Stary krzyż - jak dbać o zabytkowy krzyż przydrożny

Autor: · zmiana

Spis treści

Stary krzyż przydrożny jest zabytkiem w sensie prawnym tylko wtedy, gdy figuruje w rejestrze zabytków albo w gminnej ewidencji zabytków. Sam wiek o tym nie przesądza. Na co dzień o krzyż dba właściciel gruntu lub opiekun (art. 5 ustawy o ochronie zabytków z 2003 r.). Przy krzyżu z rejestru prace wymagają pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków (art. 36). Krzyż poświęcony to także rzecz święta (KPK, kan. 1171), więc dobrze jest porozmawiać z proboszczem.

Pochodzę ze Starachowic i od lat chodzę szlakami dawnych kopalń rudy żelaza. Przy tych drogach prawie zawsze trafiam na krzyż: drewniany na rozstajach, kamienny przy dawnej osadzie górniczej albo metalowy na kamiennym cokole. Część z nich jest zadbana, a części ktoś „pomógł” myjką ciśnieniową i farbą z marketu. Ten tekst zbiera to, co trzeba ustalić, zanim weźmie się do ręki szczotkę albo pędzel. Jest to materiał informacyjny. Nie zastępuje porady prawnej ani decyzji konserwatora.

Czy stary krzyż przydrożny jest zabytkiem?

Stary krzyż przydrożny jest zabytkiem prawnie chronionym wtedy, gdy wpisano go do wojewódzkiego rejestru zabytków albo ujęto w gminnej ewidencji zabytków. Tak wynika z ustawy z 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Sto lat i data na tabliczce dają obiektowi wartość historyczną. Status prawny daje mu dopiero wpis albo ewidencja.

Ta różnica ma znaczenie praktyczne. Od statusu krzyża zależy, czy na wymianę belki potrzebne jest pozwolenie, czy wystarczy zgoda właściciela działki.

Rejestr zabytków a gminna ewidencja zabytków: czym się różnią?

Rejestr zabytków to prowadzony przez wojewódzkiego konserwatora zabytków wykaz obiektów objętych najsilniejszą ochroną. Wpis następuje decyzją administracyjną. Gminna ewidencja zabytków to wykaz prowadzony przez wójta lub burmistrza (art. 22 ustawy). Obejmuje więcej obiektów, ale wiąże się z mniejszą liczbą formalności. Z moich obserwacji wynika, że krzyże i kapliczki przydrożne znacznie częściej trafiają do ewidencji gminnej niż do rejestru.

Jak sprawdzić status krzyża w rejestrze NID?

Status krzyża można sprawdzić w trzech krokach i zwykle trwa to jeden dzień roboczy:

  1. Serwis zabytek.pl prowadzony przez Narodowy Instytut Dziedzictwa. Wyszukujesz miejscowość i przeglądasz obiekty z rejestru, ale krzyże przydrożne bywają tam opisane bardzo ogólnie.
  2. Urząd gminy, czyli zapytanie o gminną ewidencję zabytków i gminny program opieki nad zabytkami. Dla Lubieni i okolicznych wsi będzie to Urząd Gminy Brody.
  3. Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Kielcach (WUOZ w Kielcach). To właściwy organ dla całego województwa świętokrzyskiego, a więc i dla powiatu starachowickiego.
  4. Karta adresowa lub karta ewidencyjna, o którą można poprosić w gminie. Zawiera opis, datowanie i zdjęcie obiektu z chwili wpisu.
  5. Tabliczka na obiekcie, czyli niebieska tarcza zabytku. Jest wskazówką, ale nie dowodem, bo wiele obiektów z rejestru jej nie ma.

Zdanie, które warto zapamiętać: krzyż nie staje się zabytkiem z powodu wieku, tylko przez wpis do rejestru lub gminnej ewidencji zabytków (ustawa o ochronie zabytków, 2003).

Kto odpowiada za krzyż przy drodze?

Za krzyż przy drodze odpowiada właściciel lub posiadacz gruntu i obiektu. Art. 5 ustawy o ochronie zabytków z 2003 r. stanowi, że to on sprawuje opiekę nad zabytkiem. W praktyce oznacza to jedną z trzech sytuacji: działkę prywatną, grunt gminy lub pas drogowy albo grunt parafii. Pierwszym krokiem jest zawsze sprawdzenie księgi wieczystej lub ewidencji gruntów.

Na wsi bywa inaczej niż na papierze. Krzyż stoi na miedzy sąsiada, a od trzech pokoleń dba o niego inna rodzina, bo jej pradziadek go ufundował. Taki zwyczaj jest cenny, ale prawnie nikogo nie wiąże.

Krzyż na prywatnej działce, na gruncie gminy i parafii

Gdzie stoi krzyż Kto decyduje o pracach Z kim rozmawiać
Działka prywatna Właściciel działki Właściciel, ewentualnie gmina lub konserwator, jeśli krzyż ma status zabytku
Grunt gminy Gmina jako właściciel Urząd gminy, sołtys, rada sołecka
Pas drogowy Zarządca drogi (gminnej, powiatowej, wojewódzkiej lub krajowej) Zarządca drogi przed każdą zmianą ustawienia
Grunt parafii Parafia reprezentowana przez proboszcza Kancelaria parafii

Co z krzyżem w pasie drogowym?

Krzyż stojący w pasie drogowym podlega zarządcy drogi. Nie wolno go przesuwać, obudowywać ani poszerzać ogrodzenia bez rozmowy z zarządcą. Przy ruchliwych trasach, takich jak droga krajowa nr 9 przechodząca przez Lubienię, w grę wchodzi też widoczność dla kierowców.

  • Księga wieczysta pokazuje właściciela działki. Numer można ustalić w starostwie lub przez geoportal.
  • Ewidencja gruntów w starostwie powiatowym rozstrzyga, czy krzyż stoi na działce drogowej.
  • Pisemne porozumienie między właścicielem a rodziną opiekującą się krzyżem zapobiega sporom po latach.
  • Napis fundacyjny bywa jedynym śladem, kto i dlaczego postawił krzyż. Warto go spisać, zanim ktokolwiek zacznie prace.
  • Sołtys zwykle wie, kto przez ostatnie dekady dbał o krzyż i kto przynosi kwiaty.

Jak dbać o stary krzyż na co dzień?

O stary krzyż dba się na co dzień przez dwa przeglądy w roku, wiosną i jesienią, oraz delikatne czyszczenie bez chemii i bez myjki ciśnieniowej. Pielęgnację trzeba dobrać do materiału, bo drewno, kamień i metal niszczeją inaczej. Najwięcej szkód robi woda zatrzymana u podstawy, a przy drogach także sól drogowa.

W okolicach Starachowic i Iłży wiele krzyży i kapliczek ma cokoły z miejscowego piaskowca. Widzę to na każdej wędrówce: od strony jezdni kamień łuszczy się wyraźnie szybciej niż od strony pola.

Krzyż drewniany, kamienny i metalowy: różne materiały, różna pielęgnacja

Materiał Główne zagrożenie Co robić Czego unikać
Drewno Gnicie u podstawy, mech, pęknięcia Miękka szczotka, kontrola podstawy, odsunięcie roślin Farb kryjących bez konsultacji, betonowania podstawy
Kamień Sól drogowa, mróz, porosty Czysta woda, miękka szczotka, porada konserwatora Myjki ciśnieniowej, piaskowania, chemii kwaśnej
Metal Rdza, luźne mocowania Kontrola śrub i spawów, zabezpieczenie po oczyszczeniu Szlifowania napisów, przypadkowych farb

Czym czyścić kamienny krzyż?

Kamienny krzyż czyści się czystą wodą i miękką szczotką z naturalnego włosia, bez detergentów, kwasów i myjki ciśnieniowej. Porosty i mchy na kamieniu usuwa się łagodnie, a przy obiekcie z rejestru lub ewidencji najlepiej dopiero po poradzie konserwatora dzieł sztuki. Strumień pod ciśnieniem wypłukuje spoiwo z piaskowca i odsłania jego miękką strukturę.

Otoczenie krzyża: zieleń, ogrodzenie, kwiaty i znicze

Otoczenie decyduje o kondycji krzyża bardziej, niż się wydaje. Krzew rosnący tuż przy drewnianej belce trzyma wilgoć przez całe lato. Prosta karta przeglądu wygląda tak:

  • Termin: kwiecień (po zimie) i październik (przed mrozami), a dodatkowo po każdej wichurze.
  • Zdjęcia: zawsze z tych samych czterech stron i z tej samej odległości, żeby widzieć zmiany rok do roku.
  • Podstawa: czy woda spływa od krzyża, czy stoi w zagłębieniu wokół cokołu.
  • Zieleń: krzewy i trawa odsunięte co najmniej na kilkadziesiąt centymetrów od drewna.
  • Znicze: stawiane na płycie lub w osłonie, nigdy przy drewnie i nigdy pod figurą Ukrzyżowanego.
  • Ogrodzenie: stabilne, bez rdzy, która spływa na cokół.
  • Kwiaty: zwiędłe usuwane, bo gnijące wiązanki zatrzymują wilgoć przy kamieniu.

Kiedy potrzebna jest zgoda konserwatora zabytków?

Zgoda wojewódzkiego konserwatora zabytków jest potrzebna przy pracach konserwatorskich, restauratorskich i robotach budowlanych przy krzyżu wpisanym do rejestru zabytków. Przewiduje to art. 36 ustawy o ochronie zabytków z 2003 r. Dla gminy Brody właściwy jest WUOZ w Kielcach. Uszkodzenie lub zniszczenie zabytku jest przestępstwem (art. 108), więc o zgodę trzeba zapytać przed pracami, a nie po nich.

Pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków wymaga m.in. prowadzenie prac konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanych przy zabytku wpisanym do rejestru (parafraza). Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, art. 36, Sejm RP, 2003

Krzyż wpisany do rejestru: co mówi art. 36?

Krzyż z rejestru wymaga pozwolenia praktycznie na wszystko poza bieżącym sprzątaniem. Krzyż z gminnej ewidencji wymaga uzgodnień z konserwatorem przede wszystkim przy robotach budowlanych i rozbiórce. Dokładny zakres zależy też od miejscowego planu zagospodarowania, dlatego najprostiej zapytać w gminie. Przed złożeniem wniosku sprawdź aktualny tekst jednolity ustawy w ISAP, bo przepisy bywają nowelizowane.

Czy można przestawić stary krzyż w inne miejsce?

To zależy od statusu i miejsca. Przeniesienie krzyża wpisanego do rejestru wymaga pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków. Gdy krzyż stoi w pasie drogowym, potrzebna jest też zgoda zarządcy drogi. Przy krzyżu bez statusu zabytku decyduje właściciel gruntu, ale krzyż poświęcony warto przenosić w porozumieniu z parafią.

Co dołączyć do wniosku do konserwatora?

  1. Opis obiektu i jego położenia z numerem działki ewidencyjnej.
  2. Zdjęcia aktualnego stanu, w tym zbliżenia napisów, pęknięć i podstawy.
  3. Program prac konserwatorskich przygotowany przez konserwatora dzieł sztuki.
  4. Dokument tytułu prawnego do gruntu lub zgodę właściciela.
  5. Dane wykonawcy i jego kwalifikacje, jeśli konserwator ich wymaga.

Czy trzeba pytać proboszcza o odnowienie krzyża?

Tak, w praktyce warto. Krzyż poświęcony jest rzeczą świętą, którą Kodeks Prawa Kanonicznego (kan. 1171) każe traktować z czcią. Według kan. 1189 cenne wizerunki wystawione do publicznej czci odnawia się tylko za pisemnym zezwoleniem ordynariusza. Rozmowa z proboszczem parafii, na której terenie stoi krzyż, porządkuje formalności i pozwala zaplanować poświęcenie po pracach.

Rzeczy święte, przeznaczone do kultu Bożego przez poświęcenie lub błogosławieństwo, należy traktować z czcią i nie używać ich do celów świeckich ani niewłaściwych, nawet gdy są własnością prywatną (parafraza). Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1171, 1983

Co mówi Kodeks Prawa Kanonicznego?

Kan. 1189 dotyczy wprost cennych obrazów wystawionych w kościołach i kaplicach, czyli takich, które wyróżniają się dawnością, wartością artystyczną lub kultem. Ordynariusz przed udzieleniem zgody zasięga rady znawców. Stary krzyż przydrożny z rzeźbą Ukrzyżowanego często spełnia te kryteria w duchu przepisu, dlatego proboszcz zwykle przekazuje sprawę do kurii.

  • Prawo kanoniczne: kan. 1171 (cześć dla rzeczy poświęconych) i kan. 1189 (odnawianie cennych wizerunków).
  • Prawo państwowe: ustawa o ochronie zabytków, jeśli krzyż ma status zabytku.
  • Zwyczaj lokalny: majówki przy krzyżu, procesje, kwiaty na święta. Nikt tego nie nakazuje, ale to żywa część pobożności ludowej.
  • Kontakt z parafią: przez kancelarię parafii, na której terenie stoi krzyż.
  • Kuria diecezjalna: w diecezji radomskiej, do której należy Lubienia, sprawy zezwoleń prowadzi kuria w Radomiu.

Czy odnowiony krzyż trzeba ponownie poświęcić?

Nie zawsze, ale po gruntownej renowacji lub wymianie zasadniczych elementów parafie zwykle proszą o ponowne poświęcenie. Księga Obrzędy błogosławieństw dostosowane do zwyczajów diecezji polskich zawiera obrzęd błogosławieństwa krzyża wystawionego do publicznej czci. Termin i formę ustala się z proboszczem. Często łączy się to z nabożeństwem majowym lub ze świętem Podwyższenia Krzyża Świętego 14 września. O poświęceniu krzyża domowego piszę osobno w tekście krzyż na ścianę i jego poświęcenie.

Renowacja krzyża krok po kroku

Renowacja krzyża składa się z sześciu kroków. Najpierw ustalasz status i właściciela, potem robisz dokumentację, konsultujesz program prac, zbierasz zgody, przeprowadzasz prace i na koniec organizujesz poświęcenie. Najczęściej źle zaczyna się od kroku piątego. Przy krzyżu z rejestru brak pozwolenia narusza art. 36 ustawy o ochronie zabytków z 2003 r.

  1. Ustal właściciela i status prawny: księga wieczysta, gmina, zabytek.pl, WUOZ w Kielcach.
  2. Zrób dokumentację: zdjęcia, wymiary, opis stanu, przepisane napisy i daty fundacji.
  3. Skonsultuj się z konserwatorem dzieł sztuki, który przygotuje program prac.
  4. Zbierz zgody właściciela, konserwatora, gminy, zarządcy drogi i ordynariusza przez proboszcza.
  5. Przeprowadź prace i odbiór, a przebieg zapisz w kronice sołectwa lub parafii.
  6. Zorganizuj poświęcenie i ustal plan przeglądów na kolejne lata.

Dokumentacja zdjęciowa przed pracami

Dokumentacja zdjęciowa to zestaw fotografii i notatek, który utrwala stan krzyża przed jakąkolwiek ingerencją. Powinna obejmować ujęcia ogólne, zbliżenia detali i skalę, na przykład miarkę przyłożoną do pęknięcia. Napisy fundacyjne przepisz litera po literze, z oryginalną pisownią. Po renowacji to często jedyny ślad wcześniejszego wyglądu.

Wybór konserwatora lub rzemieślnika: kogo szukać?

Przy krzyżu z rejestru prace prowadzi osoba z kwalifikacjami konserwatorskimi. Przy krzyżu bez statusu zabytku wystarczy doświadczony stolarz, kamieniarz lub kowal, najlepiej taki, który pracował już przy starych obiektach. Poproś o przykłady wcześniejszych prac i pisemny opis zakresu.

Ile trwa renowacja krzyża?

Renowacja trwa od kilku tygodni przy prostym czyszczeniu i naprawie do kilku miesięcy, gdy potrzebne jest pozwolenie. Sprawy administracyjne załatwia się co do zasady w ciągu miesiąca, a sprawy szczególnie skomplikowane w ciągu dwóch miesięcy (art. 35 Kodeksu postępowania administracyjnego). Prac kamiennych i malarskich nie prowadzi się w mróz, więc realny sezon trwa od kwietnia do października.

Najczęstsze błędy przy odnawianiu starych krzyży

Najczęstsze błędy przy odnawianiu starych krzyży to myjka ciśnieniowa na kamieniu, kryjąca farba na starym drewnie, betonowanie podstawy, wymiana całego krzyża zamiast naprawy i zamalowanie napisów fundacyjnych. Przy krzyżu z rejestru każdy z nich może się skończyć postępowaniem z art. 108 ustawy o ochronie zabytków. Przy pozostałych krzyżach oznacza bezpowrotną stratę historii wsi.

  • Myjka ciśnieniowa i piaskowanie zdzierają naturalną patynę i zewnętrzną warstwę kamienia.
  • Farba olejna lub akrylowa na starym drewnie tworzy szczelną powłokę, pod którą zbiera się wilgoć i drewno gnije od środka.
  • Betonowanie podstawy drewnianego krzyża zatrzymuje wodę wokół belki i przyspiesza jej butwienie.
  • Wymiana całego krzyża bez zgody przy zabytku oznacza utratę oryginału, a przy krzyżu poświęconym rodzi pytanie, co zrobić ze starym.
  • Usuwanie lub przemalowywanie napisów i dat niszczy dokument historii wsi, często jedyny.
  • Złocenia i jaskrawe kolory „dla odświeżenia”, których krzyż nigdy nie miał.

Czy można pomalować stary krzyż?

To zależy od statusu. Krzyż z rejestru maluje się wyłącznie w ramach prac zatwierdzonych przez konserwatora. Przy krzyżu bez statusu zabytku decyduje właściciel, ale lepiej zapytać konserwatora o rodzaj powłoki, bo farby kryjące szkodzą staremu drewnu. Napisy fundacyjne zostaw w oryginale.

Dlaczego myjka ciśnieniowa szkodzi kamieniu?

Myjka ciśnieniowa szkodzi, bo silny strumień wody wypłukuje spoiwo między ziarnami piaskowca i rozbija zwietrzałą warstwę zewnętrzną. Powierzchnia wygląda po myciu jak nowa, ale staje się porowata. Wtedy szybciej chłonie wodę i sól, a pierwsza zima z mrozem robi resztę.

Skąd wziąć pieniądze na renowację krzyża?

Pieniądze na renowację krzyża można zdobyć z czterech źródeł: z dotacji gminy, powiatu lub województwa (art. 81 ustawy o ochronie zabytków z 2003 r.), z programów ministerialnych i wojewódzkiego konserwatora, z funduszu sołeckiego oraz ze zbiórki sąsiedzkiej. Nabory, terminy i kwoty zmieniają się co roku. Aktualne warunki sprawdzisz w urzędzie gminy, na stronie WUOZ w Kielcach i Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego.

Czy gmina może dofinansować odnowienie krzyża?

Tak. Ochrona zabytków jest zadaniem własnym gminy, a art. 81 ustawy pozwala radzie gminy udzielić dotacji na prace przy zabytku na zasadach określonych w uchwale. Najpierw sprawdź treść uchwały swojej gminy, bo to ona określa, jakie obiekty i jakie koszty obejmuje.

Programy ministerialne i wojewódzkie: gdzie szukać naborów?

Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz wojewódzki konserwator zabytków co roku ogłaszają nabory na prace przy zabytkach. Zwykle wymagają one wpisu do rejestru i programu prac. Nie podaję terminów ani kwot, bo zmieniają się co roku. Śledź komunikaty na oficjalnych stronach obu instytucji.

Zbiórka sąsiedzka i fundusz sołecki

  • Fundusz sołecki: zebranie wiejskie może wskazać przedsięwzięcie, a rada gminy ocenia, czy mieści się w zadaniach gminy.
  • Koło gospodyń wiejskich: kiermasz lub festyn z przeznaczeniem na krzyż to częsta praktyka na wsiach.
  • Rodzina fundatorów: potomkowie osób z napisu fundacyjnego chętnie dokładają się do prac.
  • Zbiórka przy parafii: tylko za zgodą proboszcza i według zasad przyjętych w danej parafii. Ofiara jest zawsze dobrowolna.
  • Praca społeczna: sprzątanie otoczenia, nasadzenia i ogrodzenie mieszkańcy często robią sami, a fachowcowi płaci się za samą konserwację.

Stary krzyż w tradycji: od krzyża przydrożnego do pieśni

Stary krzyż w polskiej tradycji to przede wszystkim krzyż przydrożny. Jest znakiem wotywnym, granicznym albo pamiątkowym, stawianym przez rodziny lub całą wieś. Fraza „stary krzyż” oznacza też pieśń religijną, kojarzoną m.in. z wykonaniem Bernarda Ładysza. W Lubieni krzyż ma jeszcze jedno znaczenie: parafia nosi wezwanie Podwyższenia Krzyża Świętego, a odpust przypada 14 września (Diecezja Radomska).

Dlaczego przy drogach stoją krzyże?

Krzyże przy drogach stawiano jako wotum za ocalenie, znak granicy wsi, upamiętnienie zmarłego albo misji parafialnej. Szerzej piszę o tym w tekście krzyż przydrożny: historia i znaczenie. Osobną kategorią są średniowieczne kamienne krzyże związane z prawem pokutnym, opisane w artykule krzyże pokutne w Polsce.

Stary krzyż a pieśń Stary krzyż: o czym jest ten tekst

Pieśń „Stary krzyż” to utwór o krzyżu jako znaku cierpienia i nadziei, a nie o konkretnym obiekcie przy drodze. Wiele osób, które wpisują tę frazę w wyszukiwarkę, szuka właśnie słów pieśni. Opisuję ją osobno: pieśń Stary krzyż i jej tekst.

Krzyż w Lubieni: Podwyższenie Krzyża Świętego

  • Wezwanie parafii: Podwyższenie Krzyża Świętego, parafia w diecezji radomskiej, erygowana 1 stycznia 1984 r.
  • Odpusty: 14 września (Podwyższenie Krzyża Świętego) i 21 maja (św. Jan Nepomucen).
  • Kościół: z czerwonego kamienia i cegły, poświęcony 9 września 1986 r. przez bp. Edwarda Materskiego.
  • Kontekst regionalny: najbliższym wielkim sanktuarium krzyża jest klasztor na Łysej Górze, opisany w tekście Święty Krzyż i relikwie Krzyża Świętego.
  • Wieś: lokowana w 1363 r., ponad 600 lat starsza od parafii.

Najczęściej zadawane pytania

Co zrobić, gdy stary krzyż się przewrócił?

Zabezpiecz elementy, zrób zdjęcia i nie wyrzucaj żadnych fragmentów, nawet drobnych. Potem ustal właściciela gruntu i zgłoś sprawę proboszczowi oraz gminie. Jeśli krzyż jest zabytkiem, jego właściciel powinien powiadomić wojewódzkiego konserwatora zabytków.

Co zrobić ze zniszczonym krzyżem, którego nie da się uratować?

Przedmiotów poświęconych nie wyrzuca się jak odpadów. Kan. 1171 KPK każe traktować je z czcią. Sposób postępowania ustal z proboszczem, a gdy krzyż był zabytkiem, także z konserwatorem. Dobrą praktyką jest dokumentacja i zachowanie tabliczki z napisem fundacyjnym.

Jak często sprawdzać stan krzyża przydrożnego?

Wystarczą dwa przeglądy w roku: wiosną po zimie i jesienią przed mrozami. Zdjęcia rób zawsze z tych samych miejsc, żeby porównać zmiany. Po wichurach dodatkowo sprawdź mocowania i stabilność podstawy.

Kto stawiał krzyże przydrożne?

Najczęściej fundowały je rodziny albo cała wieś jako wotum, znak pamięci lub granicy. Napis fundacyjny bywa jedynym zapisem tej historii, dlatego tak ważne jest jego zachowanie. Zdarzały się też krzyże misyjne, stawiane na pamiątkę misji parafialnych.

Czy kapliczka przydrożna podlega tym samym zasadom co krzyż?

Tak, co do zasady obowiązują te same reguły. O formalnościach decyduje wpis do rejestru lub gminnej ewidencji zabytków, a za opiekę odpowiada właściciel. Kapliczka z figurą świętego, wystawioną do publicznej czci, też jest obiektem kultu, więc rozmowa z proboszczem przed renowacją jest równie wskazana.

Czy za zniszczenie zabytkowego krzyża grozi kara?

Tak. Art. 108 ustawy o ochronie zabytków traktuje zniszczenie lub uszkodzenie zabytku jako przestępstwo. Dotyczy to także nieumiejętnej „renowacji”, na przykład piaskowania kamienia z rejestru bez pozwolenia. Przy wątpliwościach zapytaj WUOZ przed rozpoczęciem prac.

Łukasz Cedro - pochodzi ze Starachowic i od lat zajmuje się historią Staropolskiego Okręgu Przemysłowego: dawnymi kopalniami rudy żelaza, osadami górniczymi i parafiami, które wokół nich wyrosły.

Aktualizacja: październik 2026

Źródła i literatura

  1. Sejm RP, Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568, tekst jednolity w ISAP), art. 5, 22, 36, 81, 108.
  2. Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983, kan. 1171 i kan. 1189 (wydanie polskie: Pallottinum).
  3. Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl, baza zabytków i rejestr zabytków, 2026.
  4. Obrzędy błogosławieństw dostosowane do zwyczajów diecezji polskich, księga liturgiczna, wydanie polskie 1994.
  5. Diecezja Radomska, Lubienia, parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego.
  6. Wikipedia, Lubienia (województwo świętokrzyskie).
  7. Kodeks postępowania administracyjnego, art. 35 (terminy załatwiania spraw).
Łukasz Cedro
Łukasz Cedro

Łukasz Cedro pochodzi ze Starachowic i od lat zajmuje się historią Staropolskiego Okręgu Przemysłowego: dawnymi kopalniami rudy żelaza, osadami górniczymi i parafiami, które wokół nich wyrosły. Lubienia jest dla niego przykładem wsi, która ma ponad sześćset lat historii, a parafię i kościół dopiero od lat 80. XX wieku. Nie jest księdzem, historykiem z tytułem naukowym ani przewodnikiem z uprawnieniami, nie pracuje też dla parafii. Korzysta z opisu parafii w katalogu Diecezji Radomskiej, artykułów encyklopedycznych i dawnej strony parafii zachowanej w Internet Archive. Godzin Mszy, których nie może potwierdzić, nie publikuje. Każdą poprawkę zapisuje z datą.

Articles: 126