108 męczenników II wojny światowej - beatyfikacja 13 czerwca 1999

Autor: Łukasz Cedro · zmiana 9.11.2026

Spis treści

Kim byli 108 błogosławionych męczenników II wojny światowej?

108 błogosławionych męczenników II wojny światowej to grupa Polaków zamordowanych podczas niemieckiej okupacji za wierność wierze, beatyfikowana przez Jana Pawła II w Warszawie 13 czerwca 1999 roku. Na jej czele stoi bł. abp Antoni Julian Nowowiejski, biskup płocki urodzony w Lubieni 11 lutego 1858 roku.

W dokumentach kościelnych grupa występuje jako „Antoni Julian Nowowiejski i 107 Towarzyszy”. Nie jest to zbiór wszystkich polskich ofiar wojny ani lista wszystkich zamordowanych duchownych. Kościół uznał w tych konkretnych przypadkach męczeństwo, czyli śmierć poniesioną z nienawiści do wiary - odium fidei.

Ta beatyfikacja przypomina, że Kościół pod okupacją nie był wyłącznie instytucją. Tworzyli go ludzie bardzo różnych stanów, od biskupów po świeckich młodych działaczy. Ich losy prowadziły przez więzienia, egzekucje i obozy, między innymi KL Dachau, Auschwitz oraz Soldau w Działdowie.

Kto należał do grupy Nowowiejski i 107 towarzyszy?

Do grupy należeli biskupi, kapłani diecezjalni i zakonni, klerycy, bracia zakonni, siostry zakonne oraz świeccy. Wspólna beatyfikacja nie zaciera ich odrębnych życiorysów, lecz pokazuje różne formy świadectwa wiary w czasie terroru okupacyjnego.

• Bł. abp Antoni Julian Nowowiejski był biskupem płockim w latach 1908-1941 i zmarł w obozie Soldau 28 maja 1941 roku.
• Bł. bp Leon Wetmański był biskupem pomocniczym płockim i poniósł śmierć w tym samym obozie co abp Nowowiejski.
• Piątka Poznańska to pięciu świeckich wychowanków salezjańskiego oratorium, zaliczonych do grona 108 błogosławionych.
• Kapłani więzieni w KL Dachau należą do najbardziej rozpoznawalnej części grupy, ponieważ obóz stał się miejscem masowego uwięzienia duchowieństwa z Polski.
• Siostry zakonne i bracia zakonni świadczą, że męczeństwo nie dotyczyło jednego powołania ani jednej diecezji.

Najważniejszy jest tu konkretny sens słowa „grupa”. Łączy ich nie identyczna droga życiowa, lecz uznane przez Kościół świadectwo wiary w warunkach okupacyjnej przemocy.

Gdzie ponieśli śmierć męczennicy II wojny światowej?

Męczennicy z grupy 108 ginęli w obozach koncentracyjnych, więzieniach i podczas egzekucji prowadzonych przez niemieckiego okupanta. Miejsca takie jak KL Dachau czy KL Soldau są ważne nie jako skróty historyczne, ale jako konkretne przestrzenie prześladowania ludzi wierzących.

Nie każdy zamordowany w czasie wojny został uznany przez Kościół za męczennika. Proces beatyfikacyjny badał okoliczności śmierci, motyw prześladowców oraz postawę danej osoby. Dlatego określenie „męczennicy II wojny światowej” ma znaczenie religijne i historyczne zarazem.

• KL Dachau był miejscem uwięzienia wielu polskich duchownych, których los stanowi ważną część historii Kościoła pod okupacją.
• KL Soldau w Działdowie wiąże się z męczeństwem abp. Nowowiejskiego i bp. Wetmańskiego.
• Więzienia okupacyjne były miejscami przesłuchań, izolacji i egzekucji osób uznawanych przez okupanta za zagrożenie.
• Egzekucje poza obozami dotknęły także świeckich członków Kościoła oraz osoby zaangażowane w pomoc innym.

Historia 108 błogosławionych uczy ostrożności wobec prostych uogólnień. Każdy życiorys ma własne miejsce, daty i okoliczności, choć wszystkie składają się na pamięć o męczeństwie podczas wojny.

Kim byli męczennicy?

Męczennik to chrześcijanin, który oddaje życie za wiarę, charakteryzujący się wiernością Chrystusowi, świadectwem aż do śmierci i brakiem dobrowolnego wyrzeczenia się wiary. Katechizm Kościoła Katolickiego w nr 2473 nazywa męczeństwo najwyższym świadectwem złożonym prawdzie wiary.

Greckie słowo martys oznacza świadka. W języku religijnym nie chodzi więc o sam fakt cierpienia ani o śmierć w czasie wojny, lecz o świadectwo złożone Chrystusowi w sytuacji prześladowania.

Co oznacza męczeństwo w Piśmie Świętym i Katechizmie?

Męczeństwo oznacza wierność wierze aż do śmierci, czego biblijnym przykładem jest św. Szczepan opisany w Dz 7,54-60. Jezus mówi o błogosławionych prześladowanych dla sprawiedliwości w Mt 5,10-12, a Ap 7,14 wspomina tych, którzy przyszli z wielkiego ucisku.

„Męczeństwo jest najwyższym świadectwem złożonym prawdzie wiary. Oznacza ono świadectwo aż do śmierci.” - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 2473, 1994

Katechizm nie przedstawia męczeństwa jako poszukiwania cierpienia. Jest ono konsekwencją sytuacji, w której człowiek nie zgadza się zaprzeczyć wierze, choć wie, że grozi mu za to śmierć. W Ewangelii najważniejsza pozostaje miłość, nie heroizm rozumiany jako demonstracja siły.

• Św. Szczepan jest pierwszym męczennikiem opisanym szerzej w Dziejach Apostolskich.
• Mt 5,10-12 łączy prześladowanie dla sprawiedliwości z obietnicą błogosławieństwa.
• J 15,13 wskazuje miłość jako gotowość oddania życia za przyjaciół.
• Ap 7,14 ukazuje ludzi, którzy przeszli przez wielki ucisk i pozostali wierni.

W tym świetle pamięć o 108 błogosławionych nie polega na zatrzymaniu się przy samej tragedii. Prowadzi do pytania o wierność, sumienie i odpowiedzialność za drugiego człowieka.

Dlaczego odium fidei odróżnia męczennika od ofiary wojny?

Odium fidei oznacza nienawiść do wiary i jest kluczowym kryterium kościelnego uznania męczeństwa. Ofiara wojny ginie wskutek przemocy wojennej, natomiast męczennik ponosi śmierć dlatego, że prześladowca zwalcza jego wiarę lub wynikającą z niej postawę.

To rozróżnienie nie odbiera godności innym ofiarom wojny. Chroni jednak znaczenie słowa „męczeństwo”, które w Kościele ma precyzyjny sens. Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych bada świadectwa, dokumenty i okoliczności śmierci, zanim sprawa trafi do papieża.

„Męczeństwo, przez które uczeń upodabnia się do Mistrza dobrowolnie przyjmującego śmierć dla zbawienia świata, Kościół uważa za najwyższy dar i najwyższą próbę miłości.” - Sobór Watykański II, Lumen gentium, nr 42, 1964

• Motyw prześladowcy musi wskazywać na wrogość wobec wiary lub jej konsekwencji.
• Postawa ofiary ma ukazywać przyjęcie cierpienia bez zaparcia się Chrystusa.
• Dowody historyczne obejmują relacje świadków, dokumenty i zachowane materiały procesowe.
• Uznanie Kościoła następuje dopiero po zakończeniu przewidzianego procesu.

Jak przebiegła beatyfikacja 13 czerwca 1999?

Beatyfikacja 108 męczenników odbyła się 13 czerwca 1999 roku w Warszawie podczas pielgrzymki Jana Pawła II do Polski. Papież ogłosił błogosławionymi abp. Antoniego Juliana Nowowiejskiego i 107 towarzyszy, przypominając świadectwo Kościoła pod niemiecką okupacją.

Data uroczystości jest ważna, ale nie należy mylić jej ze wspólnym wspomnieniem liturgicznym przypadającym 12 czerwca. Beatyfikacja była aktem papieskim poprzedzonym wieloletnim badaniem sprawy przez kompetentne instytucje Kościoła.

Co Jan Paweł II podkreślił w Warszawie 13 czerwca 1999?

Jan Paweł II wskazał w Warszawie, że nowi błogosławieni dali świadectwo Chrystusowi w czasach pogardy dla człowieka. Homilia papieża z 13 czerwca 1999 roku łączyła pamięć o męczennikach z wezwaniem do wierności Ewangelii w życiu codziennym.

Nie trzeba dopowiadać do tej homilii słów, których papież nie wypowiedział. Jej sens jest czytelny w samym wydarzeniu: Kościół publicznie nazwał błogosławionymi ludzi różnych stanów, którzy nie zrezygnowali z wiary mimo przemocy okupanta.

• Warszawa była miejscem uroczystości beatyfikacyjnej 13 czerwca 1999 roku.
• Jan Paweł II dokonał beatyfikacji podczas swojej pielgrzymki do Polski.
• Abp Nowowiejski i 107 towarzyszy zostali przedstawieni jako świadkowie wiary czasu okupacji.
• Pamięć o męczennikach ma znaczenie religijne, a zarazem przypomina o godności człowieka w historii.

Beatyfikacja 1999 Warszawa pozostaje jednym z najważniejszych punktów współczesnej pamięci o polskich męczennikach II wojny światowej.

Czy do beatyfikacji męczennika potrzebny jest cud?

Nie, do beatyfikacji męczennika nie wymaga się cudu, jeśli Kościół uznał, że dana osoba poniosła śmierć z nienawiści do wiary. Cud jest natomiast wymagany w zwyczajnej drodze do kanonizacji błogosławionego męczennika.

Proces nie ogranicza się do zebrania pamiątek i opowieści. Postulatorzy przygotowują dokumentację, badane są źródła historyczne, a następnie sprawą zajmuje się Dykasteria Spraw Kanonizacyjnych. Ostateczna decyzja należy do papieża.

1. Etap diecezjalny polega na zebraniu świadectw, dokumentów i danych o życiu oraz śmierci kandydata.
2. Ocena historyczna sprawdza wiarygodność materiałów oraz kontekst prześladowania.
3. Ocena teologiczna dotyczy między innymi istnienia odium fidei i postawy osoby prześladowanej.
4. Praca Dykasterii Spraw Kanonizacyjnych prowadzi do przedstawienia sprawy papieżowi.
5. Beatyfikacja papieska pozwala na kult błogosławionego w zakresie określonym przez Kościół.

Kim są polscy święci męczennicy?

Polscy święci męczennicy to między innymi św. Wojciech, św. Stanisław, św. Andrzej Bobola i św. Maksymilian Kolbe, których Kościół kanonizował po uznaniu ich świętości. Nie należą oni automatycznie do grupy 108, ponieważ każda beatyfikacja i kanonizacja ma własną historię.

Przy porównywaniu tych postaci trzeba odróżnić status liturgiczny, rok ogłoszenia błogosławionym lub świętym oraz konkretny kontekst śmierci. Sama wspólna nazwa „męczennicy” nie oznacza jednej listy ani jednego procesu.

Czym różni się błogosławiony od świętego?

Błogosławiony to osoba beatyfikowana, której kult publiczny ma zakres określony przez Kościół, a święty to osoba kanonizowana i czczona w całym Kościele. Katechizm w nr 828 przypomina, że kanonizacja jest uroczystym aktem uznania świętości.

Postać lub grupa	Status	Rok	Ważne rozróżnienie
108 męczenników II wojny światowej	błogosławieni	1999	Grupa beatyfikowana w Warszawie przez Jana Pawła II.
Św. Maksymilian Kolbe	święty	1982 - kanonizacja	Nie należy do grupy 108.
Bł. bp Michał Kozal	błogosławiony	1987	Beatyfikowany osobno, przed wydarzeniem z 1999 roku.
Męczennice z Nowogródka	błogosławione	2000	Jedenaście nazaretanek stanowi odrębną grupę.

Takie rozróżnienie porządkuje pamięć. Chroni też przed częstym błędem, w którym wszystkie znane postaci męczeństwa z okresu wojny przypisuje się do jednej beatyfikacji.

• Beatyfikacja oznacza kościelne uznanie błogosławionego i dopuszczenie jego kultu w określonym zakresie.
• Kanonizacja oznacza wpisanie świętego do powszechnego kultu Kościoła.
• Rok 1999 dotyczy grupy Nowowiejski i 107 towarzyszy, a nie wszystkich męczenników wojennych.
• Św. Maksymilian Kolbe jest świętym kanonizowanym wcześniej niż beatyfikacja 108.

Którzy męczennicy nie należą do grupy 108?

Poza grupą 108 pozostają między innymi św. Maksymilian Kolbe, bł. bp Michał Kozal oraz męczennice z Nowogródka. Są związani z historią prześladowań XX wieku, lecz zostali beatyfikowani lub kanonizowani w odrębnych sprawach i w innych latach.

Do szerszej historii polskich męczenników należą także postacie z wcześniejszych wieków. Św. Wojciech, św. Stanisław i św. Andrzej Bobola żyli w innych realiach politycznych i kościelnych, dlatego nie można przenosić na ich dzieje schematu okupacji niemieckiej.

• Św. Wojciech należy do najważniejszych polskich świętych męczenników w tradycji średniowiecznej.
• Św. Stanisław jest biskupem i męczennikiem związanym z historią Polski XI wieku.
• Św. Andrzej Bobola poniósł śmierć w XVII wieku i pozostaje patronem Polski.
• Męczennice z Nowogródka zostały beatyfikowane osobno w 2000 roku.

Męczennicy z diecezji płockiej: abp Nowowiejski i bp Wetmański

Męczennicy z diecezji płockiej to przede wszystkim bł. abp Antoni Julian Nowowiejski i bł. bp Leon Wetmański, związani z diecezją płocką i zamordowani w KL Soldau. Nowowiejski urodził się w Lubieni 11 lutego 1858 roku, był biskupem płockim od 1908 do 1941 roku i zmarł 28 maja 1941 roku.

Ten wątek ma dla Lubieni szczególne znaczenie. Wieś, której początki sięgają 1363 roku, wydała człowieka później związanego z diecezją płocką, a nie z parafią utworzoną w Lubieni dopiero 1 stycznia 1984 roku.

Kim był bł. abp Antoni Julian Nowowiejski, rodak z Lubieni?

Bł. abp Antoni Julian Nowowiejski był biskupem płockim urodzonym w Lubieni 11 lutego 1858 roku, a jego śmierć w KL Soldau nastąpiła 28 maja 1941 roku. Jan Paweł II beatyfikował go w grupie 108 męczenników 13 czerwca 1999 roku.

Nie ma potrzeby dopisywać miejscowej historii, której nie potwierdzają źródła. Wiadomo natomiast, że pochodzenie Nowowiejskiego z Lubieni tworzy rzeczywisty, dobrze udokumentowany most między lokalną pamięcią a dziejami diecezji płockiej.

• Lubienia jest miejscem urodzenia Antoniego Juliana Nowowiejskiego w 1858 roku.
• Diecezja płocka była diecezją kierowaną przez Nowowiejskiego w latach 1908-1941.
• KL Soldau jest miejscem jego śmierci 28 maja 1941 roku.
• Beatyfikacja 1999 umieściła go na czele grupy Nowowiejski i 107 towarzyszy.

Więcej o jego biografii prowadzi do tekstu bł. abp Antoni Julian Nowowiejski, męczennik z Lubieni, a opis ostatniego etapu życia rozwija artykuł śmierć abp. Nowowiejskiego w obozie Soldau.

Jaką rolę w tej historii ma bł. bp Leon Wetmański?

Bł. bp Leon Wetmański był biskupem pomocniczym płockim i zginął w KL Soldau razem z abp. Antonim Julianem Nowowiejskim. Obaj należą do grupy 108 błogosławionych, a ich wspólna historia pokazuje skalę prześladowania Kościoła w diecezji płockiej.

Nie należy przedstawiać obu postaci jako jednej biografii. Łączy je diecezja, miejsce męczeństwa i beatyfikacja, lecz każda z nich ma odrębną drogę powołania i odrębny życiorys.

• Bp Leon Wetmański pełnił funkcję biskupa pomocniczego płockiego.
• KL Soldau stał się miejscem śmierci obu płockich biskupów.
• Grupa 108 obejmuje obu hierarchów beatyfikowanych w 1999 roku.
• Pamięć diecezjalna zachowuje ich jako świadków wiary czasu okupacji.

Osobny tekst przedstawia bł. Leona Wetmańskiego, biskupa pomocniczego płockiego.

Kiedy jest wspomnienie 108 męczenników?

Wspomnienie 108 błogosławionych męczenników przypada 12 czerwca w kalendarzu liturgicznym Kościoła w Polsce, choć beatyfikacja odbyła się 13 czerwca 1999 roku. Data wspomnienia nie musi być tożsama z datą uroczystości beatyfikacyjnej ani z datami śmierci poszczególnych osób.

Rok liturgiczny nie jest zwykłym kalendarzem rocznic. Sobór Watykański II w Sacrosanctum Concilium, nr 104, przypomina, że Kościół wspomina męczenników w rocznym cyklu, aby ukazywać ich świadectwo w perspektywie paschalnej.

Dlaczego wspomnienie przypada 12 czerwca, a beatyfikacja była 13 czerwca?

Wspomnienie przypada 12 czerwca, ponieważ kalendarz liturgiczny ustala celebracje według własnych zasad, a nie wyłącznie według daty beatyfikacji. 13 czerwca 1999 roku oznacza dzień warszawskiej uroczystości z udziałem Jana Pawła II.

• 12 czerwca jest wspólną datą liturgicznego wspomnienia 108 błogosławionych w Polsce.
• 13 czerwca 1999 roku jest datą beatyfikacji dokonanej przez Jana Pawła II w Warszawie.
• 28 maja 1941 roku jest datą śmierci abp. Antoniego Juliana Nowowiejskiego.
• Różne daty śmierci poszczególnych męczenników nie przeszkadzają we wspólnym wspomnieniu liturgicznym.

Przed udziałem we Mszy najlepiej sprawdzić aktualny kalendarz liturgiczny diecezji lub parafii, ponieważ formularze i lokalne obchody mogą być podawane w bieżących materiałach kościelnych.

Jak odróżnić wspomnienie liturgiczne od rocznicy historycznej?

Wspomnienie liturgiczne jest celebracją wpisaną do kalendarza Kościoła, a rocznica historyczna upamiętnia konkretne wydarzenie, na przykład beatyfikację 13 czerwca 1999 roku. Obie daty mogą mieć znaczenie, ale odpowiadają na inne potrzeby pamięci.

W praktyce czytelnik może spotkać trzy rodzaje dat: urodzenia, śmierci i wspomnienia liturgicznego. Ich mieszanie rodzi później błędne przekonanie, że 12 czerwca jest datą beatyfikacji.

• Data urodzenia określa początek biografii, jak 11 lutego 1858 roku w przypadku Nowowiejskiego.
• Data śmierci wskazuje historyczny dzień męczeństwa konkretnej osoby.
• Data beatyfikacji odnosi się do aktu Kościoła, tutaj 13 czerwca 1999 roku.
• Wspomnienie liturgiczne służy wspólnej modlitwie i pamięci w cyklu roku kościelnego.

Jak czcić błogosławionych męczenników?

Błogosławionych męczenników można czcić przez modlitwę, udział w liturgii ich wspomnienia, poznawanie rzetelnych życiorysów oraz modlitwę za prześladowanych chrześcijan. Kodeks Prawa Kanonicznego w kan. 1187 stanowi, że kult publiczny oddaje się tym, których władza kościelna zaliczyła do świętych lub błogosławionych.

Kult nie polega na przypisywaniu błogosławionym automatycznych skutków ani na składaniu obietnic dotyczących modlitwy. Katolicka modlitwa prosi o wstawiennictwo, a jej centrum pozostaje Bóg.

Czy można modlić się do błogosławionych męczenników?

Tak, można prosić błogosławionych męczenników o wstawiennictwo w modlitwie, zachowując chrześcijańskie przekonanie, że źródłem łaski jest Bóg. Katechizm w nr 956 mówi o wstawiennictwie świętych, którzy nie przestają troszczyć się o ludzi.

Najprostsza modlitwa może zawierać podziękowanie za ich świadectwo, prośbę o odwagę w wierze oraz pamięć o chrześcijanach prześladowanych współcześnie. Nie trzeba tworzyć niezwykłych formuł ani przypisywać modlitwie gwarantowanego rezultatu.

1. Rozpocznij od znaku krzyża i krótkiego zwrócenia się do Boga w konkretnej intencji.
2. Przywołaj postać męczennika przez imię, na przykład bł. Antoniego Juliana Nowowiejskiego.
3. Poproś o wstawiennictwo w sprawie odwagi, wierności lub pokoju dla prześladowanych.
4. Przeczytaj fragment Pisma Świętego taki jak Dz 7,54-60 albo Mt 5,10-12.
5. Zakończ własnymi słowami i pozostaw intencję Bogu bez składania obietnic skutku.

Jak rozumieć kult publiczny i prywatną pobożność?

Kult publiczny odbywa się w liturgii i podlega normom Kościoła, natomiast prywatna pobożność obejmuje osobistą modlitwę, lekturę życiorysów czy pielgrzymowanie. Kan. 1186 zachęca do czci świętych i błogosławionych, a kan. 1187 wyznacza jej granice.

Można więc uczcić pamięć męczenników w domu, podczas nabożeństwa lub przez poznawanie źródeł historycznych. W parafii o wezwaniu Podwyższenia Krzyża Świętego naturalnym punktem odniesienia pozostaje również znak krzyża, rozumiany w świetle wiary, a nie jako przedmiot mający działać sam przez się.

• Msza we wspomnienie jest formą kultu publicznego sprawowaną według aktualnych norm liturgicznych.
• Osobista modlitwa jest formą prywatnej pobożności i może obejmować prośbę o wstawiennictwo.
• Lektura życiorysów pomaga odróżnić fakty historyczne od późniejszych uproszczeń.
• Modlitwa za prześladowanych łączy pamięć o II wojnie światowej z odpowiedzialnością za współczesność.
• Pamięć o krzyżu można pogłębić przez tekst o relikwiach Krzyża Świętego w Polsce.

W Lubieni drugi odpust parafialny przypada 21 maja i jest związany ze św. Janem Nepomucenem. Jego historia męczeństwa jest opisana w artykule św. Jan Nepomucen, męczennik tajemnicy spowiedzi.

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy było 40 męczenników?

40 męczenników z Sebasty to odrębna grupa żołnierzy, którzy według tradycji zginęli około 320 roku w Armenii Mniejszej. Ich wspomnienie przypada 9 marca. Nie są związani z 108 męczennikami II wojny światowej.

Czy św. Maksymilian Kolbe należy do 108 męczenników?

Nie, św. Maksymilian Kolbe nie należy do grupy 108 błogosławionych. Został beatyfikowany wcześniej, a Jan Paweł II kanonizował go w 1982 roku. Łączy go z nimi czas okupacji i męczeńska śmierć, ale nie wspólny proces z 1999 roku.

Czy 108 męczenników to święci?

108 męczenników to błogosławieni, a nie święci w sensie kanonizacji. Zostali beatyfikowani przez Jana Pawła II 13 czerwca 1999 roku. Kanonizacja byłaby odrębnym aktem Kościoła.

Czy bł. bp Michał Kozal należy do grupy 108?

Nie, bł. bp Michał Kozal nie należy do grupy Nowowiejski i 107 towarzyszy. Jan Paweł II beatyfikował go osobno w Warszawie w 1987 roku. Bywa mylony z grupą 108, ponieważ także jest polskim męczennikiem okresu II wojny światowej.

Czy siostry z Nowogródka należą do 108 męczenników?

Nie, jedenaście nazaretanek z Nowogródka nie należy do grupy 108. Zostały beatyfikowane osobno w 2000 roku. Ich historia dotyczy odrębnej sprawy męczeństwa z czasu okupacji.

Dlaczego Piątka Poznańska jest ważna dla historii 108 błogosławionych?

Piątka Poznańska pokazuje, że wśród 108 błogosławionych byli także świeccy ludzie młodzi, a nie tylko duchowni i osoby zakonne. Ich obecność w grupie poszerza obraz Kościoła pod okupacją. Męczeństwo nie było doświadczeniem zarezerwowanym dla jednego stanu.

Źródła i literatura

1. Jan Paweł II, homilia podczas Mszy beatyfikacyjnej 108 męczenników, Warszawa, 13 czerwca 1999.
2. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 2473-2474, 828 i 956, Pallottinum, 1994.
3. Sobór Watykański II, Konstytucja dogmatyczna o Kościele Lumen gentium, nr 42, 1964.
4. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1186-1187, 1983.
5. Antoni Julian Nowowiejski - zestawienie biograficzne oparte na źródłach diecezjalnych.