mgły wokół Lubieni: spacer przyrodniczy

Okolice Lubieni to łąki i lasy, które jesienią i wczesnym rankiem zasnuwa mgła. Zdjęcie „121013 Lubienia - 02” autorstwa Jolanty Dyr (Wikimedia Commons, CC BY-SA 3.0) pokazuje właśnie taki krajobraz i jest przypisane do kategorii rezerwatu „Rosochacz”.

Czy wokół Lubieni są lasy do spacerów?

Tak, wieś otaczają łąki i lasy. Na spacer przyrodniczy przygotuj się tak:

• Na mgły wybierz październik i wczesny poranek, tak jak na zdjęciach z Commons.
• Zabierz mapę offline, bo nie każda leśna droga jest oznakowana.
• Załóż buty za kostkę, bo łąki po deszczu bywają podmokłe.
• Trzymaj się dróg publicznych i leśnych, zwłaszcza w sezonie polowań.

Jakie zasady obowiązują w rezerwacie przyrody?

W rezerwacie poruszasz się wyłącznie wyznaczonymi szlakami i drogami. Granice rezerwatu „Rosochacz” i aktualne zasady jego udostępnienia publikuje Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Kielcach (kielce.rdos.gov.pl). Sprawdź je przed wyjazdem, bo plany ochrony bywają zmieniane.

Jakie miejsca warto zobaczyć w województwie świętokrzyskim?

Z Lubieni najbliżej do trzech wątków: Krzyża (Święty Krzyż i Nowa Słupia), wody i hutnictwa (Zalew Brody i Starachowice) oraz kamienia i górnictwa (Krzemionki, wpisane na listę UNESCO w 2019 roku). Zamiast przypadkowej listy atrakcji świętokrzyskiego proponuję trasę według motywu, który łączy te miejsca z Lubienią.

Święty Krzyż i Nowa Słupia: szlak związany z relikwiami Krzyża

Święty Krzyż na Łysej Górze to sanktuarium relikwii Drzewa Krzyża Świętego, a piesza droga prowadzi tam z Nowej Słupi. Z Lubienią łączy je patron. Dawna strona parafii informowała o Drodze Krzyżowej z Nowej Słupi na Święty Krzyż 7 marca 2020 roku. Kilka rad na ten wyjazd:

• Na wejście z Nowej Słupi wybierz suchy dzień, bo szlak bywa śliski.
• Godziny Mszy w sanktuarium sprawdź na jego oficjalnej stronie.
• W Wielkim Poście możesz połączyć wizytę z nabożeństwem Drogi Krzyżowej.
• Pamiętaj, że kościół w Lubieni nie jest sanktuarium, choć łączy go ze Świętym Krzyżem ten sam temat Krzyża.

Zalew Brody i Starachowice: woda i dawne hutnictwo

Zalew Brody to miejsce wypoczynku nad wodą w tej samej gminie co Lubienia. W Starachowicach zobaczysz historię hutnictwa w dawnym zakładzie wielkopiecowym, który dziś jest muzeum. Godziny otwarcia i ceny biletów sprawdź na stronie muzeum, bo zmieniają się sezonowo.

Krzemionki: prehistoryczne kopalnie krzemienia na liście UNESCO

Krzemionki koło Ostrowca Świętokrzyskiego trafiły na Listę światowego dziedzictwa UNESCO w 2019 roku jako „Krzemionki Prehistoric Striped Flint Mining Region” (wpis nr 1599). Wydobywano tam krzemień pasiasty. To górnictwo starsze o tysiące lat niż lubieńska ruda.

Miejsce	Motyw	Dla kogo	Gdzie sprawdzić godziny
Kościół w Lubieni	Krzyż, czerwony kamień	Krótki postój, odpust 14 września	Gablota przy kościele
Święty Krzyż	Relikwie Drzewa Krzyża	Pielgrzymi, piechurzy	Oficjalna strona sanktuarium
Starachowice	Hutnictwo	Rodziny, miłośnicy techniki	Oficjalna strona muzeum
Zalew Brody	Woda, wypoczynek	Letni wyjazd	Strona gminy Brody
Krzemionki	Prehistoryczne górnictwo	Pasjonaci historii	Oficjalna strona muzeum

Krzemionki to region prehistorycznego górnictwa krzemienia pasiastego, wpisany na Listę światowego dziedzictwa w 2019 roku. - UNESCO World Heritage Centre, wpis nr 1599, 2019

Jak dojechać do Lubieni?

Do Lubieni dojedziesz na adres ul. Iłżecka 41, 27-230 Brody. Wieś leży w gminie Brody, w powiecie starachowickim, w województwie świętokrzyskim, a w pobliżu przebiega droga krajowa nr 9 (Diecezja Radomska 2017; Wikipedia). Trasę i czas przejazdu wyznacz w nawigacji, bo zależą od punktu startu.

Jaki jest adres kościoła w Lubieni?

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego stoi przy ul. Iłżeckiej 41 w Lubieni, kod pocztowy 27-230 Brody. Przed wyjazdem:

1. Wpisz do nawigacji pełny adres z kodem pocztowym, żeby nie trafić do innej miejscowości o podobnej nazwie.
2. Sprawdź, czy trasa prowadzi drogą krajową nr 9.
3. Rozkład autobusów sprawdź u przewoźnika regionalnego, a nie na starych forach.
4. Zaplanuj przyjazd poza godzinami Mszy, jeśli chcesz obejrzeć kościół w ciszy.

Które miejscowości należą do parafii?

Według Wikipedii, opartej na Roczniku Diecezji Radomskiej, parafia obejmuje osiem miejscowości:

• Działki i Henryk.
• Klepacze i Komorniki.
• Kutery (diecezja w opisie parafii tej miejscowości nie wymienia).
• Lubienia, gdzie stoi kościół.
• Młynek i Przymiarki.

Jak sprawdzić aktualne godziny Mszy przed wizytą?

Godziny Mszy w Lubieni potwierdź w gablocie przy kościele albo w kancelarii parafialnej. Opis parafii na stronie Diecezji Radomskiej pochodzi z 2017 roku, a dawna strona parafii z 2019 roku podawała inny porządek w dni powszednie. Parafia nie ma dziś osobnej, aktualizowanej strony. W obu źródłach zgadzają się tylko godziny niedzielne.

Dlaczego źródła podają różne godziny?

Porządek Mszy zmienia się wraz z porą roku, potrzebami wiernych i decyzjami kolejnych proboszczów, a opisy w internecie nie zawsze nadążają. Zestawienie dwóch dostępnych źródeł (sprawdzone w październiku 2026):

Rodzaj dnia	Diecezja Radomska (opis z 2017)	Dawna strona parafii (06.2019)
Niedziele i uroczystości	8:00, 9:30, 11:30	8:00, 9:30, 11:30
Święta zniesione	9:00, 18:00	9:00, 17:00
Dni powszednie rano	7:00 (wt., śr., czw., sob.)	7:00 (wt., czw., sob.)
Dni powszednie wieczorem	18:00 (pon., pt.)	18:00 (pon., śr., pt.), od września do marca 17:00

Gdzie szukać aktualnego porządku nabożeństw?

Najpewniejsze źródło znajdziesz na miejscu. Kolejność sprawdzania:

1. Gablota ogłoszeniowa przy kościele, z porządkiem Mszy i nabożeństw.
2. Ogłoszenia parafialne czytane po niedzielnej Mszy.
3. Kancelaria parafialna, w godzinach podanych w gablocie.
4. Strona Diecezji Radomskiej, z uwzględnieniem daty opisu.
5. Tekst godziny Mszy w Lubieni, w którym zbieram informacje o zmianach.

Najczęściej zadawane pytania

Czy kościół w Lubieni jest zabytkiem?

Kościół Podwyższenia Krzyża Świętego to budowla współczesna, wzniesiona w latach 1983-1986. Dostępne źródła nie podają jego wpisu do rejestru zabytków. Przyciąga prostą bryłą z czerwonego kamienia i cegły oraz historią młodej parafii.

Czy kościół w Lubieni jest otwarty poza Mszą?

Źródła nie podają stałych godzin otwarcia świątyni dla zwiedzających. Najpewniej przyjechać krótko przed nabożeństwem albo zaraz po nim i zapytać na miejscu. W czasie Mszy nie zwiedza się i nie fotografuje.

W jakiej diecezji leży parafia w Lubieni?

Parafia należy do diecezji radomskiej, do dekanatu starachowickiego południowego. Erygował ją 1 stycznia 1984 roku bp Edward Materski z terenu parafii Krynki. Proboszczem jest od 2022 roku ks. Dariusz Zając.

Czy Lubienia ma coś wspólnego ze Świętym Krzyżem?

Łączy je przede wszystkim Krzyż, bo patronem kościoła w Lubieni jest Podwyższenie Krzyża Świętego. Dawna strona parafii informowała w 2020 roku o Drodze Krzyżowej z Nowej Słupi na Święty Krzyż. Oba miejsca łatwo połączyć w jednej wycieczce.

Czym Lubienia w gminie Brody różni się od Lubienia Kujawskiego?

To dwie różne miejscowości. Lubienia, o której piszę, to wieś w gminie Brody w powiecie starachowickim (województwo świętokrzyskie). Lubień Kujawski to miasto na Kujawach. Wpisując adres do nawigacji, dodaj kod 27-230 Brody.

Kiedy wspomina się bł. abp. Nowowiejskiego?

Wspomnienie 108 błogosławionych męczenników II wojny światowej, wśród których jest abp Antoni Julian Nowowiejski, przypada 12 czerwca. Beatyfikował ich Jan Paweł II 13 czerwca 1999 roku. Godziny ewentualnych nabożeństw w Lubieni sprawdź w ogłoszeniach parafialnych.

Źródła i literatura

1. Diecezja Radomska: Lubienia - parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, opis z 23.07.2017, dostęp 27.10.2026.
2. Wikipedia: Parafia Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni (na podstawie Rocznika Diecezji Radomskiej 2007 i 2018), dostęp 27.10.2026.
3. Wikipedia: Lubienia (województwo świętokrzyskie), dostęp 27.10.2026.
4. Wikipedia: Antoni Julian Nowowiejski, dostęp 27.10.2026.
5. UNESCO World Heritage Centre: Krzemionki Prehistoric Striped Flint Mining Region, 2019.
6. Narodowy Instytut Dziedzictwa: zabytek.pl, rejestr zabytków nieruchomych, 2026.
7. Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Kielcach: rezerwaty przyrody, 2026.
8. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum, Poznań 2000 (Ga 6,14).
9. Dawna strona parafialubienia.pl w archiwum Internet Archive (stan z lat 2018-2020): porządek Mszy z 06.2019, wpisy o Harcerskiej Drodze Krzyżowej 2019 i Drodze Krzyżowej na Święty Krzyż 2020.
10. Zdjęcie wyróżniające: Panek, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.