Gołoborze na Łysej Górze - kamienne rumowisko i legendy

Autor: · zmiana

Spis treści

Czym jest gołoborze?

Gołoborze na Łysej Górze to bezleśne rumowisko skalne z ostrokrawędzistych bloków kwarcytowego piaskowca. Leży pod klasztorem na Świętym Krzyżu, w Paśmie Łysogórskim i Świętokrzyskim Parku Narodowym, utworzonym w 1950 roku. Kamienie nie są pozostałością budowli ani osadem lodowca - powstały na miejscu wskutek działania mrozu.

Co oznacza nazwa gołoborze?

Gołoborze to dosłownie „goły bór”, czyli miejsce pozbawione lasu pośród zwartej puszczy. Nazwa trafnie opisuje kontrast między jasnoszarymi blokami skał a otaczającą je jodłą i bukiem.

Na szlaku od strony Nowej Słupi ten kontrast trudno przeoczyć. Las prowadzi pielgrzyma i turystę niemal do samego szczytu, a potem otwiera się szeroka przestrzeń kamieni, bez ziemi i bez wysokich drzew.

  • Rumowisko skalne tworzą luźne, ostrokrawędziste bloki, a nie wygładzone przez rzekę otoczaki.
  • Kwarcytowy piaskowiec jest odporną skałą, która zachowała się na stokach Łyśca mimo długiego działania mrozu i wody.
  • Łysa Góra, zwana także Łyścem, jest częścią Pasma Łysogórskiego w Górach Świętokrzyskich.
  • Święty Krzyż oznacza zarówno szczyt z klasztorem, jak i ważne miejsce pielgrzymkowe regionu.

Dlaczego gołoborze jest tak rozpoznawalne?

Gołoborze jest jednym z najbardziej charakterystycznych widoków Świętokrzyskiego Parku Narodowego, ponieważ łączy geologię starego pasma górskiego z czytelnym krajobrazem. Najlepiej oglądać je z wyznaczonej platformy widokowej, bez schodzenia między bloki.

To miejsce często pojawia się na zdjęciach Łysej Góry, lecz fotografia nie oddaje dobrze skali szczelin i nierówności. Z bliska każdy kamień ma inną powierzchnię, kolor i krawędź, a całość przypomina zastygłą falę spływającą po stoku.

Gołoborze na Łysej Górze jest bezleśnym rumowiskiem bloków skalnych, które powstało wskutek procesów mrozowych i pozostaje jednym z najważniejszych elementów krajobrazu parku. - Świętokrzyski Park Narodowy, materiały przyrodnicze, 2026

Jak powstało gołoborze na Łysej Górze?

Gołoborze na Łysej Górze powstało podczas zimnych okresów plejstocenu, gdy woda zamarzająca w szczelinach rozsadzała kwarcytowy piaskowiec. Oderwane bloki przesuwały się powoli w dół stoku i utworzyły kamienne jęzory widoczne dziś pod Świętym Krzyżem. Genezę tych form opisują materiały Państwowego Instytutu Geologicznego - PIB.

Czym są kwarcytowe piaskowce i wietrzenie mrozowe?

Kwarcytowy piaskowiec to bardzo twarda skała osadowa, w której ziarna kwarcu są silnie spojone. Wietrzenie mrozowe zaczyna się wtedy, gdy woda dostaje się do szczeliny, zamarza, zwiększa objętość i naciska na ściany skały.

Ten proces nie wymaga gwałtownego trzęsienia ziemi. Wystarczają powtarzalne cykle zamarzania i odmarzania, działające przez bardzo długi czas. Skała pęka, kolejne fragmenty odrywają się, a grawitacja przemieszcza je po zboczu.

  1. Woda wnikała w naturalne spękania kwarcytowego piaskowca Pasma Łysogórskiego.
  2. Mróz zamieniał wodę w lód, który rozszerzał szczeliny w skale.
  3. Odspojone bloki traciły oparcie i przesuwały się niżej po stoku Łyśca.
  4. Kamienie gromadziły się w rozległe jęzory rumowiska skalnego.
  5. Brak ciągłej warstwy gleby utrudniał drzewom zajęcie środkowej części rumowiska.

Czy gołoborze zarasta lasem?

Tak, las może powoli wkraczać od obrzeży gołoborza, ale środek rumowiska pozostaje trudnym miejscem dla roślin, ponieważ między blokami jest mało stabilnej gleby. Sukcesja roślinna zachodzi tam wolniej niż na zwykłym leśnym stoku.

To nie znaczy, że kamienie są martwe. Na ich powierzchniach osiedlają się organizmy przystosowane do ubogiego podłoża, a w szczelinach zatrzymują się igły, liście i drobny materiał organiczny.

  • Brak gleby ogranicza możliwość zakorzenienia dużych drzew między blokami.
  • Szczeliny skalne zatrzymują niewielkie ilości wilgoci i materii organicznej.
  • Porosty oraz mchy mogą zasiedlać powierzchnie kamieni, lecz są wrażliwe na deptanie.
  • Las jodłowy otacza rumowisko i stopniowo oddziałuje na jego brzegi.

Gdzie w Polsce występują gołoborza?

Najbardziej znane gołoborza w Polsce leżą w Górach Świętokrzyskich, zwłaszcza na Łysej Górze i Łysicy, w granicach Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Podobne rumowiska skalne występują również w Sudetach i Karpatach, lecz świętokrzyskie gołoborze ma wyjątkową rangę krajobrazową oraz historyczną.

Jakie jest rumowisko skalne na stokach Łysicy?

Rumowisko na stokach Łysicy jest także gołoborzem, ale należy odróżniać je od rozległego widoku pod klasztorem na Łysej Górze. Łysica i Łysiec są osobnymi szczytami Pasma Łysogórskiego, dlatego różnią się przebiegiem dojścia, perspektywą i sposobem odbioru krajobrazu.

W praktyce turystycznej warto nie traktować obu miejsc jako zamienników. Łysa Góra prowadzi przez Nową Słupię ku Świętemu Krzyżowi, natomiast Łysica jest kojarzona z innym odcinkiem pasma i własnym układem szlaków.

  • Łysa Góra łączy widok gołoborza z klasztorem na Świętym Krzyżu i Drogą Królewską.
  • Łysica oferuje osobne rumowisko oraz odmienny przebieg wędrówki po paśmie.
  • Pasmo Łysogórskie skupia najważniejsze świętokrzyskie przykłady tych form skalnych.
  • Świętokrzyski Park Narodowy chroni przyrodę i wyznacza zasady korzystania ze szlaków.

Gdzie poza Łysogórami można spotkać rumowiska?

Podobne pola bloków spotyka się w wyższych partiach Sudetów i Karpat, między innymi w rejonach Karkonoszy oraz Babiej Góry. Nie każda kamienista powierzchnia jest jednak gołoborzem: piarg, morena i rumowisko powstałe przez wietrzenie mają odmienną genezę.

Miejsce Rodzaj krajobrazu Najważniejszy kontekst
Łysa Góra - Łysiec Gołoborze z bloków kwarcytowego piaskowca Święty Krzyż i Świętokrzyski Park Narodowy
Łysica Świętokrzyskie rumowisko skalne Pasmo Łysogórskie i szlaki górskie
Karkonosze Wysokogórskie rumowiska blokowe Sudety i klimat górski
Babia Góra Kamienne rumowiska stokowe Karpaty i warunki wysokogórskie

Gołoborze świętokrzyskie ma dodatkowy wymiar kulturowy: od wieków sąsiaduje z drogą prowadzącą do klasztoru i relikwii Drzewa Krzyża Świętego.

Gołoborze w Świętokrzyskim Parku Narodowym: jakie zasady chronią kamienie?

Gołoborze na Łysej Górze jest chronione i ogląda się je z miejsc udostępnionych przez Świętokrzyski Park Narodowy. Nie wolno schodzić na bloki, przesuwać ich ani układać z nich kopczyków, ponieważ niszczy to mikrośrodowisko porostów i zwiększa ryzyko urazu na ruchomych kamieniach.

Czy można wejść na gołoborze na Łysej Górze?

Nie, na gołoborze nie należy schodzić, ponieważ jest to obszar objęty ochroną, a bezpieczny ogląd zapewnia platforma widokowa. Szczeliny między blokami bywają głębokie, a kamień po deszczu może być śliski.

Najprostsza zasada brzmi: oglądaj, fotografuj, lecz nie dotykaj krajobrazu tak, by zmienić jego układ. Jeden przeniesiony kamień wydaje się drobiazgiem, ale setki takich działań naruszają trwałość miejsca.

  • Wyznaczona platforma pozwala obejrzeć rumowisko bez schodzenia na bloki.
  • Porosty naskalne rosną wolno i łatwo uszkodzić je podeszwą buta.
  • Ruchome głazy mogą powodować poślizgnięcie lub skręcenie kostki.
  • Kopczyki z kamieni zmieniają naturalny układ rumowiska i nie powinny powstawać.

Czy do oglądania gołoborza potrzebny jest bilet?

To zależy od aktualnych zasad Świętokrzyskiego Parku Narodowego, ponieważ park ustala bilety, ulgi, dostępność tras i ewentualne ograniczenia samodzielnie. Przed wyjazdem sprawdź oficjalny komunikat parku, zamiast opierać decyzję na starych relacjach z internetu.

Ta ostrożność dotyczy również godzin otwarcia, prac na szlakach i dostępności platformy. Warunki terenowe mogą się zmienić po burzy, silnym wietrze albo intensywnych opadach.

  1. Otwórz oficjalną stronę Świętokrzyskiego Parku Narodowego przed zaplanowaniem wyjścia.
  2. Sprawdź bieżące zasady udostępniania tras na Łysą Górę i Łysicę.
  3. Zweryfikuj informację o biletach oraz dostępnych ulgach bez zakładania stałej ceny.
  4. Przeczytaj komunikaty pogodowe i informacje o czasowych zamknięciach szlaków.

Jaka jest legenda o czarownicach na Łysej Górze?

Legenda o czarownicach na Łysej Górze należy do folkloru, a nie do potwierdzonych faktów historycznych. Ludowe podania, odnotowywane w XIX wieku przez Oskara Kolberga w tomach Kieleckie, wiązały Łysiec z sabatami czarownic, niezwykłymi światłami i nocnymi zgromadzeniami.

Co mówi legenda o zburzonym zamku olbrzymów?

Według jednej z wersji opowieści kamienie gołoborza miały być pozostałością zburzonego zamku olbrzymów albo śladem dawnej pogańskiej siedziby. To obrazowa legenda wyjaśniająca niezwykły widok rumowiska, nie geologiczna historia jego powstania.

Nauka opisuje bloki przez wietrzenie mrozowe, a opowieść ludowa przez wyobraźnię mieszkańców regionu. Oba języki mówią o tym samym krajobrazie, ale odpowiadają na inne pytania.

  • Legenda ludowa tłumaczy niezwykłość gołoborza poprzez opowieść o istotach i zdarzeniach nadzwyczajnych.
  • Geologia wyjaśnia powstanie rumowiska procesem zamarzania wody w szczelinach skał.
  • Oskar Kolberg zapisywał regionalne podania jako świadectwo kultury ludowej XIX wieku.
  • Święty Krzyż nadaje szczytowi także chrześcijański, pielgrzymkowy sens.

Jak Stefan Żeromski opisał Puszczę Jodłową?

Stefan Żeromski w Puszczy jodłowej z 1926 roku utrwalił literacki obraz świętokrzyskiego lasu, skał i górskiego milczenia. Nie jest to dokument geologiczny, lecz ważne świadectwo tego, jak Łysogóry działały na wyobraźnię pisarza.

„Kamień odrzucony przez budujących stał się kamieniem węgielnym”. - Ps 118,22, Biblia Tysiąclecia, wydanie V, 2000

Wątek legend można rozwinąć w tekście legendy Łysej Góry o czarownicach i sabatach. Przy takich opowieściach dobrze zachować prostą granicę: folklor jest częścią dziedzictwa regionu, ale nie stanowi dowodu na wydarzenia historyczne.

Ile się wchodzi na Łysą Górę?

Wejście Drogą Królewską z Nowej Słupi na Łysą Górę zajmuje przeciętnie około godziny marszu w górę, zależnie od tempa, pogody i postojów. Trasa prowadzi ku Świętemu Krzyżowi oraz platformie widokowej nad gołoborzem, a jej aktualny przebieg należy sprawdzić w komunikatach Świętokrzyskiego Parku Narodowego.

Jak dojść do gołoborza z Nowej Słupi?

Z Nowej Słupi wybierz oznakowane wejście Drogą Królewską, idź spokojnym tempem i planuj czas na odpoczynek przed końcowym punktem widokowym. Około godziny jest orientacyjną długością podejścia, nie gwarancją dla każdego turysty.

Druga popularna możliwość wiąże się z czerwonym Głównym Szlakiem Świętokrzyskim od strony Huty Szklanej. Wybór trasy warto dostosować do kondycji, pogody, wieku uczestników i aktualnych zasad udostępniania parku.

  1. Załóż buty z twardą, przyczepną podeszwą, ponieważ kamienne odcinki bywają śliskie po deszczu.
  2. Zabierz wodę i lekką warstwę przeciwdeszczową, bo pogoda na grzbiecie zmienia się szybciej niż w dolinie.
  3. Nie skracaj drogi poza oznakowanym szlakiem, nawet gdy widać ślady innych osób.
  4. Zostaw zapas czasu na spokojne oglądanie gołoborza z platformy widokowej.
  5. Po powrocie sprawdź, czy nie wynosisz z parku kamieni, roślin ani innych elementów przyrody.

Skąd najlepiej zobaczyć i sfotografować gołoborze?

Najlepszy widok na gołoborze daje platforma widokowa przy szczycie, ponieważ pozwala objąć wzrokiem kamienny jęzor i ścianę lasu. Rano oraz późnym popołudniem cienie lepiej pokazują strukturę bloków, a jesienne mgły mogą podkreślić granicę między skałą a puszczą.

  • Platforma widokowa zapewnia bezpieczną perspektywę bez naruszania ochrony ścisłej.
  • Poranne światło może wydobyć fakturę kamieni bez ostrego południowego kontrastu.
  • Późne popołudnie tworzy dłuższe cienie między blokami rumowiska.
  • Jesienna mgła buduje nastrój zdjęcia, ale wymaga ostrożności na mokrym szlaku.

Gołoborze a Krzyż: co łączy kamień, pokutę i pielgrzymi szlak?

Gołoborze i Krzyż łączy przede wszystkim droga pielgrzymia prowadząca ku Świętemu Krzyżowi oraz biblijna symbolika kamienia. Pismo Święte przedstawia Chrystusa jako „kamień żywy” i kamień węgielny, natomiast kamienne rumowisko pozostaje naturalnym krajobrazem, a nie religijnym znakiem samym w sobie.

Co oznacza kamień w Biblii?

Kamień w Biblii może oznaczać trwałość, fundament i odrzucenie przemienione w sens. W 1 P 2,4-7 Chrystus jest przedstawiony jako kamień żywy i kamień węgielny, dlatego obraz skały często pojawia się w rozważaniach wielkopostnych.

Nie należy jednak mieszać symboliki biblijnej z geologią. Kamienie gołoborza powstały przez procesy przyrodnicze, a ich religijne odczytanie wynika z sąsiedztwa sanktuarium i drogi pielgrzymiej.

  • Ps 118,22 używa obrazu kamienia odrzuconego, który staje się kamieniem węgielnym.
  • 1 P 2,4-7 odnosi symbol kamienia żywego do Chrystusa i wspólnoty wierzących.
  • Święty Krzyż nadaje pielgrzymce na Łysiec wymiar modlitwy i pamięci religijnej.
  • Gołoborze pozostaje chronionym zjawiskiem przyrodniczym, którego nie wolno traktować jak miejsca do zabierania pamiątek.

Jak Lubienia łączy się ze szlakiem na Święty Krzyż?

Udokumentowany zapis z marca 2020 roku mówi o Drodze Krzyżowej na Święty Krzyż z Nowej Słupi, w której uczestniczyła parafia z Lubieni. Nie przesądza to o corocznej tradycji, ale pokazuje naturalne powiązanie miejscowej pobożności z pielgrzymim szlakiem Łysogór.

Dla czytelnika z Lubieni ten krajobraz może być dobrym punktem wyjścia do spokojnej refleksji nad drogą, wysiłkiem i znaczeniem krzyża. Więcej o miejscu przechowywania relikwii opisuje tekst relikwie Drzewa Krzyża Świętego na Łysej Górze.

  • Droga Krzyżowa z 2020 roku została opisana w archiwalnej informacji związanej z parafią w Lubieni.
  • Nowa Słupia jest naturalnym punktem rozpoczęcia podejścia Drogą Królewską.
  • Krzyże przydrożne przypominają o lokalnej pamięci, modlitwie i dawnych drogach mieszkańców.
  • Kamienne krzyże pokutne są odrębną kategorią zabytków i nie należy utożsamiać ich z blokami gołoborza.

Temat lokalnych znaków wiary rozwijają artykuły: krzyże przydrożne i ich historia oraz kamienne krzyże pokutne i pojednania.

Najczęściej zadawane pytania

Czy gołoborze jest moreną polodowcową?

Nie. Gołoborze na Łysej Górze powstało przede wszystkim przez wietrzenie mrozowe miejscowych skał i przemieszczanie bloków po stoku. Morena jest osadem pozostawionym przez lodowiec, a to inna forma geologiczna.

Dlaczego kamienie na gołoborzu są ostrokrawędziste?

Bloki pękały w miejscu, w którym leży skała macierzysta, dlatego nie zostały długo obtoczone przez wodę. Mróz rozsadzał kwarcytowy piaskowiec wzdłuż szczelin, pozostawiając wyraźne, nieregularne krawędzie.

Czy legendy o sabatach na Łysej Górze są faktami historycznymi?

Nie, należy je traktować jako podania ludowe związane z regionem. Oskar Kolberg zapisywał takie opowieści jako element kultury, lecz nie stanowią one potwierdzenia rzeczywistych wydarzeń.

Kiedy najlepiej fotografować gołoborze?

Najlepsze światło pojawia się zwykle rano albo późnym popołudniem, gdy kamienie rzucają dłuższe cienie. Jesienne mgły tworzą ciekawy kadr, ale wymagają ostrożności na mokrej nawierzchni i sprawdzenia bieżącej pogody.

Czy można zabrać kamień z gołoborza na pamiątkę?

Nie należy zabierać kamieni, porostów ani innych elementów przyrody ze Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Nawet mała pamiątka narusza chroniony krajobraz, a odwiedzający powinni zostawić gołoborze w takim stanie, w jakim je zastali.

Czym różni się gołoborze od piargu?

Gołoborze powstaje na miejscu z rozpadu skał, zwykle wskutek wietrzenia mrozowego. Piarg jest natomiast stożkiem lub pokrywą luźnych okruchów u podnóża stromych ścian i żlebów, częstszą w krajobrazie wysokogórskim.

Łukasz Cedro - pochodzi ze Starachowic i od lat zajmuje się historią Staropolskiego Okręgu Przemysłowego, dawnych osad górniczych oraz parafii, które wokół nich wyrosły.

Aktualizacja: październik 2026

Źródła i literatura

  1. Świętokrzyski Park Narodowy - oficjalna strona parku.
  2. Państwowy Instytut Geologiczny - Państwowy Instytut Badawczy, materiały dotyczące geologii Gór Świętokrzyskich.
  3. Oskar Kolberg, „Lud. Jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce. Kieleckie”, 1885.
  4. Stefan Żeromski, Puszcza jodłowa, 1926.
  5. Biblia Tysiąclecia, wydanie V, Ps 118,22 oraz 1 P 2,4-7, 2000.
Łukasz Cedro
Łukasz Cedro

Łukasz Cedro pochodzi ze Starachowic i od lat zajmuje się historią Staropolskiego Okręgu Przemysłowego: dawnymi kopalniami rudy żelaza, osadami górniczymi i parafiami, które wokół nich wyrosły. Lubienia jest dla niego przykładem wsi, która ma ponad sześćset lat historii, a parafię i kościół dopiero od lat 80. XX wieku. Nie jest księdzem, historykiem z tytułem naukowym ani przewodnikiem z uprawnieniami, nie pracuje też dla parafii. Korzysta z opisu parafii w katalogu Diecezji Radomskiej, artykułów encyklopedycznych i dawnej strony parafii zachowanej w Internet Archive. Godzin Mszy, których nie może potwierdzić, nie publikuje. Każdą poprawkę zapisuje z datą.

Articles: 121