Obóz Soldau w Działdowie - miejsce męczeństwa duchownych płockich

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 10.11.2026

Spis treści

Obóz Soldau w Działdowie - historia, ofiary i miejsce pamięci

Obóz Soldau w Działdowie był niemieckim miejscem uwięzienia i zbrodni z czasu II wojny światowej, związanym między innymi z losem polskiej inteligencji i duchowieństwa. Dla Lubieni ma szczególne znaczenie: 28 maja 1941 roku zmarł tam bł. abp Antoni Julian Nowowiejski, urodzony w tej miejscowości w 1858 roku.

Jako autor piszący o historii Lubieni, dawnych osadach przemysłowych i pamięci regionu, widzę w tej historii bolesne połączenie dwóch miejsc oddalonych od siebie geograficznie, lecz związanych biografią jednego człowieka. Działdowo nie jest tylko punktem na mapie wojennej Polski. To miejsce pamięci o konkretnych osobach, rodzinach i wspólnotach.

• Działdowo leży dziś w województwie warmińsko-mazurskim i było podczas okupacji określane przez Niemców nazwą Soldau.
• KL Soldau to określenie spotykane w publikacjach historycznych dotyczących niemieckiego obozu w okupowanym Działdowie.
• Bł. abp Antoni Julian Nowowiejski był biskupem płockim w latach 1908-1941 i pochodził z Lubieni.
• Bł. bp Leon Wetmański był biskupem pomocniczym diecezji płockiej oraz współmęczennikiem abp. Nowowiejskiego.
• 108 męczenników to grupa polskich świadków wiary beatyfikowanych przez Jana Pawła II 13 czerwca 1999 roku.

Czym był obóz Soldau w Działdowie?

Obóz Soldau w Działdowie to niemiecki obóz funkcjonujący podczas II wojny światowej, charakteryzujący się zmieniającymi się funkcjami, więzieniem ludności polskiej i przemocą wobec osób uznanych przez okupanta za zagrożenie. Instytut Pamięci Narodowej opisuje Soldau jako jedno z ważnych miejsc niemieckich zbrodni na północnym Mazowszu.

KL Soldau - co oznacza ta nazwa?

Soldau to niemiecka nazwa Działdowa używana w okresie okupacji, dlatego w materiałach historycznych nazwa obozu występuje jako KL Soldau albo obóz w Działdowie. Nie należy utożsamiać go ze Stutthofem, który był odrębnym niemieckim obozem położonym w Sztutowie na Pomorzu.

Nazwa bywa myląca, bo skrót „KL” kojarzy się powszechnie z wielkimi obozami koncentracyjnymi. W przypadku Działdowa trzeba czytać opis źródła i datę dokumentu, ponieważ niemiecka administracja zmieniała formalne funkcje tego miejsca. IPN wskazuje, że obóz pełnił między innymi rolę obozu przejściowego i wychowawczego obozu pracy.

Gdzie znajdował się obóz w Działdowie?

Obóz znajdował się w Działdowie, mieście położonym obecnie w województwie warmińsko-mazurskim. Miejsce to pamięta los więźniów z Mazowsza Północnego, Pomorza, Warmii i Mazur, a jego historia nie kończy się na jednej grupie ofiar.

Soldau długo pozostawał mniej obecny w powszechnej pamięci niż Auschwitz-Birkenau, Majdanek czy Stutthof. To nie oznacza małej wagi tego miejsca. Przeciwnie: lokalna skala tragedii i niepełna dokumentacja sprawiają, że rodzinne pytania o ludzi więzionych w Działdowie nadal wracają do archiwów.

• Instytut Pamięci Narodowej prowadzi badania i publikuje materiały dotyczące niemieckich zbrodni okupacyjnych, w tym Soldau.
• Muzeum Pamięci Ofiar Obozu Działdowo upamiętnia ofiary oraz pomaga osadzić historię obozu w lokalnym krajobrazie.
• Arolsen Archives przechowuje dokumenty dotyczące ofiar nazistowskich prześladowań z wielu krajów Europy.
• Diecezja płocka zachowuje pamięć o męczennikach związanych z jej duchowieństwem.

Męczeństwo jest najwyższym świadectwem złożonym prawdzie wiary. - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 2473, 1994

Kiedy działał obóz w Działdowie?

Obóz w Działdowie zaczął funkcjonować po zajęciu miasta przez Niemcy w 1939 roku, a jego rola zmieniała się w kolejnych latach okupacji. Szczegółowe ramy działania należy odczytywać z opracowań Instytutu Pamięci Narodowej i materiałów Muzeum Pamięci Ofiar Obozu Działdowo, ponieważ nazwa oraz administracyjny status obozu nie były stałe.

Jak zmieniały się funkcje Soldau?

Zmiana funkcji obozu oznaczała zmianę sposobu traktowania więźniów, nie zaś przerwę w cierpieniu ludzi tam osadzanych. W dokumentach i opracowaniach pojawiają się określenia odnoszące się do obozu przejściowego oraz wychowawczego obozu pracy.

Okres	Najważniejszy kontekst	Źródło, od którego zacząć
Po zajęciu Działdowa w 1939 roku	Powstanie niemieckiego systemu represji wobec ludności polskiej.	Instytut Pamięci Narodowej
Lata okupacji	Zmiany funkcji obozu i napływ różnych grup więźniów.	IPN oraz Muzeum Pamięci Ofiar Obozu Działdowo
Przed końcem wojny	Zakończenie działania obozu w zmieniającej się sytuacji wojennej.	Opracowania muzealne i archiwalne

Dlaczego nie warto podawać jednej daty likwidacji?

Jedna data bez kontekstu może tworzyć fałszywe wrażenie prostego końca historii obozu. Badacze rozróżniają działalność poszczególnych form organizacyjnych, los dokumentacji oraz późniejsze ustalanie miejsc pochówku i nazwisk ofiar.

Przy czytaniu relacji rodzinnych dobrze oddzielić trzy sprawy: moment zatrzymania krewnego, okres pobytu w Działdowie oraz późniejszą informację o jego losie. Te daty nie muszą być identyczne.

• Rok 1939 wyznacza początek okupacyjnego kontekstu obozu w Działdowie.
• Lata 1940-1941 są ważne dla losów duchownych diecezji płockiej, w tym abp. Nowowiejskiego i bp. Wetmańskiego.
• Dokumenty niemieckie mogą używać nazw administracyjnych innych niż współczesne opracowania historyczne.
• Archiwalna data wymaga zestawienia z miejscem, nazwiskiem i sygnaturą dokumentu.

Kto był więziony w obozie Soldau?

W obozie Soldau więziono między innymi polską inteligencję, duchownych, Żydów oraz osoby dotknięte niemiecką polityką terroru wobec mieszkańców okupowanych ziem. Wśród najbardziej rozpoznawalnych więźniów znaleźli się bł. abp Antoni Julian Nowowiejski i bł. bp Leon Wetmański z diecezji płockiej.

Jakie grupy więźniów trafiały do Soldau?

Niemiecka polityka okupacyjna uderzała w ludzi, którzy stanowili o życiu społecznym, religijnym i kulturalnym lokalnych wspólnot. W Działdowie spotykały się losy osób pochodzących z różnych regionów oraz różnych środowisk.

• Polska inteligencja obejmowała między innymi osoby rozpoznawalne w lokalnym życiu społecznym i publicznym.
• Duchowni katoliccy byli represjonowani jako ważna część polskich wspólnot religijnych.
• Żydzi należeli do grup prześladowanych przez niemiecką politykę rasową i terror okupacyjny.
• Pacjenci szpitali psychiatrycznych byli ofiarami zbrodniczej polityki prowadzonej przez nazistowskie Niemcy.
• Mieszkańcy Warmii, Mazur, Pomorza i Mazowsza Północnego trafiali do Soldau w związku z działaniami okupacyjnego aparatu represji.

Którzy duchowni diecezji płockiej zginęli w Działdowie?

Bł. abp Antoni Julian Nowowiejski zmarł w Soldau 28 maja 1941 roku, a bł. bp Leon Wetmański również poniósł śmierć w związku z prześladowaniem w obozie. Obaj należą do grona 108 męczenników beatyfikowanych przez Jana Pawła II 13 czerwca 1999 roku.

Nowowiejski był biskupem płockim od 1908 roku. Jego droga zaczęła się jednak w Lubieni, gdzie urodził się 11 lutego 1858 roku. Ten lokalny fakt nie powinien przesłaniać historii pozostałych ofiar, ale pomaga zrozumieć, dlaczego pamięć o Soldau może być bliska mieszkańcom parafii Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni.

Więcej o współmęczenniku można przeczytać tutaj: bł. Leon Wetmański, biskup zamordowany w Soldau. Osobny tekst opisuje także śmierć abp. Nowowiejskiego 28 maja 1941.

„Jeżeli ziarno pszenicy wpadłszy w ziemię nie obumrze, zostanie samo jedno, ale jeżeli obumrze, przynosi plon obfity”. - J 12,24, Biblia Tysiąclecia

Ile ofiar pochłonął obóz Soldau?

Liczby ofiar obozu Soldau różnią się między opracowaniami, ponieważ część dokumentacji została zniszczona, a badania nad miejscami zbrodni i listami więźniów trwały także po wojnie. Uczciwa odpowiedź brzmi: należy korzystać z aktualnych ustaleń Instytutu Pamięci Narodowej oraz Muzeum Pamięci Ofiar Obozu Działdowo, nie z przypadkowych zestawień internetowych.

Dlaczego liczba ofiar pozostaje niepewna?

Niepewność nie oznacza braku wiedzy o tragedii. Oznacza granice zachowanych źródeł. Historyk musi zestawić dokumenty niemieckie, relacje, wyniki ekshumacji i powojenne śledztwa, a nie dopasowywać dane do jednej wygodnej liczby.

• Zniszczona dokumentacja ogranicza możliwość stworzenia pełnego imiennego rejestru osób więzionych i zamordowanych.
• Zmienne funkcje obozu utrudniają porównywanie dokumentów z różnych etapów okupacji.
• Ekshumacje powojenne dostarczyły ważnych danych, lecz nie zawsze pozwalały na identyfikację wszystkich ofiar.
• Relacje rodzinne mogą wskazać kierunek badań, ale wymagają potwierdzenia w źródłach archiwalnych.

Jak mówić o ofiarach z szacunkiem?

Najuczciwiej podawać źródło konkretnej liczby, rok publikacji i zastrzeżenie badacza, jeśli je zawiera. W historii Soldau ważniejsze od rywalizacji na liczby jest przypomnienie, że za każdą pozycją w rejestrze stał człowiek, jego rodzina i przerwane życie.

Przygotowując szkolną lub parafialną rozmowę o Soldau, można zacząć od biografii abp. Nowowiejskiego, następnie pokazać los bp. Wetmańskiego, a na końcu przypomnieć, że obóz dotknął ludzi różnych środowisk i wyznań.

Czy istnieje lista więźniów obozu w Działdowie?

Pełna publiczna lista więźniów obozu Soldau nie jest dostępna w jednym, zamkniętym wykazie, ponieważ dokumentacja zachowała się tylko częściowo. Poszukiwania warto prowadzić równolegle przez archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, Arolsen Archives oraz Muzeum Pamięci Ofiar Obozu Działdowo.

Jak rozpocząć kwerendę o krewnym?

Najpierw zbierz cztery podstawowe dane: imię i nazwisko, datę urodzenia, miejsce urodzenia oraz przypuszczalny czas zatrzymania lub pobytu w Działdowie. Nawet niepełne informacje pomagają archiwiście odróżnić osoby o podobnych nazwiskach.

1. Spisz warianty nazwiska, ponieważ w dokumentach niemieckich polskie nazwiska mogły występować w zmienionej pisowni.
2. Dodaj miejscowość pochodzenia, gdyż miejsce urodzenia pomaga odróżnić osoby o tym samym imieniu i nazwisku.
3. Określ przedział czasu, choćby jako rok lub kilka miesięcy przypuszczalnego uwięzienia.
4. Dołącz kopie rodzinnych dokumentów, jeśli zawierają pieczęcie, numery spraw, kartki pocztowe albo urzędową korespondencję.
5. Zachowaj odpowiedź archiwum, ponieważ sygnatura może ułatwić dalsze badania w kolejnej instytucji.

Gdzie pytać o dokumenty z Soldau?

Instytut Pamięci Narodowej może być punktem wyjścia dla kwerendy dotyczącej okupacyjnych represji na ziemiach polskich. Arolsen Archives udostępnia wyszukiwarkę oraz informacje o dokumentach ofiar prześladowań nazistowskich, natomiast muzeum w Działdowie pomaga skierować pytanie do właściwych zasobów.

Odpowiedź archiwalna może wymagać czasu, a brak wyniku nie rozstrzyga automatycznie, że dana osoba nie przebywała w obozie. W przypadku Soldau właśnie niepełność dokumentacji jest jedną z ważnych cech problemu badawczego.

• IPN Soldau to właściwy kierunek dla pytań o polskie materiały śledcze i historyczne.
• Arolsen Archives pomagają szukać dokumentów ofiar nazistowskich prześladowań w międzynarodowym zasobie.
• Muzeum obozu w Działdowie może wskazać lokalne publikacje i kontekst historyczny.
• Rodzinne archiwum warto zachować w oryginalnej kolejności, bez dopisywania dat na starych dokumentach.

Jak zwiedzać miejsce pamięci w Działdowie?

Zwiedzanie miejsca pamięci w Działdowie najlepiej zaplanować po sprawdzeniu aktualnych zasad bezpośrednio w Muzeum Pamięci Ofiar Obozu Działdowo. Godziny otwarcia, dostępność przewodnika, warunki dla grup i ewentualne opłaty mogą się zmieniać, dlatego przed wyjazdem należy skorzystać z oficjalnego kontaktu muzeum.

Jak przygotować grupę do wizyty w muzeum?

Przygotowanie warto zacząć od krótkiej rozmowy o historii obozu i o tym, że będzie to wizyta w miejscu pamięci, a nie zwykła atrakcja turystyczna. W grupie szkolnej lub parafialnej dobrze wyznaczyć osobę odpowiedzialną za kontakt z muzeum oraz spokojne przejście całej trasy.

• Kontakt z muzeum pozwala potwierdzić aktualny termin, zasady wizyty i możliwości przyjęcia grupy.
• Krótka lektura przed wyjazdem pomaga uczestnikom rozumieć nazwy Soldau, Działdowo i okupacja niemiecka.
• Cisza podczas zwiedzania chroni powagę miejsca i szacunek dla wszystkich ofiar.
• Program grupy powinien zostawić czas na osobistą refleksję po części historycznej.
• Modlitwa może mieć charakter osobisty, bez narzucania formy osobom innych wyznań lub niewierzącym.

Czy można połączyć Działdowo z Drogą Krzyżową?

Tak, można połączyć refleksję nad męczeństwem z modlitwą Drogi Krzyżowej, jeśli ma ona charakter skupiony i nie zastępuje poznania faktów historycznych. Dla osób zainteresowanych warmińskim kontekstem pomocny może być tekst o Głotowie i Kalwarii Warmińskiej.

Nie należy jednak przedstawiać takiego wyjazdu jako wydarzenia organizowanego przez parafię w Lubieni. Serwis opisuje historię i możliwe sposoby indywidualnego przeżycia wizyty, a aktualne kwestie organizacyjne zawsze ustala się z instytucją przyjmującą grupę.

Dlaczego Soldau jest ważny dla Kościoła w Polsce?

Soldau jest ważny dla Kościoła w Polsce, ponieważ stał się miejscem męczeństwa bł. abp. Antoniego Juliana Nowowiejskiego i bł. bp. Leona Wetmańskiego, beatyfikowanych przez Jana Pawła II 13 czerwca 1999 roku w gronie 108 męczenników. Ich pamięć łączy historię diecezji płockiej, Lubieni i doświadczenie wojennego prześladowania Kościoła.

Jak Kościół rozumie męczeństwo?

Męczeństwo to najwyższe świadectwo prawdzie wiary, jak wyjaśnia Katechizm Kościoła Katolickiego w numerze 2473. Nie jest to kult cierpienia ani zachęta do szukania cierpienia, lecz pamięć o człowieku, który pozostał wierny Chrystusowi w sytuacji skrajnej przemocy.

W liście do Galatów św. Paweł pisze o życiu dla Boga i o zjednoczeniu z Chrystusem: „Razem z Chrystusem zostałem przybity do krzyża” (Ga 2,19-20). Ten biblijny obraz pomaga chrześcijaninowi odczytać los męczenników bez sensacji, w perspektywie wiary i godności człowieka.

• Krzyż Chrystusa w wierze katolickiej oznacza zbawczą miłość, a nie zgodę na przemoc.
• Męczennicy diecezji płockiej są świadkami wiary w konkretnym czasie okupacji niemieckiej.
• Jan Paweł II beatyfikował 108 męczenników w Warszawie 13 czerwca 1999 roku.
• Wspomnienie liturgiczne 108 męczenników przypada 12 czerwca.

Jak Lubienia łączy się z pamięcią o Soldau?

Lubienia łączy się z Soldau przez osobę abp. Antoniego Juliana Nowowiejskiego, urodzonego tu 11 lutego 1858 roku. Jego późniejsza posługa abp. Nowowiejskiego w Płocku 1908-1941 prowadziła do wydarzeń wojennych, których tragicznym końcem była śmierć w Działdowie.

Pamięć o rodaku z Lubieni można przeżywać przez rzetelne poznawanie źródeł, modlitwę oraz szacunek dla ludzi dotkniętych wojną. Związek z patronem miejscowej parafii, Podwyższeniem Krzyża Świętego, ma wymiar duchowy, ale nie daje podstaw do dopowiadania nieznanych historii czy lokalnych tradycji.

Motyw Krzyża prowadzi również do szerszej historii kultu: relikwie Krzyża Świętego w Polsce pokazują, jak różne miejsca zachowują pamięć o Męce Pańskiej.

Jak modlić się w miejscu pamięci?

Modlitwę w miejscu pamięci można rozpocząć od chwili ciszy, następnie odmówić modlitwę za zmarłych i powierzyć Bogu ofiary wojny. Katechizm Kościoła Katolickiego w numerze 1032 przypomina o modlitwie za zmarłych, a szacunek dla osób innych wyznań wymaga, by modlitwa nie naruszała ich pamięci ani przekonań.

Jaką modlitwę można odmówić za ofiary?

Najprostsza forma to modlitwa „Wieczny odpoczynek racz im dać, Panie”, odmówiona spokojnie i bez pośpiechu. Można też w ciszy wymienić osoby znane z imienia, takie jak bł. abp Antoni Julian Nowowiejski i bł. bp Leon Wetmański, pamiętając zarazem o ofiarach, których nazwisk nie udało się ustalić.

• Chwila ciszy daje miejsce na osobistą pamięć i nie wymaga wspólnej formuły.
• Modlitwa za zmarłych odpowiada katolickiej praktyce powierzania ich Bożemu miłosierdziu.
• Lektura J 12,24 może stać się krótkim biblijnym punktem refleksji o nadziei.
• Modlitwa za wstawiennictwem błogosławionych powinna unikać obietnic konkretnych rezultatów.

Czy można modlić się za ofiary innych wyznań?

Tak, można modlić się za ofiary innych wyznań i za wszystkich zabitych przez system przemocy, zachowując szacunek dla ich tożsamości religijnej. Katolicka modlitwa za zmarłych nie wymaga przypisywania każdej osobie przekonań, których nie znamy.

Jeśli grupa organizuje nabożeństwo, jego formę ustala odpowiedzialny duszpasterz lub organizator zgodnie z zasadami swojej wspólnoty. Ten materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje indywidualnej rozmowy z duszpasterzem w sprawie liturgii lub nabożeństwa.

Najczęściej zadawane pytania

Co znaczy nazwa Soldau?

Soldau to niemiecka nazwa Działdowa używana w okresie okupacji. Dlatego w opracowaniach historycznych spotyka się określenia „obóz Soldau” oraz „KL Soldau”.

Nazwa odnosi się do miasta i obozu, nie do odrębnej współczesnej miejscowości. Przy wyszukiwaniu dokumentów warto stosować oba warianty: Działdowo i Soldau.

W jakim województwie leży Działdowo?

Działdowo leży obecnie w województwie warmińsko-mazurskim. Miasto ma znaczenie dla historii okupacji niemieckiej, ponieważ działał tam obóz Soldau.

W dokumentach z okresu wojny mogą występować niemieckie nazwy miejscowości. To jedna z przyczyn, dla których rodzinne poszukiwania warto prowadzić z pomocą archiwów.

Kiedy zmarł abp. Nowowiejski w Soldau?

Bł. abp Antoni Julian Nowowiejski zmarł w obozie Soldau 28 maja 1941 roku. Urodził się w Lubieni 11 lutego 1858 roku, a jako biskup płocki pełnił posługę od 1908 roku.

Jan Paweł II beatyfikował go 13 czerwca 1999 roku wraz ze 108 męczennikami II wojny światowej. Jego wspomnienie w tej grupie przypada 12 czerwca.

Czy Soldau to to samo co obóz w Stutthofie?

Nie, Soldau i Stutthof były odrębnymi niemieckimi obozami. Soldau znajdował się w Działdowie, a Stutthof w Sztutowie na Pomorzu.

Łączy je historia niemieckiej okupacji ziem polskich, lecz różni lokalizacja, administracja i przebieg dziejów. W pracy z rodzinnymi dokumentami nie należy zamieniać tych nazw.

Czy można przyjechać do Działdowa z grupą parafialną?

Tak, grupy mogą planować wizytę w miejscu pamięci, ale termin i zasady trzeba uzgodnić bezpośrednio z Muzeum Pamięci Ofiar Obozu Działdowo. Aktualne godziny, dostępność przewodnika oraz ewentualne opłaty należy sprawdzić na oficjalnym kontakcie muzeum przed wyjazdem.

Dobrze połączyć zwiedzanie z przygotowaniem historycznym i chwilą ciszy. To pozwala uniknąć pośpiechu oraz traktowania miejsca pamięci jak zwykłego punktu wycieczki.

Źródła i literatura

1. Instytut Pamięci Narodowej - materiały i publikacje dotyczące obozu Soldau w Działdowie.
2. Arolsen Archives - dokumenty ofiar prześladowań nazistowskich.
3. Jan Paweł II, homilia podczas beatyfikacji 108 męczenników, Warszawa, 13 czerwca 1999.
4. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1032 i 2473.
5. Antoni Julian Nowowiejski - zestawienie biograficzne i podstawowa bibliografia.