Nowa Słupia - wieś u stóp Świętego Krzyża i start Drogi Królewskiej

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 28.10.2026

Spis treści

Nowa Słupia leży u stóp Łysej Góry, czyli Świętego Krzyża, w powiecie kieleckim w województwie świętokrzyskim. To z niej rusza Droga Królewska, dawny szlak pielgrzymów do klasztoru z relikwiami Drzewa Krzyża Świętego. Według Świętokrzyskiego Parku Narodowego jej odcinek w granicach parku liczy około 2 km. W miejscowości działa też Muzeum Starożytnego Hutnictwa Świętokrzyskiego, a co roku odbywają się tu Dymarki Świętokrzyskie.

Z czego słynie Nowa Słupia?

Nowa Słupia słynie z trzech rzeczy. Jest punktem startowym Drogi Królewskiej na Święty Krzyż, gdzie przechowywane są relikwie Drzewa Krzyża Świętego. Jest ośrodkiem pamięci o starożytnym hutnictwie, które przypominają coroczne Dymarki Świętokrzyskie. No i krążą tu legendy o Łysej Górze. Miejscowość leży na skraju Świętokrzyskiego Parku Narodowego (ŚPN), w gminie Nowa Słupia.

Pochodzę ze Starachowic i od lat czytam o rudzie żelaza, kopalniach i piecach Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Nowa Słupia jest dla mnie miejscem, w którym ta historia sięga najgłębiej: do dymarek, czyli prymitywnych pieców, w których wytapiano żelazo na długo przed kopalniami takimi jak lubieński „Józef”.

Nowa Słupia Święty Krzyż: miejscowość u stóp Łysej Góry

Nowa Słupia i Święty Krzyż to dwa różne miejsca, choć ludzie często używają tych nazw jak jednej. Nowa Słupia leży u podnóża. Święty Krzyż to szczyt Łysej Góry z klasztorem, gołoborzem i punktem widokowym. Łączy je szlak pieszy, a pielgrzymi od wieków zaczynają drogę na dole, w miejscowości.

• Droga Królewska to niebieski szlak z Nowej Słupi na Święty Krzyż, opisany przez ŚPN.
• Muzeum Starożytnego Hutnictwa Świętokrzyskiego pokazuje dzieje wytopu żelaza w regionie.
• Dymarki Świętokrzyskie to coroczne wydarzenie plenerowe poświęcone dawnemu hutnictwu.
• Park Legend to rodzinna atrakcja nawiązująca do podań o Łysej Górze.
• Legendy łysogórskie o zlotach czarownic na szczycie należą do najbardziej znanych podań regionu.

Gdzie leży Nowa Słupia?

Nowa Słupia leży w województwie świętokrzyskim, w powiecie kieleckim, u północno-wschodniego podnóża Łysej Góry. Nie myl jej ze Słupią w powiecie jędrzejowskim, ze Słupią Konecką ani ze Starą Słupią. Wszystkie leżą w tym samym województwie, a w nawigacji łatwo wybrać niewłaściwą.

Krótko: Nowa Słupia to brama na Święty Krzyż, ze szlakiem pielgrzymów, muzeum hutnictwa i legendami Łysej Góry w promieniu kilku kilometrów (stan na październik 2026).

Ile czasu idzie się z Nowej Słupi na Święty Krzyż?

Spokojnym tempem wejście z Nowej Słupi na Święty Krzyż Drogą Królewską zajmuje zwykle około godziny. Według Świętokrzyskiego Parku Narodowego odcinek niebieskiego szlaku w granicach parku ma około 2 km. Serwis Mapa Turystyczna szacuje przejście z Nowej Słupi pod wał na szczycie (2,6 km) na nieco ponad godzinę. Z dziećmi, w deszczu albo przy postojach na modlitwę doliczyj zapas czasu.

Odcinek niebieskiego szlaku z Nowej Słupi na Święty Krzyż (Łysą Górę) w granicach parku ma około 2 km i nosi nazwę Drogi Królewskiej (parafraza). Świętokrzyski Park Narodowy, opis szlaku niebieskiego, 2026

Droga Królewska: szlak pielgrzymów i figura pielgrzyma

Droga Królewska to historyczny szlak pielgrzymów z Nowej Słupi do klasztoru na Świętym Krzyżu. Prowadzi przez las bukowo-jodłowy parku narodowego. Przy szlaku stoi kamienna figura pielgrzyma. Według legendy opowiadanej na tej trasie posąg przesuwa się w stronę klasztoru o ziarnko piasku rocznie, a gdy dojdzie na szczyt, nadejdzie koniec świata. To podanie ludowe, nie przekaz religijny. Odcinek po odcinku opisuję go w artykule Droga Królewska na Święty Krzyż.

1. Start w Nowej Słupi, przy wejściu na teren parku i kasie ŚPN.
2. Mijasz kamienną figurę pielgrzyma przy początku podejścia.
3. Idziesz dalej leśnym, kamienistym traktem przez Świętokrzyski Park Narodowy.
4. Pod szczytem dochodzisz w pobliże wału kamiennego i gołoborza.
5. Na koniec stajesz przy klasztorze i bazylice na Świętym Krzyżu.

Czy Droga Królewska jest trudna?

Nie, dla osoby o przeciętnej kondycji Droga Królewska nie jest trudna. To krótkie, ale stałe podejście po kamieniach i korzeniach, bez ekspozycji i bez odcinków wymagających rąk. Seniorom i rodzinom z małymi dziećmi daje się jednak we znaki tempo podejścia, a z wózkiem dziecięcym trasa bywa uciążliwa.

Obuwie i pora roku: jak się przygotować?

Zacznij od butów z dobrą, bieżnikowaną podeszwą. Po deszczu i zimą kamienie są śliskie, a jesienią przykrywają je mokre liście. Część tras w okolicy bywa sezonowo zamykana ze względu na ochronę przyrody, więc zasady sprawdź na stronie ŚPN przed wyjściem.

• Obuwie: trekkingowe albo sportowe z twardą podeszwą, nie gładkie miejskie buty.
• Zima: raczki lub nakładki antypoślizgowe przy oblodzeniu.
• Woda i coś ciepłego: na szczycie wieje mocniej niż w Nowej Słupi.
• Czas: przy pielgrzymce z nabożeństwem planuj spokojne tempo i przerwy.
• Osoby mniej sprawne: o możliwości dojazdu bliżej klasztoru informuje park i zarządca sanktuarium.

Jakie są atrakcje w Nowej Słupi?

Główne atrakcje Nowej Słupi i okolicy to Droga Królewska, Muzeum Starożytnego Hutnictwa Świętokrzyskiego z corocznymi Dymarkami, rodzinny Park Legend oraz klasztor na Świętym Krzyżu z relikwiami Drzewa Krzyża, gołoborzem i punktem widokowym. Godziny otwarcia i ceny biletów zmieniają się sezonowo. Sprawdzisz je na stronach muzeum, parku i sanktuarium.

Muzeum Starożytnego Hutnictwa i Dymarki

Muzeum Starożytnego Hutnictwa Świętokrzyskiego to instytucja dokumentująca wytop żelaza w dawnych piecach dymarskich, które działały w Górach Świętokrzyskich na długo przed nowożytnym przemysłem. Dla kogoś z okolic Starachowic to naturalny początek opowieści o rudzie: najpierw dymarki, potem kopalnie, takie jak uruchomiona w 1816 roku kopalnia „Józef” w Lubieni (Wikipedia, hasło Lubienia). Termin i program Dymarek Świętokrzyskich ogłaszają organizatorzy. W dniach imprezy Nowa Słupia jest wyraźnie zatłoczona.

Park Legend: atrakcja dla rodzin

Park Legend to plenerowa atrakcja dla rodzin, zbudowana wokół podań o Łysej Górze, czarownicach i dawnych mieszkańcach regionu. Dzieci zwykle lepiej zapamiętują Święty Krzyż, gdy najpierw usłyszą legendy, a potem wejdą na szczyt. Aktualny cennik i godziny publikuje operator parku.

Klasztor na Świętym Krzyżu i relikwie

Na szczycie Łysej Góry stoi klasztor, w którym przechowywane są relikwie Drzewa Krzyża Świętego. Opiekę nad sanktuarium sprawują Misjonarze Oblaci Maryi Niepokalanej. Historię opactwa i relikwii opisuję osobno w tekście o miejscu, które nazywam klasztorem na Świętym Krzyżu z relikwiami. Przy klasztorze zobaczysz też gołoborze, czyli rumowisko skalne na zboczu góry.

Co zobaczyć w Nowej Słupi w jeden dzień?

Jeden dzień wystarcza, żeby połączyć szlak, sanktuarium i muzeum. Proponuję taką kolejność:

1. Rano: wejście Drogą Królewską, póki szlak jest pusty.
2. Przedpołudnie: sanktuarium na Świętym Krzyżu, modlitwa przy relikwiach Drzewa Krzyża.
3. Południe: gołoborze i punkt widokowy na szczycie Łysej Góry.
4. Wczesne popołudnie: zejście i obiad w Nowej Słupi.
5. Popołudnie: Muzeum Starożytnego Hutnictwa albo Park Legend, gdy jedziesz z dziećmi.

Nowa Słupia kościół: parafia u stóp Łysej Góry

Kościół parafialny w Nowej Słupi to miejsce, z którego pielgrzymi tradycyjnie ruszają na Święty Krzyż. Nie jest to bazylika na szczycie: to dwie różne świątynie z osobnym duszpasterstwem i osobnym porządkiem nabożeństw. Nowa Słupia należy do diecezji sandomierskiej. Wezwanie, historię świątyni i aktualne godziny Mszy podaje strona diecezji albo samej parafii.

Jaki kościół jest w Nowej Słupi?

W Nowej Słupi jest kościół parafialny, przy którym zbierają się grupy wychodzące na Drogę Królewską. Godzin Mszy i spowiedzi nie podaję, bo zmieniają się z sezonem. Przed przyjazdem grupy:

• sprawdź ogłoszenia na stronie parafii w Nowej Słupi,
• zadzwoń do kancelarii, jeśli planujesz nabożeństwo przy kościele,
• uzgodnij z sanktuarium na Świętym Krzyżu Mszę dla grupy na szczycie,
• zaplanuj czas przejścia między kościołem a klasztorem z zapasem.

Czym różni się kościół w Nowej Słupi od klasztoru na Świętym Krzyżu?

Różnią się położeniem, funkcją i opiekunem. Zestawienie:

Cecha	Kościół w Nowej Słupi	Sanktuarium na Świętym Krzyżu
Położenie	w miejscowości, u podnóża	na szczycie Łysej Góry
Funkcja	kościół parafialny	sanktuarium z relikwiami Drzewa Krzyża
Opieka duszpasterska	parafia diecezji sandomierskiej	Misjonarze Oblaci Maryi Niepokalanej
Rola dla pielgrzyma	miejsce zbiórki i startu	cel drogi, Msza, modlitwa przy relikwiach
Gdzie sprawdzić godziny	strona i ogłoszenia parafii	oficjalna strona sanktuarium

Nowa Słupia szlaki turystyczne: Święty Krzyż i Łysica

Z Nowej Słupi rusza niebieski szlak na Święty Krzyż. Na szczycie łączy się z głównym szlakiem grzbietowym Łysogór, który prowadzi na zachód w stronę Łysicy, najwyższego szczytu Gór Świętokrzyskich. Przebieg i kolory szlaków publikuje Świętokrzyski Park Narodowy. Z jego mapy korzystaj zamiast starych przewodników, bo szlaki bywają przekładane.

Jakie szlaki zaczynają się w Nowej Słupi?

Najważniejszy jest niebieski szlak, czyli Droga Królewska, który ŚPN opisuje jako odcinek szlaku im. Stanisława Jeżewskiego. Cały ten szlak liczy około 80 km, ale jego krótki fragment w parku to właśnie trasa pielgrzymów.

• Niebieski: Nowa Słupia - Święty Krzyż, czyli Droga Królewska, około 2 km w granicach parku.
• Czerwony grzbietowy: ze Świętego Krzyża w stronę Łysicy i Świętej Katarzyny.
• Pętle lokalne przez Nową Słupię opisuje m.in. serwis Mapa Turystyczna.
• Trasy rowerowe w okolicy omijają obszary parku zamknięte dla rowerów.

Czy można przejść ze Świętego Krzyża na Łysicę?

Tak, szlak grzbietowy łączy Święty Krzyż z Łysicą, ale to już całodniowa wędrówka, a nie spacer. Wymaga też zorganizowania powrotu, bo trasa nie tworzy pętli. Święty Krzyż daje sanktuarium i gołoborze, Łysica jest najwyższym szczytem pasma. Szczegóły podejścia od Świętej Katarzyny zebrałem w tekście Łysica: szlak i widoki.

Świętokrzyski Park Narodowy: zasady wejścia

Na terenie ŚPN chodzisz wyłącznie wyznaczonymi szlakami. Zasady dla psów, rowerów i grup oraz ewentualne opłaty za wstęp określa regulamin udostępniania parku. Przed wyjściem sprawdź jego aktualną wersję na stronie ŚPN, zwłaszcza zimą, kiedy niektóre odcinki bywają zamknięte.

Droga Krzyżowa z Nowej Słupi: jak pielgrzymowali parafianie z Lubieni

7 marca 2020 roku parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni zorganizowała Drogę Krzyżową na Święty Krzyż. Uczestnicy zebrali się o 12:00 przy kościele w Nowej Słupi, przeszli szlakiem na Łysą Górę, a o 14:00 uczestniczyli we Mszy na Świętym Krzyżu. Tak podawało ogłoszenie zachowane w archiwum dawnej strony parafialubienia.pl z maja 2020 roku.

Droga Krzyżowa na Święty Krzyż z Nowej Słupi: 7 marca 2020, zbiórka o 12:00 przy kościele w Nowej Słupi, Msza Święta na Świętym Krzyżu o 14:00 (parafraza ogłoszenia). Archiwum dawnej strony parafialubienia.pl, Wayback Machine, 2020

Jak wyglądała Droga Krzyżowa parafii z Lubieni na Święty Krzyż?

Według dawnej strony parafii z 2020 roku nabożeństwo połączono z pielgrzymką: modlitwa na szlaku, a na końcu Eucharystia u relikwii. Typowy przebieg takiej pielgrzymki wygląda tak:

1. Dojazd grupy z Lubieni do Nowej Słupi i zbiórka przy kościele.
2. Rozpoczęcie modlitwy i wyjście na Drogę Królewską.
3. Rozważanie kolejnych z 14 stacji Drogi Krzyżowej podczas podejścia.
4. Dojście do sanktuarium na Świętym Krzyżu.
5. Msza Święta i modlitwa przy relikwiach Drzewa Krzyża.

Więcej o samym nabożeństwie i jego stacjach piszę w tekście Droga Krzyżowa parafii z Lubieni.

Dlaczego Święty Krzyż jest bliski parafii Podwyższenia Krzyża?

Ze względu na wezwanie. Kościół w Lubieni, poświęcony 9 września 1986 roku przez bp. Edwarda Materskiego, nosi wezwanie Podwyższenia Krzyża Świętego, a odpust przypada 14 września (Diecezja Radomska, opis parafii, 2017). Święty Krzyż przechowuje relikwie Drzewa Krzyża. Pielgrzymka na Łysą Górę była więc dla parafian drogą do tajemnicy, której patronuje ich kościół. Formalnego związku między parafią w Lubieni a Nową Słupią jednak nie ma.

Święty Paweł pisze, że nie chce się chlubić niczym innym, jak tylko krzyżem Pana naszego Jezusa Chrystusa (parafraza). Ga 6,14, Biblia Tysiąclecia

Czy z Nowej Słupi wychodzą pielgrzymki Drogi Krzyżowej?

Tak, Nowa Słupia to naturalny punkt startu pielgrzymek na Święty Krzyż, zwłaszcza w Wielkim Poście. Wydarzenie z 2020 roku opisuję jednak jako historyczne, a nie stały coroczny termin parafii z Lubieni. O kolejnych pielgrzymkach dowiesz się:

• z ogłoszeń parafialnych w kościele w Lubieni,
• z kancelarii parafii, w której mieszkasz,
• ze strony sanktuarium na Świętym Krzyżu, które publikuje nabożeństwa dla grup,
• z ogłoszeń dekanatu starachowickiego południowego.

Ile Nowa Słupia ma mieszkańców?

Aktualną liczbę mieszkańców Nowej Słupi podaje Bank Danych Lokalnych GUS, z datą stanu na konkretny dzień. Nie przepisuję jej z pamięci, bo dane się zmieniają, a GUS publikuje je osobno dla miejscowości i dla całej gminy. Nowa Słupia leży w powiecie kieleckim, w województwie świętokrzyskim.

Gmina Nowa Słupia: położenie i powiat

Gmina Nowa Słupia należy do powiatu kieleckiego. Część jej terenu leży w Świętokrzyskim Parku Narodowym i jego otulinie. Dla porównania Lubienia leży w gminie Brody, w powiecie starachowickim (Wikipedia, hasło Lubienia).

• Województwo: świętokrzyskie, tak jak Lubienia.
• Powiat: kielecki, a Lubienia należy do starachowickiego.
• Diecezja: sandomierska, a Lubienia należy do radomskiej.
• Status administracyjny miejscowości: według aktualnego rejestru TERYT prowadzonego przez GUS.

Miejscowość czy gmina: jak czytać dane GUS?

W BDL wybierz najpierw jednostkę, a dopiero potem wskaźnik „ludność”. Liczba dla gminy obejmuje wszystkie sołectwa, więc jest znacznie wyższa niż dla samej miejscowości. Dane sprawdzone: październik 2026, źródło: GUS BDL.

Jak dojechać do Nowej Słupi i gdzie zaparkować?

Z Lubieni do Nowej Słupi dojedziesz samochodem drogą krajową nr 9, a potem drogami wojewódzkimi w stronę Łysogór. Dokładną trasę i czas przejazdu sprawdź w nawigacji tuż przed wyjazdem, bo zależą od robót drogowych. Parkingi znajdziesz w centrum i przy początku Drogi Królewskiej. Zasady i opłaty ustala ich zarządca.

Nowa Słupia trasa i mapa: dojazd z Lubieni

Z Lubieni najprościej wyjechać na DK9 i dalej kierować się drogowskazami na Nową Słupię i Święty Krzyż. Po drodze możesz zatrzymać się w świątyniach opisanych w tekście kościoły powiatu starachowickiego.

1. Wyjazd z Lubieni (ul. Iłżecka) na drogę krajową nr 9.
2. Jazda DK9 w kierunku Gór Świętokrzyskich.
3. Zjazd na drogi wojewódzkie zgodnie z nawigacją.
4. Dojazd do Nowej Słupi i wybór parkingu przy wejściu na Drogę Królewską.

Gdzie zaparkować w Nowej Słupi?

Najwygodniej przy początku Drogi Królewskiej albo w centrum, blisko muzeum. W dni Dymarek Świętokrzyskich, w długie weekendy i w święta wolne miejsca znikają szybko. Przyjedź wcześnie rano albo zaplanuj dłuższy spacer z dalszego parkingu.

Czy do Nowej Słupi dojedzie się autobusem?

Tak, Nowa Słupia ma połączenia autobusowe przewoźników regionalnych, głównie od strony Kielc. Rozkłady zmieniają się sezonowo, więc sprawdź je u przewoźnika lub w wyszukiwarce połączeń przed wyjazdem. Z Lubieni trzeba zwykle liczyć się z przesiadką.

Najczęściej zadawane pytania

Ile trwa zwiedzanie Parku Legend w Nowej Słupi?

Zależy to od wieku dzieci i liczby atrakcji, z których rodzina skorzysta. Najczęściej planuje się na to część dnia, po wejściu na Święty Krzyż albo zamiast niego przy gorszej pogodzie. Aktualny opis oferty i szacowany czas zwiedzania podaje operator parku.

Ile kosztuje bilet do Parku Legend w Nowej Słupi?

Ceny biletów do Parku Legend zmieniają się sezonowo, dlatego nie podaję kwot z pamięci. Aktualny cennik, zniżki rodzinne i godziny otwarcia publikuje operator na swojej oficjalnej stronie. Sprawdź go tuż przed wyjazdem, zwłaszcza w wakacje i weekendy.

Czy na Święty Krzyż można wjechać samochodem?

Zasady dojazdu w pobliże klasztoru określają Świętokrzyski Park Narodowy i zarządca sanktuarium. Mogą obowiązywać ograniczenia ruchu i opłaty, a w dni świąteczne także dodatkowe utrudnienia. Osobom sprawnym polecam Drogę Królewską, bo to właśnie trasa pielgrzymów.

Czy wejście na Święty Krzyż jest płatne?

Szlaki na Święty Krzyż biegną przez teren parku narodowego, gdzie mogą obowiązywać opłaty za wstęp. Kwoty, zwolnienia i wyjątki dla grup pielgrzymkowych podaje aktualny cennik ŚPN. Kasa parku stoi przy wejściu na szlak w Nowej Słupi.

Kiedy odbywają się Dymarki Świętokrzyskie?

Dymarki Świętokrzyskie odbywają się w Nowej Słupi raz w roku. Termin i program ogłaszają organizatorzy, zwykle z kilkutygodniowym wyprzedzeniem. Informacje znajdziesz na stronie Muzeum Starożytnego Hutnictwa Świętokrzyskiego i Urzędu Gminy Nowa Słupia.

Czy Nowa Słupia nadaje się na jednodniową wycieczkę z Lubieni?

Tak, jeden dzień wystarczy na wejście Drogą Królewską, sanktuarium na Świętym Krzyżu i jedno muzeum albo Park Legend. Wyjedź rano, żeby wejść na szlak przed tłumem. W dni Dymarek dolicz więcej czasu na dojazd i parkowanie.

Źródła i literatura

1. Świętokrzyski Park Narodowy, szlak niebieski Nowa Słupia - Święty Krzyż (Droga Królewska), 2026
2. Diecezja Radomska, Lubienia - parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, 2017
3. Archiwum dawnej strony parafialubienia.pl, Wayback Machine, maj 2020
4. GUS, Bank Danych Lokalnych, ludność w gminie Nowa Słupia, 2026
5. Wikipedia, Lubienia (województwo świętokrzyskie)
6. Mapa Turystyczna, trasa Nowa Słupia - Święty Krzyż
7. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, Pallottinum, Poznań, List do Galatów 6,14.