Krzyż na Giewoncie - historia i symbolika

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 27.10.2026

Spis treści

Dlaczego na Giewoncie stoi krzyż?

Krzyż na Giewoncie stanął w 1901 roku z inicjatywy ks. Kazimierza Kaszelewskiego, ówczesnego proboszcza Zakopanego. Upamiętniał jubileusz roku 1900, czyli przełom dziewiętnastu wieków chrześcijaństwa. Metalową konstrukcję mieszkańcy Podhala wnieśli w częściach i złożyli na wierzchołku Wielkiego Giewontu (1894 m n.p.m.). Opisuje to hasło „Giewont” w Wielkiej encyklopedii tatrzańskiej Zofii i Witolda H. Paryskich (2004).

Pochodzę ze Starachowic i bliżej mi do Łysej Góry niż do Tatr. Właśnie dlatego krzyż na Giewoncie od dawna mnie ciekawi. Na Podhalu jest tym, czym u nas jest klasztor Świętego Krzyża: znakiem, który widać z daleka i który porządkuje okolicę. Historię tego miejsca składam z lektury źródeł, a nie z przewodnickich legend. Fakty mieszczą się w kilku zdaniach, resztę dopisała tradycja.

Jubileusz roku 1900 i inicjatywa ks. Kazimierza Kaszelewskiego

Jubileuszowy krzyż na Giewoncie to pamiątka Roku Świętego 1900. Na przełomie wieków w wielu parafiach w Polsce i w Europie stawiano krzyże i figury jubileuszowe z datą „1900” albo „1901”. Ks. Kazimierz Kaszelewski nadał temu zwyczajowi tatrzańską skalę: zamiast przy kościele postawił krzyż na szczycie, który z Zakopanego widać z niemal każdego miejsca.

• Rok postawienia - 1901, według Wielkiej encyklopedii tatrzańskiej (2004).
• Inicjator - ks. Kazimierz Kaszelewski, proboszcz parafii w Zakopanem.
• Okazja - jubileusz roku 1900, zamykający dziewiętnaście wieków chrześcijaństwa.
• Miejsce - Wielki Giewont, najwyższy wierzchołek masywu, na terenie dzisiejszego Tatrzańskiego Parku Narodowego.
• Charakter - krzyż jubileuszowy, a więc ta sama rodzina znaków co krzyże z datą 1900 przy wiejskich kościołach.

Jak w 1901 roku wniesiono krzyż na szczyt?

Krzyż wnieśli na szczyt górale z Zakopanego i okolic, w częściach, bo całej konstrukcji nie dałoby się wynieść w jednym kawałku. Metalowe elementy nieśli na plecach przez Halę Kondratową i dalej stromym zboczem. Na kopule szczytowej złożyli je w gotowy krzyż i zakotwiczyli w skale. Przewodnicy podają różne liczby niosących i dni pracy, ale to przekaz ustny. Źródła, na których się opieram, takich liczb nie podają, więc ja też ich nie podaję.

Co jest faktem, a co opowieścią?

Historię krzyża najlepiej czytać w dwóch warstwach. Przy krzyżach jubileuszowych zawsze najpierw szukam daty: tabliczki, wpisu w kronice parafialnej, hasła w encyklopedii. Dopiero potem sięgam po anegdoty.

• Fakt udokumentowany - rok 1901, inicjatywa ks. Kaszelewskiego, jubileusz 1900.
• Fakt geograficzny - wysokość Wielkiego Giewontu 1894 m n.p.m.
• Przekaz ustny - opowieści o tym, kto ile żelaza wyniósł i jak długo to trwało.
• Legenda - Śpiący Rycerz, który z krzyżem nie ma historycznego związku.

Krzyż na Giewoncie: wymiary i konstrukcja

Krzyż na Giewoncie to metalowa, ażurowa konstrukcja kratownicowa, osadzona na skalnej kopule Wielkiego Giewontu na wysokości 1894 m n.p.m. W literaturze krajoznawczej jego wysokość podaje się zwykle na około 17,5 m. Lekka, przewiewna kratownica dobrze znosi tatrzański wiatr i daje się złożyć z elementów wniesionych pieszo. To samo przewodzące prąd żelazo sprawia jednak, że w czasie burzy krzyż jest niebezpieczny.

Krzyż ma zwyczajnie dobrze dobrane proporcje. Z Krupówek wygląda jak cienka kreska nad grzbietem, a z bliska jak techniczna kratownica, podobna do słupa energetycznego. Oba obrazy są prawdziwe.

Stalowa konstrukcja składana z elementów

Konstrukcja z elementów była w 1901 roku jedynym realnym rozwiązaniem: na szczyt nie prowadziła żadna droga, a cały ciężar trzeba było wnieść ludzkimi siłami. Masy krzyża i liczby części nie podaję, bo nie znalazłem ich w źródłach, które cytuję.

• Materiał - metal (żelazo i stal), bez drewnianych elementów nośnych.
• Typ konstrukcji - ażurowa kratownica, która przepuszcza wiatr i jest lżejsza od pełnego profilu.
• Montaż - z części złożonych na szczycie i zakotwiczonych w skale.
• Wysokość krzyża - około 17,5 m według literatury krajoznawczej.
• Wysokość szczytu - 1894 m n.p.m. (Wielki Giewont), według Wielkiej encyklopedii tatrzańskiej.

Metalowy krzyż a burze nad Tatrami

Metalowy krzyż na odsłoniętej kopule działa w czasie burzy jak najwyższy punkt okolicy i przyciąga wyładowania atmosferyczne. Prąd przewodzą też łańcuchy na ostatnim odcinku szlaku. 22 sierpnia 2019 roku burza nad Giewontem zabiła kilka osób i raniła wiele innych. TOPR i Tatrzański Park Narodowy od tamtej pory jeszcze mocniej przypominają, żeby przy zapowiedzi burzy zawrócić. Kopuła szczytowa w czasie burzy to jedno z najniebezpieczniejszych miejsc w polskich Tatrach.

• Wyładowanie może trafić w krzyż, w łańcuchy albo w skałę obok nich.
• Mokra skała i metalowe ubezpieczenia przenoszą prąd na osoby stojące w pobliżu.
• Kopuła ma jedną wąską drogę zejścia, więc w kolejce przy łańcuchach traci się cenne minuty.
• Letnie burze w Tatrach często przychodzą po południu, po słonecznym poranku.

Jaka jest legenda o Giewoncie?

Legenda o Giewoncie mówi, że masyw oglądany z Zakopanego ma sylwetkę rycerza leżącego na plecach. To Śpiący Rycerz, który razem ze swoim wojskiem śpi we wnętrzu Tatr i obudzi się, gdy Polska znajdzie się w potrzebie. To podanie ludowe, część folkloru Podhala. Z nauką Kościoła nie ma nic wspólnego. Krzyż postawiony w 1901 roku dodał do tej opowieści drugą, religijną warstwę.

Śpiący Rycerz w sylwetce masywu

Śpiący Rycerz to wizerunek, który każdy zobaczy sam, jeśli stanie w Zakopanem twarzą do Tatr. Ten obraz zna prawie każdy, kto choć raz był pod Tatrami:

• Głowa - wyraźny, skalisty profil Wielkiego Giewontu.
• Tułów - grzbiet ciągnący się w stronę Długiego Giewontu.
• Kontekst - wątek śpiących rycerzy, którzy czekają na wezwanie, zna wiele regionów Europy, nie tylko Podhale.
• Autorstwo - to podanie anonimowe, krążące w różnych wersjach, i nie przypisuję go żadnemu konkretnemu pisarzowi.
• Status - legenda, czyli opowieść o tożsamości regionu, a nie przekaz wiary.

Legenda i krzyż: dwie warstwy jednego symbolu

Na starych pocztówkach i w turystycznych pamiątkach często widać rycerza z krzyżem „na piersi”. Krzyż stoi bowiem mniej więcej tam, gdzie sylwetka miałaby głowę i pierś. To piękny przykład tego, jak krajobraz zbiera kolejne znaczenia. Warto jednak trzymać je osobno: rycerz należy do folkloru i tęsknot narodowych, a krzyż do wiary i do konkretnego wydarzenia z 1901 roku.

Co symbolizuje Giewont?

Giewont symbolizuje Zakopane i całe Podhale. Krzyż na jego szczycie od 1901 roku jest znakiem wiary mieszkańców, widocznym z ulic miasta. Dla turystów to rozpoznawalna sylwetka gór, a dla pielgrzymów miejsce modlitwy. Rangę tego znaku wzmocnił Jan Paweł II, który 6 czerwca 1997 roku odprawił Mszę w Zakopanem, pod Wielką Krokwią, z widokiem na Giewont.

Krzyż jako znak wiary górali i Zakopanego

Krzyż na szczycie jest tu czymś więcej niż punktem widokowym. Ludzie zatrzymują się pod nim, żeby się przeżegnać, odmówić modlitwę albo po prostu chwilę pomilczeć. Symbolika Giewontu ma kilka warstw:

• Tożsamość regionu - sylwetka Giewontu jest symbolem Zakopanego na logotypach, pocztówkach i pamiątkach.
• Znak wiary - krzyż jubileuszowy z 1901 roku wyraża przywiązanie Podhala do chrześcijaństwa.
• Miejsce modlitwy - wielu wędrowców traktuje wejście na szczyt jak małą pielgrzymkę.
• Kalendarz liturgiczny - 14 września Kościół obchodzi święto Podwyższenia Krzyża Świętego. W Lubieni to dzień odpustu parafialnego (według opisu parafii na stronie Diecezji Radomskiej).
• Pamięć narodowa - legenda o Śpiącym Rycerzu dopisuje do krajobrazu wątek patriotyczny.

Cały ten szeroki wątek, od narzędzia kaźni do znaku zbawienia, opisuję osobno w tekście symbol krzyża w chrześcijaństwie.

Jan Paweł II i krzyż na Giewoncie w 1997 roku

Jan Paweł II odniósł się do krzyża na Giewoncie w homilii wygłoszonej w Zakopanem 6 czerwca 1997 roku, podczas pielgrzymki do Polski. Mówił do górali o wierności krzyżowi i o tym, że krzyż na szczycie jest świadectwem wiary pokoleń. Nie cytuję jego słów dosłownie. Pełny tekst homilii jest dostępny w zbiorze dokumentów papieskich na stronie vatican.va i to tam warto go przeczytać w całości. Pamięć o tej Mszy żyje pod Tatrami do dziś. Podobnie jest z krzyżami papieskimi w innych regionach, o czym piszę w artykule o tym, jak spalony krzyż papieski i jego odbudowa poruszyły lokalną społeczność.

Czy krzyż na szczycie chroni turystów?

Nie. Krzyż jest znakiem zbawienia, a nie zabezpieczeniem przed wypadkiem czy piorunem. Kościół nie przypisuje żadnemu przedmiotowi magicznej mocy. Modlitwa pod krzyżem nie zastępuje rozsądku, prognozy pogody ani zawrócenia przed burzą. Tak samo uczy zdrowa pobożność: ufność Bogu idzie w parze z odpowiedzialnością za siebie i innych.

Co mówi Kościół o czci krzyża na szczytach?

Stawianie krzyży na szczytach i przy drogach Katechizm Kościoła Katolickiego zalicza do pobożności ludowej, a poświęcone krzyże do sakramentaliów (KKK 1667, 1674). Cześć oddawana krzyżowi odnosi się do Chrystusa, a nie do samego metalu czy drewna (KKK 2132). To zwyczaj, nie obowiązek. Ma jednak mocne biblijne korzenie w listach świętego Pawła.

Znak zbawienia według Ga 6,14 i 1 Kor 1,18

Krzyż w Nowym Testamencie jest powodem do chluby i mocą Bożą, a nie tylko pamiątką cierpienia. Dwa fragmenty w przekładzie Biblii Tysiąclecia wyjaśniają, dlaczego chrześcijanie stawiają go w najbardziej widocznych miejscach:

„Co do mnie, to nie daj Boże, bym się miał chlubić z czego innego, jak tylko z krzyża Pana naszego Jezusa Chrystusa, dzięki któremu świat stał się ukrzyżowany dla mnie, a ja dla świata.” - św. Paweł, List do Galatów 6,14, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum 1999

„Nauka bowiem krzyża głupstwem jest dla tych, co idą na zatracenie, mocą Bożą zaś dla nas, którzy dostępujemy zbawienia.” - św. Paweł, Pierwszy List do Koryntian 1,18, Biblia Tysiąclecia, wyd. V, Pallottinum 1999

Krzyż jako sakramentale i pobożność ludowa (KKK 1667, 1674)

Sakramentalia to według KKK 1667 święte znaki ustanowione przez Kościół, które na podobieństwo sakramentów oznaczają skutki duchowe, osiągane dzięki modlitwie Kościoła. KKK 1674 opisuje pobożność ludową: drogi krzyżowe, pielgrzymki, procesje, cześć relikwii, nawiedzanie sanktuariów. Krzyże w krajobrazie należą do tego samego świata.

• Nauka Kościoła - krzyż jest znakiem zbawienia (Ga 6,14; 1 Kor 1,18) i może być sakramentalium (KKK 1667).
• Pobożność ludowa - stawianie krzyży, droga krzyżowa i pielgrzymki do miejsc z krzyżem (KKK 1674).
• Zwyczaj regionalny - krzyże na szczytach gór są zwyczajem Alp, Tatr i innych pasm, a nie przepisem kościelnym.
• Liturgia - święto Podwyższenia Krzyża Świętego obchodzi się 14 września.

Komu oddajemy cześć, klękając pod krzyżem?

Chrystusowi. KKK 2132, za św. Bazylim, uczy, że cześć oddawana wizerunkowi odnosi się do osoby, którą przedstawia. Klęcząc pod krzyżem na Giewoncie, nikt nie czci kratownicy, tylko Ukrzyżowanego. To rozróżnienie chroni przed traktowaniem krzyża jak amuletu.

Jak bezpiecznie wejść na Giewont pod krzyż?

Na Giewont pod krzyż wchodzi się najczęściej z Kuźnic przez Halę Kondratową i Przełęcz Kondracką albo z Doliny Strążyskiej. Ostatni odcinek, skalista kopuła szczytowa, jest ubezpieczony łańcuchami. Organizację ruchu, opłaty za wstęp i zamknięcia szlaków ustala Tatrzański Park Narodowy. Informacje o zagrożeniach i pogodzie podaje TOPR. Najważniejsza zasada brzmi: przy zapowiedzi burzy nie wchodź na kopułę.

Szlaki i łańcuchy na kopule szczytowej

Kopuła szczytowa Giewontu to najtrudniejszy i najbardziej zatłoczony fragment trasy. W sezonie przy łańcuchach tworzą się kolejki, dlatego plan wycieczki zaczynam od godziny wyjścia, a nie od samego celu. Kolejne kroki:

1. Sprawdź prognozę - wieczorem przed wyjściem i rano, ze szczególną uwagą na burze po południu.
2. Wyjdź wcześnie - wczesne wyjście daje szansę zejść z kopuły, zanim rozwiną się chmury burzowe.
3. Weź czasy z drogowskazów TPN - na tablicach przy szlakach, a nie z forów i zgadywanek.
4. Załóż buty z dobrą podeszwą - skała na kopule jest wyślizgana przez tysiące butów.
5. Trzymaj się łańcuchów i wyznaczonego kierunku ruchu - zgodnie z oznakowaniem na miejscu.
6. Ustal punkt odwrotu - na przykład Przełęcz Kondracką, z której zawracasz, jeśli niebo ciemnieje.

Jak sprawdzić aktualne komunikaty TPN i TOPR?

Aktualne komunikaty znajdziesz na oficjalnych stronach tpn.pl i topr.pl, sprawdzonych w dniu wyjścia. Nie podaję cen biletów, godzin ani bieżących zasad ruchu na kopule, bo park zmienia je komunikatami. Jedyną pewną wersją jest ta opublikowana w dniu wycieczki.

• Tatrzański Park Narodowy (tpn.pl) - zamknięcia szlaków, bilety wstępu, organizacja ruchu na Giewoncie, regulamin udostępniania parku.
• TOPR (topr.pl) - warunki w górach, komunikat lawinowy zimą, zalecenia bezpieczeństwa.
• Numer alarmowy TOPR - 985 lub +48 601 100 300, zapisany w telefonie przed wyjściem.
• Aplikacja Ratunek - pozwala wezwać pomoc i przekazać ratownikom położenie.
• Tablice przy wejściach do parku - lokalne komunikaty, często świeższe niż informacje w przewodnikach.

Co zrobić, gdy nad Giewontem zbiera się burza?

Zawrócić od razu, przy pierwszych grzmotach albo szybko rosnących chmurach, a nie po pierwszym błysku. Zalecenia ratowników są proste:

• Nie chowaj się przy krzyżu ani pod nim, bo metalowa konstrukcja przyciąga wyładowania.
• Odsuń się od łańcuchów i innych metalowych ubezpieczeń.
• Schodź z grani i kopuły w niższy, mniej eksponowany teren.
• Gdy burza zastanie cię w otwartym terenie, nie stój w grupie ciasno obok siebie.
• Przy wypadku dzwoń pod 985 lub +48 601 100 300 albo użyj aplikacji Ratunek.

Giewont i Święty Krzyż: dwa szczyty z krzyżem

Giewont i Święty Krzyż to dwa polskie szczyty, które kojarzą się z krzyżem, ale z zupełnie innych powodów. Na Giewoncie stoi metalowy krzyż jubileuszowy z 1901 roku. Na Łysej Górze w Górach Świętokrzyskich od średniowiecza czci się relikwie Drzewa Krzyża Świętego. Pierwszy to znak w krajobrazie, drugi to sanktuarium z wielowiekową tradycją pielgrzymkową.

Czym krzyż na Giewoncie różni się od Świętego Krzyża na Łysej Górze?

Krzyż na Giewoncie upamiętnia jubileusz, a Święty Krzyż strzeże relikwii. Dla mnie, jako mieszkańca Starachowic, Łysa Góra jest bliżej domu. Na dawnej stronie parafii w Lubieni z 2020 roku zapowiadano nawet Drogę Krzyżową z Nowej Słupi na Święty Krzyż. Z Giewontem parafia w Lubieni nie ma żadnego związku i nie próbuję go dorabiać. Porównanie w tabeli:

Cecha	Krzyż na Giewoncie	Święty Krzyż (Łysa Góra)
Region	Tatry, Zakopane, Podhale	Góry Świętokrzyskie, okolice Nowej Słupi
Czym jest	Metalowy krzyż jubileuszowy na szczycie	Klasztor i sanktuarium z relikwiami
Początek	1901 rok, inicjatywa ks. Kazimierza Kaszelewskiego	Tradycja relikwii sięgająca średniowiecza
Główny sens religijny	Znak wiary i pamiątka jubileuszu 1900	Cześć relikwii Drzewa Krzyża
Forma pobożności	Modlitwa wędrowców pod krzyżem	Pielgrzymki, Droga Krzyżowa, nawiedzenie sanktuarium
Zarządca terenu	Tatrzański Park Narodowy	Klasztor na terenie Świętokrzyskiego Parku Narodowego

Więcej o samym sanktuarium piszę w tekście o tym, jak wygląda klasztor Święty Krzyż na Łysej Górze. Historię najcenniejszego skarbu tego miejsca opisuję w artykule o tym, skąd na Łysej Górze wzięły się relikwie Drzewa Krzyża Świętego.

Od krzyża przydrożnego do krzyża na szczycie

Krzyż na szczycie to górska odmiana krzyża przydrożnego: ten sam znak wiary postawiony w krajobrazie, tylko w miejscu widocznym z całej doliny. Łączy je kilka cech:

• Funkcja - oba wyznaczają miejsce i przypominają przechodniom o Chrystusie.
• Fundacja - oba powstają z inicjatywy proboszcza, wspólnoty albo rodziny.
• Okazja - jubileusz, wotum, pamiątka misji albo ocalenia.
• Różnica - krzyż przydrożny stoi przy drodze lub na granicy wsi, a szczytowy dominuje nad całą okolicą.
• Opieka - o oba dbają ludzie: przydrożne odnawiają mieszkańcy, szczytowe instytucje i wspólnoty lokalne.

Cały ten wątek, z genezą i przykładami, rozwijam w tekście krzyż przydrożny i jego historia.

Najczęściej zadawane pytania

Ile osób zginęło wchodząc na Giewont?

Prostego zestawienia ofiar dla samego Giewontu nikt oficjalnie nie publikuje. Dane o wypadkach w Tatrach prowadzi TOPR. Najbardziej znaną tragedią była burza 22 sierpnia 2019 roku: wyładowania w rejonie szczytu zabiły kilka osób i raniły wiele innych. Dlatego przy zapowiedzi burzy nie wchodzi się na kopułę szczytową.

Jak wysoki jest Giewont?

Najwyższy wierzchołek masywu, Wielki Giewont, ma 1894 m n.p.m. według Wielkiej encyklopedii tatrzańskiej. To na nim stoi metalowy krzyż. Masyw obejmuje też niższe wierzchołki, m.in. Mały Giewont i Długi Giewont.

Ile metrów ma krzyż na Giewoncie?

Literatura krajoznawcza podaje zwykle około 17,5 m wysokości. Krzyż ma postać ażurowej, metalowej kratownicy, dzięki czemu przy takim rozmiarze pozostaje stosunkowo lekki i odporny na wiatr. Z Zakopanego wygląda na znacznie mniejszy, bo dzieli go od miasta kilka kilometrów i ponad tysiąc metrów różnicy wysokości.

Czy krzyż na Giewoncie widać z Zakopanego?

Tak. Przy dobrej widoczności krzyż widać z wielu miejsc w Zakopanem, między innymi z Krupówek i z okolic Wielkiej Krokwi. Najlepiej rysuje się na tle czystego nieba, w porannym albo popołudniowym świetle. Przy chmurach i mgle znika całkowicie, czasem razem z całym szczytem.

Czy można wejść na Giewont zimą?

Tak, ale tylko z doświadczeniem zimowym, rakami, czekanem i wiedzą o lawinach. Kopuła szczytowa bywa wtedy oblodzona, a łańcuchy przysypane śniegiem. Przed wyjściem sprawdź komunikat lawinowy TOPR i informacje TPN o stanie szlaków. Przy wyższym stopniu zagrożenia rozsądniej zostać w dolinach.

Czy na Giewoncie obowiązuje ruch jednokierunkowy?

Na kopule szczytowej Tatrzański Park Narodowy wyznacza zasady ruchu przy łańcuchach. Ich aktualny kształt podaje w komunikatach na tpn.pl i na tablicach przy szlaku. Przed wyjściem przeczytaj bieżący komunikat parku i stosuj się do oznakowania na miejscu, bo zasady mogą się zmieniać w zależności od sezonu i natężenia ruchu.

Źródła i literatura

1. Zofia Radwańska-Paryska, Witold Henryk Paryski, Wielka encyklopedia tatrzańska, Wydawnictwo Górskie, Poronin 2004, hasło „Giewont”.
2. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu (Biblia Tysiąclecia), wyd. V, Pallottinum, Poznań 1999: Ga 6,14; 1 Kor 1,18.
3. Katechizm Kościoła Katolickiego, wyd. II polskie, Pallottinum, Poznań 2002, pkt 1667, 1674, 2132.
4. Jan Paweł II, homilia podczas Mszy św. w Zakopanem, 6 czerwca 1997, teksty pielgrzymki do Polski: vatican.va - dokumenty Ojca Świętego.
5. Tatrzański Park Narodowy - komunikaty i regulamin udostępniania.
6. Tatrzańskie Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe - komunikaty i zalecenia bezpieczeństwa.
7. Diecezja Radomska - parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni.
8. Zdjęcie wyróżniające: Jolanta Dyr, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.