Krzyż harcerski - symbolika i historia

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 28.10.2026

Spis treści

Czym jest krzyż harcerski?

Krzyż harcerski to odznaka, którą harcerz dostaje po złożeniu Przyrzeczenia Harcerskiego. Kształtem nawiązuje do krzyża orderu Virtuti Militari. W środku ma lilijkę skautową otoczoną wieńcem z liści dębu i wawrzynu, a na ramionach słowo „Czuwaj”. Projekt przypisuje się ks. Kazimierzowi Lutosławskiemu. Krzyż wręczają organizacje harcerskie, takie jak Związek Harcerstwa Polskiego i Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej. Nie jest to odznaczenie państwowe.

Zbieram materiały o historii Staropolskiego Okręgu Przemysłowego. Krzyż harcerski wraca w nich regularnie: w relacjach z nabożeństw, na zdjęciach z uroczystości gminnych i w kronikach szkół. W Lubieni, wsi pod Starachowicami, harcerze przez lata prowadzili Drogę Krzyżową w kościele Podwyższenia Krzyża Świętego. Dlatego ten tekst kończy się właśnie tam.

Kto nosi krzyż harcerski?

Krzyż nosi harcerz, który przeszedł próbę i złożył Przyrzeczenie Harcerskie. Jest to więc znak przyjętego zobowiązania, a nie element munduru, który dostaje każdy członek drużyny. Na tej drodze są trzy wyraźne etapy:

• Zuch - najmłodsza grupa wiekowa. Zuchy składają Obietnicę Zucha i noszą znaczek zucha, a nie krzyż.
• Harcerz i harcerka - po próbie i Przyrzeczeniu dostają krzyż harcerski i od tej chwili noszą go na mundurze.
• Instruktorzy i seniorzy - noszą krzyż przez całe życie harcerskie. Należą do nich na przykład członkowie kręgów seniorów, takich jak Harcerski Krąg Seniorów „Łysica - Żubry”.
• Osoby bez Przyrzeczenia - nie noszą krzyża na mundurze, nawet jeśli mają go z pamiątki rodzinnej.

Do jakiego odznaczenia nawiązuje kształt krzyża?

Kształt krzyża harcerskiego nawiązuje do krzyża orderu Virtuti Militari, najwyższego polskiego odznaczenia wojskowego. Na tym podobieństwo się kończy. Krzyż harcerski to odznaka organizacji, którą wręcza drużyna. Ordery i odznaczenia państwowe nadaje Prezydent RP.

Jaka jest historia krzyża harcerskiego?

Krzyż harcerski powstał w pierwszych latach polskiego skautingu, przed I wojną światową. Najczęściej podaje się rok 1913. Projekt przypisuje się ks. Kazimierzowi Lutosławskiemu. Odznaka przetrwała zabory, odrodzenie państwa, okupację i lata PRL. Polskie harcerstwo wyrosło z ruchu skautowego, który zapoczątkowała książka Roberta Baden-Powella „Scouting for Boys” z 1908 roku.

W Polsce ideę skautingu rozwinęli Andrzej Małkowski i Olga Drahonowska-Małkowska. Działali we Lwowie około 1910-1911 roku. Małkowski przeniósł na grunt polski system wychowawczy Baden-Powella i powiązał go z tradycją niepodległościową. Hasło skautów brzmiało u Baden-Powella tak:

„Be Prepared” Robert Baden-Powell, Scouting for Boys, Londyn, 1908

Projekt ks. Kazimierza Lutosławskiego

Ks. Kazimierz Lutosławski był duchownym, lekarzem i jednym z pierwszych działaczy harcerskich. Opracowania historii harcerstwa, w tym materiały Muzeum Harcerstwa w Warszawie, przypisują mu projekt krzyża. W jednym znaku połączył trzy wątki:

• wojskową tradycję krzyża Virtuti Militari, czyli honor i służbę ojczyźnie,
• skautową lilijkę z ruchu Baden-Powella, czyli międzynarodowe korzenie,
• wieniec z liści dębu i wawrzynu, czyli motyw zwycięstwa i siły,
• harcerskie pozdrowienie „Czuwaj”, czyli polski odpowiednik skautowej gotowości.

Krzyż w czasie wojny i w Szarych Szeregach

W czasie okupacji krzyż harcerski stał się znakiem konspiracji. Harcerze działający w Szarych Szeregach rzadko nosili go jawnie, bo groziło to aresztowaniem. Przyrzeczenia składano mimo to, często w ukryciu. Wielu harcerzy z tego pokolenia przechowało krzyże przez całą wojnę. Właśnie dlatego trafiają one dziś do zbiorów muzealnych i rodzinnych.

Krzyż harcerski przedwojenny - jak go rozpoznać?

Egzemplarz przedwojenny najłatwiej rozpoznać po sposobie wykonania i znakach wytwórcy na rewersie. Pewną ocenę da jednak tylko porównanie z katalogiem muzealnym. Kolekcjonerzy zwracają uwagę na kilka cech:

• Znak wytwórcy - sygnatura lub punca na odwrocie. Ich wykaz zawierają opracowania muzealne.
• Sposób mocowania - rodzaj zapięcia albo nakrętki, inny niż w seryjnych krzyżach współczesnych.
• Patyna i ślady użytkowania - świadczą o wieku, ale łatwo je podrobić.
• Proporcje i detal lilijki - w replikach rysunek bywa uproszczony.
• Pochodzenie - dokumenty rodzinne, legitymacja albo zdjęcie właściciela w mundurze.

Najważniejsze daty zebrałem w jednej tabeli:

Rok	Wydarzenie	Znaczenie dla krzyża
1908	„Scouting for Boys” Roberta Baden-Powella	Źródło lilijki i idei skautowej
1910-1911	Działalność Andrzeja i Olgi Małkowskich we Lwowie	Początek polskiego skautingu
ok. 1913	Projekt ks. Kazimierza Lutosławskiego	Powstaje krzyż harcerski
1918	Powstanie Związku Harcerstwa Polskiego	Krzyż odznaką zjednoczonego harcerstwa
1939-1945	Szare Szeregi	Przyrzeczenia i krzyże w konspiracji
1949/1950-1956	Harcerstwo w strukturach Związku Młodzieży Polskiej	Odejście od tradycyjnych symboli
1956	Odnowienie ZHP (zjazd w Łodzi)	Powrót krzyża
1989	Powstanie Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej	Krzyż w dwóch dużych organizacjach

Krzyż harcerski - symbolika krok po kroku

Krzyż harcerski symbolika to znaczenia przypisywane poszczególnym elementom odznaki. Część z nich opisują dokumenty organizacji, część to przekaz zwyczajowy, którego uczy się w drużynie. Przy każdym elemencie zaznaczam, które znaczenie jest powszechnie przyjęte, a które jest tylko interpretacją. Oficjalne objaśnienia publikują Związek Harcerstwa Polskiego i Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej.

Elementy krzyża, patrząc od zewnątrz do środka:

1. Ramiona krzyża - kształt nawiązuje do Virtuti Militari i oznacza służbę oraz honor.
2. Napis „Czuwaj” na ramionach - pozdrowienie harcerskie i wezwanie do gotowości.
3. Wieniec z liści dębu i wawrzynu - otacza środek krzyża.
4. Kółko - pole, na którym umieszczono lilijkę.
5. Lilijka - znak skautowy, wspólny dla ruchu na całym świecie.
6. Gwiazdki na lilijce - drobny element, któremu tradycja harcerska nadaje własne znaczenie.

Co oznaczają lilijka, kółko i gwiazdki?

Lilijka to znak skautowy, który wskazuje kierunek północny, tak jak lilijka na róży wiatrów w dawnych kompasach. W ruchu Baden-Powella oznacza wskazywanie właściwej drogi. W polskiej tradycji harcerskiej trzy płatki lilijki zwyczajowo łączy się z trzema częściami Przyrzeczenia: służbą Bogu i Polsce, pomocą bliźnim i posłuszeństwem Prawu. Kółko i gwiazdki są w drużynach różnie objaśniane, na przykład jako znak wspólnoty. To znaczenia zwyczajowe, a nie definicje statutowe.

Wieniec z liści dębu i wawrzynu oraz napis „Czuwaj”

Wieniec łączy dwa klasyczne motywy. Liście dębu kojarzy się z siłą i wytrwałością, a wawrzyn ze zwycięstwem i chwałą. „Czuwaj” to pozdrowienie harcerskie, którym harcerze witają się do dziś. Umieszczono je na krzyżu, żeby harcerz miał przed oczami wezwanie do gotowości do służby.

Czy krzyż harcerski jest symbolem religijnym?

Nie wprost. Krzyż harcerski jest odznaką organizacji, a nie znakiem liturgicznym. Ma jednak wspólne korzenie z krzyżem chrześcijańskim, a rota Przyrzeczenia mówi o służbie Bogu. Dla wierzącego harcerza oba krzyże łatwo się ze sobą łączą. Św. Paweł pisał o krzyżu jako jedynym powodzie do chluby:

„Co do mnie, to nie daj Boże, bym się miał chlubić z czego innego, jak tylko z krzyża Pana naszego Jezusa Chrystusa” Ga 6,14, Biblia Tysiąclecia

Pod względem formy krzyż harcerski ma cztery ramiona podobnej długości, tak jak krzyż grecki równoramienny. Ramiona rozszerzają się ku końcom, co przypomina krzyż maltański. Krzyż maltański ma jednak charakterystyczne rozwidlone końce ramion, których krzyż harcerski nie ma.

Jak zdobyć krzyż harcerski?

Krzyż harcerski zdobywa się w czterech krokach: wstąpienie do drużyny, próba harcerza, złożenie Przyrzeczenia Harcerskiego i wręczenie krzyża. Szczegółowe wymagania próby różnią się w ZHP i ZHR. Opisują je regulaminy każdej z tych organizacji, a w praktyce ustala je drużynowy. Kupno krzyża w sklepie nie daje prawa do noszenia go na mundurze.

1. Wstąpienie do drużyny - poznanie zastępu, zbiórek i podstaw harcerskiego życia.
2. Otwarcie próby harcerza - ustalenie z drużynowym zadań do wykonania.
3. Realizacja próby - nauka Prawa Harcerskiego, historii harcerstwa, symboliki i podstawowych umiejętności.
4. Zamknięcie próby - drużynowy ocenia, czy kandydat jest gotowy.
5. Przyrzeczenie Harcerskie - uroczyste wypowiedzenie roty, często przy ognisku albo podczas apelu.
6. Wręczenie krzyża - zaraz po Przyrzeczeniu.

Próba harcerza i Przyrzeczenie Harcerskie

Przyrzeczenie to zobowiązanie wypowiadane przed drużyną. Tradycyjna rota, używana między innymi w Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej, brzmi tak:

„Mam szczerą wolę całym życiem pełnić służbę Bogu i Polsce, nieść chętną pomoc bliźnim i być posłusznym Prawu Harcerskiemu.” Rota Przyrzeczenia Harcerskiego, dokumenty programowe ZHR

Związek Harcerstwa Polskiego podaje brzmienie roty w swoim statucie. Przed przyrzeczeniem warto sprawdzić tekst obowiązujący w danej organizacji.

Ile trwa próba harcerza?

Próba harcerza trwa zwykle od kilku tygodni do kilku miesięcy. Regulaminy nie wyznaczają jednego terminu dla wszystkich, bo czas zależy od wieku kandydata, rytmu zbiórek i zakresu zadań. Ostatecznie decyduje drużynowy.

Kto wręcza krzyż harcerski?

Krzyż wręcza zwykle drużynowy albo inny instruktor, który przyjmuje Przyrzeczenie. Najczęściej dzieje się to na zbiórce, przy ognisku albo podczas obozu. Ceremonia przebiega w różnych drużynach podobnie:

• Przyrzeczenie przyjmuje instruktor uprawniony według regulaminu organizacji.
• Krzyż przypina się na mundurze tuż po wypowiedzeniu roty.
• Drużyna wita nowego harcerza pozdrowieniem „Czuwaj”.
• Wiele drużyn wybiera na tę okazję miejsce z historią, na przykład pomnik albo kościół.

Jakie są 10 zasad harcerza?

10 zasad harcerza to dziesięć punktów Prawa Harcerskiego. Mówią o służbie Bogu i Polsce, słowności, pomocy bliźnim, braterstwie, rycerskości, miłości do przyrody, posłuszeństwie, pogodzie ducha, oszczędności i czystości. Związek Harcerstwa Polskiego i Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej mają własne, nieco różne sformułowania. Poniżej podaję treść w skrócie, a nie dosłowne brzmienie.

1. Harcerz służy Bogu i Polsce i sumiennie wypełnia swoje obowiązki.
2. Na słowie harcerza można polegać jak na Zawiszy.
3. Harcerz jest pożyteczny i pomaga bliźnim.
4. Harcerz w każdym widzi bliźniego, a każdego innego harcerza uważa za brata.
5. Harcerz postępuje po rycersku.
6. Harcerz kocha przyrodę i stara się ją poznać.
7. Harcerz jest karny i posłuszny rodzicom i przełożonym.
8. Harcerz jest zawsze pogodny.
9. Harcerz jest oszczędny i ofiarny.
10. Harcerz jest czysty w myśli, mowie i uczynkach i wolny od nałogów.

W drużynie te punkty mają konkretne przełożenie. Punkt drugi to dotrzymywanie terminów i obietnic wobec zastępu. Punkt szósty to porządek po biwaku w lesie. Punkt trzeci to na przykład pomoc przy organizacji wydarzenia w miejscowości.

Czy Prawo Harcerskie w ZHP i ZHR jest takie samo?

Nie całkiem. Obie organizacje wywodzą Prawo z tej samej tradycji i mają po dziesięć punktów o tej samej treści. Różnią się jednak sformułowaniami poszczególnych punktów. Na zbiórce, próbie i Przyrzeczeniu obowiązuje wersja z dokumentów własnej organizacji.

Gdzie znaleźć aktualne brzmienie Prawa Harcerskiego?

Aktualne brzmienie podaje statut lub dokumenty programowe danej organizacji, opublikowane na jej oficjalnej stronie. Treść sprawdzisz w kilku miejscach:

• Związek Harcerstwa Polskiego - statut ZHP na stronie zhp.pl.
• Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej - dokumenty programowe na stronie zhr.pl.
• Drużynowy - ma aktualne materiały do próby harcerza.
• Śpiewniki i podręczniki drużyn - tylko jeśli podają datę wydania i organizację.

Kiedy zlikwidowano ZHP?

ZHP przestał samodzielnie istnieć na przełomie 1949 i 1950 roku. Harcerstwo włączono wtedy w struktury Związku Młodzieży Polskiej, a tradycyjne symbole, w tym krzyż i rotę z odwołaniem do Boga, odsunięto na bok. Związek odnowiono w 1956 roku, po przemianach październikowych, na zjeździe działaczy harcerskich w Łodzi.

Kiedy reaktywowano ZHP?

ZHP reaktywowano pod koniec 1956 roku. Kluczowy był zjazd w Łodzi, który przywrócił nazwę Związku Harcerstwa Polskiego i część przedwojennych tradycji. Do pracy wróciło wtedy wielu instruktorów sprzed 1950 roku.

Co działo się z krzyżem harcerskim w latach 50.?

W latach 1950-1956 krzyż harcerski zniknął z oficjalnego życia organizacji, a po 1956 roku wrócił na mundury. Zmiany w tym okresie wyglądały mniej więcej tak:

• 1949/1950 - włączenie do ZMP i odejście od tradycyjnej symboliki.
• Lata 1950-1956 - krzyże przedwojenne zostają w domach jako pamiątki.
• 1956 - odnowienie ZHP i powrót krzyża jako odznaki po Przyrzeczeniu.
• Kolejne dekady - spory o rotę i miejsce wiary w harcerstwie, które w 1989 roku przyczyniły się do powstania ZHR.

Krzyż harcerski ZHP i ZHR - czym się różnią?

Krzyż harcerski w ZHP i w ZHR wywodzi się z tego samego projektu ks. Kazimierza Lutosławskiego. Ma tę samą formę i to samo znaczenie: oznacza złożone Przyrzeczenie. Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej powstał w 1989 roku. Różnice między organizacjami dotyczą głównie regulaminów mundurowych, roty i sposobu prowadzenia prób. Opisują je dokumenty każdej z nich.

Cecha	ZHP	ZHR
Rok powstania	1918 (odnowiony w 1956)	1989
Krzyż harcerski	Tak, po Przyrzeczeniu	Tak, po Przyrzeczeniu
Rota Przyrzeczenia	Według statutu ZHP	Tradycyjna rota z dokumentów ZHR
Prawo Harcerskie	10 punktów, własne brzmienie	10 punktów, własne brzmienie
Regulamin mundurowy	Własny regulamin ZHP	Własny regulamin ZHR

Kiedy powstał ZHR?

Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej powstał w 1989 roku. Założyli go instruktorzy i drużyny, które chciały pracować według przedwojennej tradycji harcerskiej. ZHR używa krzyża harcerskiego i tradycyjnej roty Przyrzeczenia.

Czy krzyż ZHR różni się od krzyża ZHP?

W podstawowej formie nie. Oba krzyże mają ramiona, wieniec, lilijkę i napis „Czuwaj”. Różnice mogą dotyczyć szczegółów wykonania u konkretnego producenta i zasad noszenia. Rozstrzygają je dokumenty organizacji:

• regulamin mundurowy ustala miejsce i sposób noszenia krzyża,
• regulamin prób określa, kiedy kandydat może złożyć Przyrzeczenie,
• oficjalny sklep lub składnica organizacji dostarcza krzyże zgodne z jej wzorem,
• w Polsce działają też mniejsze organizacje harcerskie i skautowe, które mają własne odznaki.

Gdzie kupić krzyż harcerski i jak o niego dbać?

Krzyż harcerski najprościej dostać przez drużynę albo kupić w sklepie lub składnicy własnej organizacji. Ceny zmieniają się w zależności od materiału i oferty, dlatego aktualne sprawdzisz w sklepie internetowym ZHP lub ZHR albo zapytasz drużynowego. Krzyże kolekcjonerskie i repliki przedwojenne to osobny rynek. Tam opis sprzedawcy niczego nie gwarantuje.

Czy krzyż harcerski można kupić bez przyrzeczenia?

Tak, technicznie można go kupić, ale nie wolno go nosić na mundurze bez złożonego Przyrzeczenia. Kupują go na przykład rodzice, którzy chcą go przechować do dnia uroczystości, albo kolekcjonerzy. Przy zakupie z drugiej ręki uważaj na kilka rzeczy:

• Egzemplarz opisany jako „przedwojenny” bez znaku wytwórcy i bez pochodzenia jest najpewniej repliką.
• Kolekcjonerskie krzyże z okresu wojny warto porównać ze zbiorami Muzeum Harcerstwa w Warszawie.
• Krzyż pamiątkowy po dziadku ma wartość rodzinną niezależnie od wyceny.
• Do munduru wybieraj krzyż zgodny ze wzorem swojej organizacji.

Jak czyścić metalowy krzyż harcerski?

Wystarczy miękka ściereczka, letnia woda z odrobiną łagodnego mydła i dokładne osuszenie. Nie używaj agresywnych środków. Pasty ścierne, ocet i chemia do srebra mogą zniszczyć powłokę i patynę, a przy starym egzemplarzu także jego wartość historyczną. Krzyż przedwojenny lepiej zostawić w obecnym stanie i przechowywać w suchym miejscu.

Krzyż harcerski w Lubieni: Droga Krzyżowa i Światło Pokoju

W Lubieni, w gminie Brody, krzyż harcerski spotykał się z krzyżem Chrystusa. Działo się to w kościele pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, poświęconym 9 września 1986 roku. Według dawnej strony parafialubienia.pl 12 kwietnia 2019 roku odbyła się tam XVIII Harcerska Droga Krzyżowa. W grudniu 2018 roku harcerze przekazali gminie Betlejemskie Światło Pokoju.

Ten kontrast mnie zatrzymał, kiedy czytałem zachowane wpisy dawnej strony. Parafia patrona krzyża, młody kościół z czerwonego kamienia i cegły przy ul. Iłżeckiej 41, a w nim harcerze z krzyżami na mundurach idą od stacji do stacji. Jak takie nabożeństwo przygotować w drużynie, opisuję w tekście Droga Krzyżowa dla harcerzy - jak przygotować nabożeństwo.

Kto prowadził Harcerską Drogę Krzyżową w Lubieni?

W 2019 roku nabożeństwo prowadzili wspólnie seniorzy, harcerze i mieszkańcy. Według relacji z dawnej strony parafialubienia.pl z kwietnia 2019 roku wyglądało to tak:

• Data - 12 kwietnia 2019 roku, XVIII edycja.
• Miejsce - kościół Podwyższenia Krzyża Świętego w Lubieni.
• Seniorzy - Harcerski Krąg Seniorów „Łysica - Żubry”.
• Harcerze - 82 DH „Kubuś”.
• Mieszkańcy - modlili się razem z harcerzami.
• Po nabożeństwie - wspólne spotkanie „przy pączku”.

Relacja podawała, że nabożeństwo odbywało się wtedy co roku od 18 lat. Nie znalazłem źródeł z późniejszych lat. Jeśli chcesz wziąć udział, zapytaj w kancelarii parafii albo sprawdź ogłoszenia w gablocie przy kościele. O zwyczaju wspólnego posiłku po modlitwie piszę osobno: spotkanie przy pączku po nabożeństwie.

Jakie hasło miało Betlejemskie Światło Pokoju w 2018 roku?

W 2018 roku Betlejemskie Światło Pokoju szło pod hasłem „Światło, które łączy”. Według dawnej strony parafialubienia.pl 23 grudnia 2018 roku harcerze z 82 DH „Kubuś” przekazali je władzom gminy Brody i mieszkańcom. Każdego roku akcja ma nowe hasło. Opisuję je w tekście Betlejemskie Światło Pokoju i jego coroczne hasło.

Najczęściej zadawane pytania

Jakie jest znaczenie odznak harcerskich?

Odznaki harcerskie pokazują, na jakim etapie drogi jest harcerz i co potrafi. Krzyż oznacza złożone Przyrzeczenie. Stopnie i sprawności zdobywa się za konkretne zadania i umiejętności. Cały system opisują regulaminy danej organizacji, na przykład ZHP lub ZHR.

Na której stronie munduru nosi się krzyż harcerski?

Zwyczajowo krzyż nosi się na lewej piersi munduru. Dokładne miejsce określa regulamin mundurowy organizacji. Przed uroczystością sprawdź aktualny regulamin albo zapytaj drużynowego.

Czym różni się krzyż harcerski od znaczka zucha?

Znaczek zucha nosi najmłodsza grupa wiekowa po złożeniu Obietnicy Zucha. Krzyż dostaje harcerz po Przyrzeczeniu Harcerskim. To dwa kolejne etapy tej samej drogi. Zuch, który dorasta, przechodzi do drużyny harcerskiej i tam zaczyna próbę.

Czy krzyż harcerski jest odznaczeniem państwowym?

Nie. To odznaka organizacji harcerskiej, którą otrzymuje się w drużynie. Odznaczenia państwowe nadaje Prezydent RP. Krzyż harcerski tylko kształtem nawiązuje do Virtuti Militari.

Czym krzyż harcerski różni się od Krzyża za Zasługi dla ZHP?

Krzyż harcerski dostaje każdy harcerz po Przyrzeczeniu. Krzyż za Zasługi dla ZHP to odznaczenie organizacyjne, przyznawane za szczególną pracę na rzecz Związku Harcerstwa Polskiego. Pierwszy oznacza zobowiązanie, drugi wyróżnia zasługi.

Czy dorosły może złożyć Przyrzeczenie i otrzymać krzyż?

Tak. Organizacje harcerskie przyjmują także dorosłych, na przykład jako instruktorów albo członków kręgów starszyzny i seniorów. Ścieżkę dojścia do Przyrzeczenia dla dorosłych określa regulamin organizacji. Najprościej zacząć od rozmowy w najbliższym hufcu.

Źródła i literatura

1. Związek Harcerstwa Polskiego - Statut ZHP (Przyrzeczenie i Prawo Harcerskie), 2026.
2. Związek Harcerstwa Rzeczypospolitej - dokumenty programowe i regulamin mundurowy, 2026.
3. Muzeum Harcerstwa w Warszawie - zbiory i opracowania dotyczące historii symboli harcerskich.
4. Robert Baden-Powell, „Scouting for Boys”, Londyn 1908.
5. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, Ga 6,14.
6. Diecezja Radomska - Lubienia, parafia pw. Podwyższenia Krzyża Świętego, opis parafii.
7. Lubienia (województwo świętokrzyskie) - Wikipedia.
8. Dawna strona parafialubienia.pl, wpisy z grudnia 2018 r. (Betlejemskie Światło Pokoju) i kwietnia 2019 r. (XVIII Harcerska Droga Krzyżowa), kopie w Internet Archive.